Gıda Üretim ve Tedariğinin Çevresel Boyutu ve Sürdürülebilirlik
Özet
Gıda üretimi ve tedariği hem “küresel besin güvenliği” hem de “çevresel sürdürülebilirlik” açısından kritik öneme sahiptir. Son yıllarda geliştirilen sürdürülebilir gıda politikaları, kaynak verimliliği ve besin değerlerinin korunmasını hedeflemektedir. Bu açıdan bakıldığında ise çevresel ve ekonomik göstergelerin entegrasyonu ön plana çıkan başlıklar arasında yer almaktadır. Bu bölüm güncel literatür ışığında gıda üretim süreçlerinin çevresel etkilerini, özellikle karbon ve su ayak izi üzerinden değerlendirmekte; sürdürülebilir üretim stratejilerini ve güncel yaşam döngüsü analizlerini ele almaktadır. Ayrıca, gıda üretim ve tedariğinin çevresel tüm boyutları ve sürdürülebilirlik açısından ön plana çıkan alt başlıkları incelenmiş, gıda sistemlerinde çevresel etkilerin azaltılması ve sürdürülebilirliğin artırılması için bazı öneriler sunulmuştur.
Referanslar
Hassan R, Di Martino M, Daher B. Quantifying sustainability and resilience in food systems: a systematic analysis. Frontiers in Sustainable Food Systems, 2025,9:1479691.
FAO. (2023). The State of Food and Agriculture 2023: Sustainability and Food Security. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Springmann M, Clark M, Mason-D'Croz D, et al. Options for keeping the food system within environmental limits. Nature, 2018:562(7728):519-525. doi: 10.1038/s41586-018-0594-0. Epub 2018 Oct 10. PMID: 30305731.
Poore J, Nemecek T. (2018). Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science. 2018;360:987–992. DOI:10.1126/science.aaq0216
Çadırcı Ç. Türkiye’de Çevre Vergileri ve Karbon Emisyonu (CO2) Arasındaki Nedensellik İlişkisinin İncelenmesi. İzmir İktisat Dergisi. 2024;39(4):1125-1144.
TUIK. Su ve Atıksu İstatistikleri, 2022. (3 Ekim 2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Su-ve-Atiksu-Istatistikleri-2022-49607 adresinden ulaşılmıştır.) Türkiye İstatistik Kurumu; 2022.
FAO. 2021. Integration of environment and nutrition in life cycle assessment of food items: opportunities and challenges. (4 Ekim 2025 tarihinde https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/b881d890-f90b-435e-8af2-24b19e342a11/content adresinden ulaşılmıştır.)
Foley JA, Defries R, Asner GP, et al. Global consequences of land use. Science. 2005;309:570–574. DOI:10.1126/science.1111772.
OECD. Sustainable Food Systems: Policy Brief. Meeting of Agriculture Ministers 2022. Paris: OECD; 2022. (3 Ekim 2025 tarihinde https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/events/2022/11/oecd-meeting-of-agriculture-ministers-2022/food-systems.pdf adresinden ulaşılmıştır.)
EEA. Food Systems and the Environment: European Assessment. Copenhagen: European Environment Agency; 2023.
Clark M, Springmann MR,Scarborough P. Et al. Estimating the environmental impacts of 57,000 food products, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America:119 (33) e2120584119, https://doi.org/10.1073/pnas.2120584119 (2022).
Aydın Eryılmaz, G., Kılıç, O., & Boz, İ. (2019). Türkiye’de Organik Tarım ve İyi Tarım Uygulamalarının Ekonomik, Sosyal ve Çevresel Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. Yuzuncu Yıl University Journal of Agricultural Sciences, 29(2), 352-361. https://doi.org/10.29133/yyutbd.446002
Kaya D, Dilek S. Hane halkı gıda israfı aşamaları – Türkiye örneği. Gümrük ve Ticaret Dergisi. 2024;11(36):111-123.
Billen, G, Aguilera E, Einarsson R, et al. Reshaping the European agro-food system and closing its nitrogen cycle: The potential of combining dietary change, agroecology, and circularity. One Earth, 2021:4(6), 839-850.
Yousuf S, Naqash N, Singh R. (2022). Nutrient cycling: An approach for environmental sustainability. Environmental microbiology: Advanced research and multidisciplinary applications, 77-104.
Marques C, Güneş S, Vilela A, et al. (2025). Life-Cycle Assessment in Agri-Food Systems and the Wine Industry—A Circular Economy Perspective. Foods, 14(9), 1553.
Cai Y, Tang R, Tian L, et al. (2021). Environmental impacts of livestock excreta under increasing livestock production and management considerations: Implications for developing countries. Current Opinion in Environmental Science & Health, 24, 100300.
Lucas KRG, Kebreab E. Mapping LCA research in poultry and feed production. Discover Sustainability. 2025:6(1):458.
