Pediatrik Olgularda Kanıta Dayalı Değerlendirme Prensipleri
Özet
Çocuklarda engellilik, fiziksel, zihinsel, duyusal veya psikososyal bozuklukların çevresel faktörlerle etkileşime girmesiyle ortaya çıkan dinamik ve çok boyutlu bir kavramdır. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre engellilik, bireylerin uzun süreli bozukluklar nedeniyle diğer bireylerle eşit koşullar altında topluma tam ve etkin şekilde katılımlarının kısıtlanmasıdır. Uluslararası İşlevsellik, Engellilik ve Sağlık Sınıflandırması (ICF) ve çocuklara özel uyarlaması ICF-CY, pediatrik engelliliklerin değerlendirilmesi için biyopsikososyal bir çerçeve sunmaktadır. Bu yaklaşım, sadece tıbbi tanıları değil, aynı zamanda çocuğun günlük aktivitelere katılım düzeyini ve işlevselliğini de vurgulamaktadır. Küresel olarak, yaklaşık 240 milyon çocuk farklı düzeylerde işlevsel güçlük yaşamaktadır. Erken tanı ve gelişimsel izleme, pediatrik engellilik değerlendirmelerinde çok önemlidir ve bilimsel olarak doğrulanmış, kanıta dayalı uygulamalara yer verilmelidir. ICF-CY ve Çocuk İşlevsellik Modülü (CFM), çocukların işlevselliğini değerlendirmek için uluslararası standartlar sunan kanıta dayalı uygulamalardır. Türkiye'de, Çocuklar için Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER), ICF-CY'ye dayalıdır ve çocukların sağlık hizmetlerine, eğitime ve sosyal destek hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak için işlevselliğe odaklanmaktadır. Sonuç olarak, pediatrik engellilik değerlendirmesi, çocuğun bireysel potansiyelini ve sosyal katılımını göz önünde bulunduran çok disiplinli, kanıta dayalı ve işlevselliğe odaklı bir yaklaşım gerektirir.
Referanslar
World Health Organization. International classification of functioning, disability and health: children & youth version: ICF-CY. Geneva: WHO; 2007
Centers for Disease Control and Prevention. Engellilik ve sağlık genel bakış [İnternet]. Erişim adresi: https://www.cdc.gov/disability-and-health/about/index.html [Erişim tarihi: 14 Haziran 2025]
Eren T, Gökçay G. Engelli (özel gereksinimi olan) çocukların izlemi ilkeleri. In: Gökçay G, Beyazova U (eds.) İlk beş yaşta çocuk sağlığı izlemi. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2020. p. 55–60.
UNICEF. Seen, counted, included: Using data to shed light on the well-being of children with disabilities [İnternet]. New York: UNICEF; 2021. Erişim adresi: https://www.unicef.org/reports/children-with-disabilities-report-2021 [Erişim tarihi: 13 Haziran 2025].
Reiner RC, Olsen HE, Ikeda CT, Echko MM, Ballestreros KE, Manguerra H, et al. Diseases, injuries, and risk factors in child and adolescent health, 1990 to 2017: findings from the global burden of diseases, injuries, and risk factors 2017 study. JAMA Pediatrics. 2019;173(6):e190337. doi:10.1001/jamapediatrics.2019.0337
Türkiye İstatistik Kurumu. Türkiye Çocuk Araştırması 2022 [İnternet]. Ankara: TÜİK; 2023. Erişim adresi: https://www.tuik.gov.tr/ [Erişim tarihi: 14 Haziran 2025].
World Health Organization, World Bank. Dünya engellilik raporu [İnternet]. Cenevre: WHO Press; 2011. Erişim adresi: https://www.who.int/publications/i/item/9789241564182 [Erişim tarihi: 13 Haziran 2025].
World Health Organization. Erken çocukluk döneminde gelişimsel güçlükler: Düşük ve orta gelirli ülkelerde önleme, erken tanı, değerlendirme ve müdahale. Geneva: World Health Organization; 2012
Ertem IO, Dogan DG, Gok CG, et al. A guide for monitoring child development in low- and middle-income countries. Pediatrics. 2008;121(3):e581–589.
Rosenbaum P, Gorter JW. The ‘F-words’ in childhood disability: I swear this is how we should think! Child Care Health Dev. 2012;38(4):457–463.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) Yönergesi. Ankara: Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü; 2019.
Ertem IO, Sarıoğlu B, Yalçın SS. Engelli çocukların işlevsellik temelli değerlendirilmesi: Türkiye'de ÇÖZGER örneği. Toplum Hekimliği Bülteni. 2022;41(2):115-121
Akdemir D, Ceylan İ. ÇÖZGER uygulamasında karşılaşılan sorunlar ve öneriler. Türk Pediatri Arşivi. 2021;56(4):410–416
Glascoe FP, Marks KP. Detecting children with developmental-behavioral problems: the value of collaborating with parents. Psychol Test Assess Model. 2011;53(2):258–270.
United Nations Children’s Fund. Seen, counted, included: Using data to shed light on the well-being of children with disabilities. New York: UNICEF; 2021.)
Shevell M, Ashwal S, Donley D, et al. Practice parameter: evaluation of the child with global developmental delay: report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology and the Practice Committee of the Child Neurology Society. Neurology. 2003;60(3):367–380.
Özmert Elif.N, Gelişimin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi In: Gökçay G, Beyazova U (eds.) İlk beş yaşta çocuk sağlığı izlemi. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2020. p. 53-61
UNICEF. Engelli çocuklar: UNICEF bilgi notu [İnternet]. New York: UNICEF; Ağustos 2022. Erişim adresi: https://www.unicef.org/reports/children-disabilities-fact-sheet [Erişim tarihi: 14 Haziran 2025].
Rogoff B. The cultural nature of human development. New York: Oxford University Press; 2003.
Fernald LCH, Kariger P, Engle P, Raikes A. Examining early child development in low-income countries: a toolkit for the assessment of children in the first five years of life. Washington (DC): World Bank; 2009
Assessing Disability of Children: A mapping in Armenia, Georgia, Moldova, North Macedonia, and Serbia, 2023
Annals of Indian Psychiatry 8(4):p 353-357, Oct–Dec 2024. | DOI: 10.4103/aip.aip_8_24
Meltzer, H. (2016). The Challenges of Conducting National Surveys of Disability Among Children. In: Altman, B. (eds) International Measurement of Disability. Social Indicators Research Series, vol 61. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-28498-9_9
