Sürdürülebilir Diyet Modelleri
Özet
Sürdürülebilirliğe yönelik küresel ilginin artması, beslenme biliminin yalnızca sağlık, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla değil, çevresel etkileriyle de ele alınmasını gerektirmiştir. FAO ve WHO tarafından tanımlanan sürdürülebilir beslenme biçimleri, çevresel etkileri azaltırken mevcut ve gelecek nesiller için gıda ve beslenme güvenliğini sağlamayı; aynı zamanda biyoçeşitliliği korumayı, sağlığı desteklemeyi ve erişilebilir, kültürel olarak kabul edilebilir, düşük çevresel etkiye sahip adil bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede birkaç model öne çıkmaktadır. EAT–Lancet Komisyonu’nun 2019 yılında ortaya koyduğu “Gezegen Sağlığı Diyeti”, bitki ağırlıklı ve esnek (fleksiteryan) bir beslenme modelidir. Bu diyet, insan sağlığını korurken gezegenin ekolojik sınırlarını gözeten bilimsel ölçütlere dayalı ilk küresel beslenme çerçevesi olarak tanımlanır. Belirli besin grupları için günlük önerilen miktarları ortaya koyarak, bireylerin sağlıklı kalmasını ve gıda üretiminin gezegenin taşıma kapasitesini aşmamasını hedefler. Akdeniz Diyeti, zeytinyağı, meyve, sebze, baklagil ve tam tahıllara dayalı dengeli yapısıyla hem kültürel mirası hem de çevreye duyarlı bir yaşam anlayışını yansıtır. Yerel ve mevsimlik gıdaların tercih edilmesi, topluluk temelli yemek kültürünün sürdürülmesi ve israfın azaltılması bu modelin temel unsurlarındandır. Bu yönüyle Akdeniz Diyeti, yalnızca bireysel sağlığı destekleyen değil, aynı zamanda çevresel sürdürülebilirliğe ve sosyal dayanışmaya katkı sağlayan bütüncül bir yaşam biçimi sunar. Benzer şekilde Yeni İskandinav Diyeti yerel, mevsimlik ve mümkünse organik gıdalara yönelerek çevresel etkiyi düşürmeyi hedefler. Vejetaryen ve vegan beslenme biçimleri ise hayvansal kaynaklı gıdaları azaltıp baklagiller, mantarlar gibi bitkisel proteinleri öne çıkararak ekolojik ayak izini en az seviyeye indirebilir. Bu diyet modelleri, sağlıklı beslenme alışkanlıklarının çevresel sürdürülebilirliği de destekleyen bir yaşam biçimiyle bütünleşebileceğini ortaya koymaktadır.
Referanslar
Burlingame B, Dernini S. Sustainable diets and biodiversity: directions and solutions for policy, research and action. 2012. 7 s.
FAO W. Sustainable healthy diets–Guiding principles. Rome. Rome; 2019.
Willett W, Rockström J, Loken B, Springmann M, Lang T, Vermeulen S, vd. Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet. Şubat 2019;393(10170):447-92.
Rockström J, Thilsted SH, Willett WC, Gordon LJ, Herrero M, Hicks CC, vd. The EAT–Lancet Commission on healthy, sustainable, and just food systems. The Lancet. 11 Ekim 2025;406(10512):1625-700.
EAT–Lancet Commission. Food, Planet, Health: Healthy diets from sustainable food systems – Summary Report of the EAT–Lancet Commission [İnternet]. Oslo, Norway: EAT Foundation and The Lancet; 2019. Erişim adresi: https://eatforum.org/eat-lancet-commission/
Bach-Faig A, Berry EM, Lairon D, Reguant J, Trichopoulou A, Dernini S, vd. Mediterranean diet pyramid today. Science and cultural updates. Public Health Nutr. Aralık 2011;14(12A):2274-84.
Serra-Majem L, Tomaino L, Dernini S, Berry EM, Lairon D, Ngo de la Cruz J, vd. Updating the Mediterranean Diet Pyramid towards Sustainability: Focus on Environmental Concerns. Int J Environ Res Public Health. Aralık 2020;17(23):8758.
