Non-Travmatik Olgularda Engelliliğin Değerlendirilmesi
Özet
Bu bölüm, travma dışı nedenlerle ortaya çıkan nöropsikiyatrik durumlarda engellilik değerlendirmesini, Türkiye’deki güncel mevzuat ve uluslararası sınıflandırmalar ışığında, klinik odaklı bir yaklaşımla özetlemeyi amaçlamaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün Engellilik ve Sağlık Sınıflandırması (ICF) çerçevesi temel alınarak, tanı odaklı ve işlevsellik odaklı değerlendirme arasındaki farklar, 2019 tarihli Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik, Engel Oranları Cetveli, Balthazard kombinasyon yöntemi ve “kısmi/tam bağımlı” sınıflamaları eşliğinde sunulmuştur. İnme, epilepsi, demans, Parkinson hastalığı, multipl skleroz gibi nörolojik; şizofreni, bipolar bozukluk, majör depresyon, anksiyete bozuklukları ve zihinsel yetersizlik gibi psikiyatrik tanılarda klinik değerlendirme ilkeleri ayrıntılandırılmıştır. Değerlendirme; nörolojik muayene, bilişsel testler, psikiyatrik işlevsellik ölçekleri (ör. WHO-DAS) ve günlük yaşam aktiviteleri üzerinden çok disiplinli yürütülür. Raporlama sürecinde elektronik kayıt, süreli/sürekli rapor, bağımlılık düzeyleri ve kullanım alanları (eğitim, istihdam/EKPSS, sosyal yardımlar, vergi/ÖTV istisnaları) yapılandırılmıştır. Mevzuatın ICF ile uyumlu biçimde işlevselliği merkeze alması; standardizasyon, hakkaniyet ve hizmetlere erişim açısından kritik önemdedir. Klinik kanıtla desteklenen, ölçme araçlarıyla nesnelleştirilen ve çevresel etkenleri gözeten hibrit bir model, nöropsikiyatrik engellilik değerlendirmesinde doğruluk ve tutarlılığı artırır.
Referanslar
World Health Organization. International classification of functioning, disability and health: (ICF). Geneva: WHO; 2007.
Centers for Disease Control and Prevention. Engellilik ve sağlık – genel bakış [İnternet]. Erişim adresi: https://www.cdc.gov/disabilityandhealth/about/index.html [Erişim tarihi: 14 Haziran 2025].
Eren T, Gökçay G. Engelli (özel gereksinimi olan) çocukların izlemi ilkeleri. İçinde: Gökçay G, Beyazova U, editörler. İlk beş yaşta çocuk sağlığı izlemi. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2020. s.55–60.
Türkiye İstatistik Kurumu. 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması Sonuçları. Ankara: TÜİK; 2004.
Institute for Health Metrics and Evaluation. GBD Results Tool – Turkey Profile 2019 [İnternet]. Seattle (WA): IHME, University of Washington; 2020. (Erişim tarihi: 12 Haziran 2025).
Vos T, Lim SS, Abbafati C, vd. Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990–2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet. 2020;396(10258):1204–1222.
World Health Organization. World mental health report: transforming mental health for all. Geneva: WHO; 2022.
World Health Organization. Global Health Estimates 2020: Disability-adjusted life years (DALYs) for 2000–2019 [İnternet]. Geneva: WHO; 2020. Erişim adresi: https://www.who.int/data/gho/data/themes/mortality-and-global-health-estimates [Erişim tarihi: 12 Haziran 2025].
T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni – Ocak 2023. Ankara: ASHB; 2023.
T.C. Resmî Gazete. Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırılması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik (30 Mart 2013, Sayı: 28603).
Kızılay Çankaya P, Bakar Kahraman B. Engelli Sağlık Kurulu Raporlarının Psikiyatrik Açıdan İncelenmesi ve Yönetmelik Değişikliği İle Ortaya Çıkan Farklılıkların Araştırılması. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. Aralık 2021;13(Ek 1):187-199. doi:10.18863/pgy.962312
T.C. Resmî Gazete. Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (20 Şubat 2019, Sayı: 30692).
T.C. Resmî Gazete. Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (20 Şubat 2019, Sayı: 30692).
World Health Organization. International classification of functioning, disability and health (ICF). Geneva: WHO; 2001.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Engel Oranları Cetveli – 2019 Yönetmeliği Eki. Ankara: SB; 2019.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Engel Alanları Kılavuzu ve Oranlama Prensipleri. Ankara: Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü; 2020.
Erdem S.Güneydoğu Anadolu Bölgesine hizmet sunan bir hastanenin sağlık kuruluna başvuran hastalarda körlük sebeplerinin değerlendirilmesi. Dicle Med J. 2019;46(2):209–214.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Erişkin Bağımlılık Değerlendirme Formu Kılavuzu. Ankara: Sağlık Bakanlığı Yayınları; 2019.
Üstün TB, Chatterji S, Bickenbach J, Trotter R, Kostanjsek N, Schneider M. Measuring Health and Disability: Manual for WHO Disability Assessment Schedule (WHODAS 2.0). Geneva: WHO; 2010.
T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Evde Bakım Hizmetleri Rehberi. Ankara: ASHB; 2022.
T.C. Resmî Gazete. Özür Oranları Cetveli (Ek-2). Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik eki. 30 Mart 2013
T.C. Resmî Gazete. Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik. 2010 Aralık 16;27787(Mükerrer)
T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü.Erişkinler İçin Engellilik ve Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliklerin Uygulanması Hakkında Genelge (2019/6). Ankara; 2019
Aytuğ ŞŞ, Gamsız Bilgin N.Maluliyet olgularının ulusal yönetmelikler ile Amerikan Tıp Birliği Kalıcı Engellilik Değerlendirme Kılavuzu’na göre karşılaştırılması.Adli Tıp Bülteni. 2022;27(3):262–271.
Kayhan U, Liman Z, Orhan Z, Kocer A. Maluliyet ve engellilik yönetmelikleri bağlamında travma dışı nörolojik hastalıkların kıyaslanması.Kocatepe Tıp Dergisi. 2024;25(3):348–354.
Aslan Kunt D, Dereboy F. Dünya Sağlık Örgütü Yetiyitimi Değerlendirme Çizelgesi’nin (WHODAS 2.0) Türkçe çevirisinin geçerlik ve güvenirliğinin psikiyatri hastaları ve sağlıklı kontrollerde incelenmesi. Turk Psikiyatri Derg. 2018;29(4):248–57. doi:10.5080/u20481.
Kinoshita S, Abo M, Okamoto T. Effectiveness of ICF-based multidisciplinary rehabilitation approach with serial assessment and discussion using the ICF rehabilitation set in a convalescent rehabilitation ward. Int J Rehabil Res. 2020;43(3):255–60. doi:10.1097/MRR.0000000000000421.
