Engelliliğin Psikososyal Değerlendirilmesi
Özet
Engellilik, yalnızca fiziksel yetersizlikten ibaret olmayan; bireyin toplumsal çevresi, sosyal tutumlar ve psikolojik süreçlerle şekillenen çok boyutlu bir durumdur. Erken dönemlerde tıbbi yaklaşımla açıklanan engellilik, günümüzde ICF modeliyle bireysel farklılıklar, sosyal çevre ve çevresel etmenlerin etkileşimiyle değerlendirilmektedir. Engelliliği anlamaya yönelik ahlaki, biyomedikal, sosyal, işlevsel, insan hakları temelli ve çeşitlilik odaklı modeller, farklı bakış açıları sunar. Psikososyal engellilik, depresyon, anksiyete ve travma sonrası stres gibi ruhsal bozuklukların sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu rahatsızlıklar bireyin işlevselliğini azaltırken sosyal izolasyon ve dışlanmaya sebebiyet verebilirler. Bununla birlikte engellilik durumu bu bozuklukları veya psikolojik sorunları beraberinde getirebilir. Damgalama ve ayrımcılık, engelli bireylerin benlik algısını zedeler, temel haklara erişimini sınırlar. Bu bağlamda pozitif psikoloji yaklaşımıyla umut, özsaygı ve içsel kaynakların desteklenmesi önemlidir. Psikososyal değerlendirmelerde zeka ölçekleri, nöropsikolojik testler, kişilik ölçekleri ve bozukluklara özgü ölçekler kullanılarak bilişsel ve ruhsal işleyiş değerlendirilir. Değerlendirmelerde bireysel farklılıklar, sosyal destek sistemleri ve damgalanma etkisinin dikkate alınması önem taşımaktadır. Psikolojik destek yalnızca bireysel terapi değil, aynı zamanda toplumsal farkındalık ve aile destek çalışmalarıyla bütüncül şekilde sunulmalıdır.
Referanslar
Committee on Psychological Testing, Including Validity Testing, for Social Security Administration Disability Determinations; Board on the Health of Select Populations; Institute of Medicine. Psychological testing in the service of disability determination. Washington (DC): National Academies Press (US); 2015. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK305238/
World Health Organization (WHO). International classification of functioning, disability and health. Geneva: WHO; 2022. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/42407/9241545429.pdf?sequence=1
American Psychological Association. Disabilities [Internet]. Available from: https://www.apa.org/topics/disabilities [Accessed 6 Jun 2025].
Resmi Gazete. Erişkinler için engellilik değerlendirmesi hakkında yönetmelik. Ankara: TC Cumhurbaşkanlığı; 2019a Feb 20.
American Psychiatric Association. APA Guidelines for Assessment and Intervention with Persons with Disabilities [Internet]. Available from: -assessment-intervention-disabilities.pdf [Accessed 20 May 2025].
Resmi Gazete. Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu. Ankara: TC; 2019b Feb 20.
Ringland KE, Nicholas J, Kornfield R, Lattie EG, Mohr DC, Reddy M. Proceedings of the 21st International ACM SIGACCESS Conference on Computers and Accessibility. 2019:156–170. doi:10.1145/3308561.3353785
Martinelli A. Front Psychiatry. 2025;16. doi:10.3389/fpsyt.2025.1574301
Tahira S. Cureus. 2024;16(6):e61762. doi:10.7759/cureus.61762. PMID: 38975549; PMCID: PMC11227423.
Bogart KR. Rehabil Psychol. 2015;60(1):105–109.
Brenes GA, Penninx BWJH, Judd PH, Rockwell E, Sewell DD, Wetherell JL. Aging Ment Health. 2008;12(1):158–163. doi:10.1080/13607860601124115
Tough H, Siegrist J, Fekete C. BMC Public Health. 2017;17:414. doi:10.1186/s12889-017-4308-6
Turner JB, Turner RJ. Rehabil Psychol. 2004;49(3):241–249.
Kübler-Ross E. Ölüm ve ölmek üzerine. Büyükkal B, çev. İstanbul: April Yayıncılık; 2010.
Davis BH. Soc Casework. 1987;68(6):352–357. doi:10.1177/104438948706800605
Watermeyer B, McKinney V. Med Humanit. 2021;48(1):2–8. doi:10.1136/medhum-2020-011860
Goffman E. Stigma: Notes on the management of spoiled identity. New York: Simon and Schuster; 1963.
Ysasi N, Chen R, Jones M. J Disabil Stud. 2018;4(1):3–8.
Vaughan P, Boydell K, Blayney A, Hooper A, Taylor S, Lenette C, et al. Disabil Soc. 2025;1–26. doi:10.1080/09687599.2025.2470727
Council of Europe. Discrimination and intolerance. Manual for human rights education with young people. [n.d.]
Namkung EH, Carr D. J Health Soc Behav. 2020;61(2):190–207. doi:10.1177/0022146520921371. PMID: 32425066; PMCID: PMC7450392.
Social Security Administration (SSA). DI 24583.050 Using psychological tests to evaluate mental disorders [Internet]. Available from: https://secure.ssa.gov/poms.nsf/lnx/0400115015 [Accessed 3 Jun 2025].
Uluç S, Öktem F, Erden G, Gençöz T, Sezgin N. Turk Psikol Yaz. 2011;14(28):49.
Salman U, Şimşek A, Turfanda M, Salman AB. İst Bilim Üniv Flor Nightingale Tıp Derg. 2017;3(2–3):87–89.
Karakaş S. Turk Noroloji Derg. 2002;8(3):63–69.
Öktem Ö. Nöropsikiyatri Arş. 1992;29(4):196–206.
Butcher JN. The Corsini Encyclopedia of Psychology. 2010. doi:10.1002/9780470479216.corpsy0573
Koğar H. Turk Psychol Couns Guid J. 2019;9(54):689–705.
Hisli N. Psikoloji Derg. 1989;7(23):3–13.
Akdemir A, Örsel S, Dağ İ, Türkçapar HM, İşcan N, Özbay H. Psikiyatri Psikoloji Psikofarmakol Derg. 1996;4(4):251–259.
Ulusoy M, Şahin NH, Erkmen H. J Cogn Psychother. 1998;12:163–172.
Tomak L, Sari M, Cavus S, Bodur Güney HZ. Anadolu Klin. 2022;27(1):22–31.
Simpson J, Thomas C. Disabil Rehabil. 2014;37(14):1299–1304.
Gaskin CJ. Aust Psychol. 2015;50(6):445–454.