Bügel S, Hertwig J, Kahl J, Lairon D, Paoletti F, Strassner C. The new Nordic diet as a prototype for regional sustainable diets. Sustain Value Chains Sustain Food Syst. 2016;109.
Saxe H. The New Nordic Diet is an effective tool in environmental protection: it reduces the associated socioeconomic cost of diets. Am J Clin Nutr. Mayıs 2014;99(5):1117-25.
Vegan Derneği - TVD [İnternet]. [a.yer 07 Ekim 2025]. Vegan Derneği Türkiye (TVD) - Veganlık Nedir? Erişim adresi: https://tvd.org.tr/veganlik-nedir/
The Vegan Society [Internet]. [a.yer 07 Ekim 2025]. Definition of veganism. Erişim adresi: https://www.vegansociety.com/go-vegan/definition-veganism
Tunçay Son GY, Bulut M. Vegan and vegetarianism as a life styleYaşam tarzı olarak vegan ve vejetaryenlik. Int J Hum Sci. 16 Şubat 2016;13(1):830.
Vegetarian Society [Internet]. [a.yer 10 Ekim 2025]. Eating veggie. Erişim adresi: https://vegsoc.org/eating-veggie/
Leitzmann C. Vegetarian nutrition: past, present, future123. Am J Clin Nutr. 01 Temmuz 2014;100:496S-502S.
Spencer C. Vegetarianism: A History. Havertown: Grub Street; 2016. 401 s.
Lacey JM, Anderson JJB. Older women in Japan and the United States: physical and nutritional comparisons. İçinde: Takahashi HE, editör. Bone morphometry. Tokyo: Nishimura Company; 1990. s. 562-5.
Burkitt D, Trowell H. Dietary fibre and western diseases. Ir Med J. 1977;70(9):272-7.
Trowell HC, Burkitt DP, Burkitt DP. Western diseases, their emergence and prevention. Harvard University Press; 1981.
Keys A. Seven countries. C. 245. Harvard University Press London, UK; 2013.
Ye T, Mattila AS. The impact of environmental messages on consumer responses to plant-based meat: Does language style matter? Int J Hosp Manag. 01 Ekim 2022;107:103298.
Leroy F, Abraini F, Beal T, Dominguez-Salas P, Gregorini P, Manzano P, vd. Animal board invited review: Animal source foods in healthy, sustainable, and ethical diets – An argument against drastic limitation of livestock in the food system. animal. 01 Mart 2022;16(3):100457.
Melina V, Craig W, Levin S. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets. J Acad Nutr Diet. Aralık 2016;116(12):1970-80.
Beal T, Gardner CD, Herrero M, Iannotti LL, Merbold L, Nordhagen S, vd. Friend or Foe? The Role of Animal-Source Foods in Healthy and Environmentally Sustainable Diets. J Nutr. 01 Şubat 2023;153(2):409-25.
Alexander P, Reddy A, Brown C, Henry RC, Rounsevell MDA. Transforming agricultural land use through marginal gains in the food system. Glob Environ Change. 01 Temmuz 2019;57:101932.
Bedin E, Torricelli C, Gigliano S, De Leo R, Pulvirenti A. Vegan foods: Mimic meat products in the Italian market. Int J Gastron Food Sci. 01 Ekim 2018;13:1-9.
Andaç AE, Tuncel NY. Sürdürülebilir ve Yeni Bir “Gıda” Alternatifi Olarak Yenilebilir Böcekler. J Adv Res Nat Appl Sci. 06 Mart 2023;9(1):251-67.
Chai BC, van der Voort JR, Grofelnik K, Eliasdottir HG, Klöss I, Perez-Cueto FJA. Which Diet Has the Least Environmental Impact on Our Planet? A Systematic Review of Vegan, Vegetarian and Omnivorous Diets. Sustainability. Ocak 2019;11(15):4110.