Tavan M, Smith NW, McNabb WC, et al (2025). Reassessing the sustainability promise of cultured meat. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 1-9. DOI: https://doi.org/10.1080/10408398.2025.2461262
FAO. The State of World Fisheries and Aquaculture 2022. Rome: FAO; 2022. (1 Ekim 2025 tarihinde https://openknowledge.fao.org/items/11a4abd8-4e09-4bef-9c12-900fb4605a02 adresinden ulaşılmıştır.)
Costa-Pierce BA. (2010). Sustainable ecological aquaculture systems: the need for a new social contract for aquaculture development. Marine Technology Society Journal, 44(3), 88-112.
Bostock J, McAndrew B, Richards R, et al. (2010). Aquaculture: global status and trends. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365(1554), 2897-2912.
Amenyogbe E. (2023). Application of probiotics for sustainable and environment-friendly aquaculture management-A review. Cogent Food & Agriculture, 9(1), 2226425.
Altug G, Çardak M, Türetken PSC, et al. (2023). Deniz ürünleri üretimi ve ekosistem sağlığı – Türkiye örneği. Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sciences. 2023;23:150–165.
Yeni O, Teoman Ö. (2023). Agroekolojik Bakış Açısından Türkiye’de Tarımsal Sürdürülebilirlik. Fiscaoeconomia, 7(Özel Sayı), 120-151.
Kadakoğlu C, Ceyhan V, Gündüz O. (2025). Tarımda Dayanıklılık ve Sürdürülebilirlik: Kavramsal Çerçeve ve Yeni Yaklaşımlar. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 12(2), 458-481.
Varzakas T, Smaoui S. (2024). Global food security and sustainability issues: the road to 2030 from nutrition and sustainable healthy diets to food systems change. Foods, 13(2), 306.
Hatipoğlu I, et al. Lojistikte Yeni Paradigmalar: Endüstri 4.0 ve Dijitalleşme. Özgür Yayınları, 2:17-36; Mart 2025.
McAuliffe GA, Beal T, Micheal RF, et al. (2024.) Editorial: Pushing the Frontiers of nutritional LCA to identify globally equitable and sustainable agri-food systems. Frontiers in Sustainable Food Systems. 2024:8:1471102.
Davras GM. Gıda israfını önleme motivasyonlarının bireylerin kişilik özelliklerine göre değerlendirilmesi Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2025:24(3):1465-1480.
Şahin EÖ. Gıda israfı ve sürdürülebilirlik üzerine sistematik bir literatür incelemesi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(1), 941-958. DOI: https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.25.03.2619
Dilekoğlu S, Ateş E. Gıda israfının belirleyicileri: sosyoekonomik değişkenler açısından bir değerlendirme. Tarım Ekonomisi Dergisi. 2022;28(1):41.
Uysal İG, Güneş NÇ, Koca N. (2022). Farklı Peynir Çeşitlerinin Yaşam Döngüsü Analizi. Gıda, 47(6), 941-961.
TUIK. Tarım İstatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu; 2025. ( 29 Eylül 2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=Cevre-ve-Enerji adresinden ulaşılmıştır.)
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Raporu (2023). Türkiye'nin Döngüsel Ekonomiye Geçiş Potansiyelinin Değerlendirilmesi için Teknik Destek Projesi. Yaşam Döngüsü Analizi (YDA) Rehberi. ( 15 Eylül 2025 tarihinde
https://webdosya.csb.gov.tr/db/dongusel/icerikler/act_2.4_lca_gu-del-ne_15122023_tr-20231226091133.pdf adresinden ulaşılmıştır.)
Altieri MA. Agroecology: The Science of Sustainable Agriculture. (3. Baskı). CRC Press; Westview Press 2018.
Dick WA. Agroecology: Ecological Processes in Sustainable Agriculture. Journal of Environmental Quality:1999;28(1).
Garbisu C, Unamunzaga O, Alkorta I. Generating regenerative agriculture. Frontiers Sustainable Food Systems. 2025;9. DOI: https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1545811
Birleşmiş Milletler. (2025). The Sustainable Development Goals Report 2025. New York: United Nations. 10 Eylül 2025 tarihinde https://unstats.un.org/sdgs/report/2025/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2025.pdf adresinden ulaşılmıştır.)
T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı. Ankara; 2025. (3 Eylül 2025 tarihinde https://www.tarimorman.gov.tr/ABDGM/Belgeler/%C4%B0DAR%C4%B0%20%C4%B0%C5%9ELER/Di%C4%9Fer%20Belgeler/T%C3%BCrkiye'nin%20G%C4%B1da%20Kay%C4%B1plar%C4%B1%20ve%20%C4%B0sraf%C4%B1n%C4%B1n%20%C3%96nlenmesi,%20Azalt%C4%B1lmas%C4%B1%20ve%20Y%C3%B6netimine%20%C4%B0li%C5%9Fkin%20Ulusal%20Strateji%20Belgesi%20ve%20Eylem%20Plan%C4%B1.pdf adresinden ulaşılmıştır.)
Matos C, Junkes V, Lermen FH et al. Life cycle sustainability assessment of the agri-food chain: empirical review and bibliometrics. Production 2024:34(1). DOI:10.1590/0103-6513.20230043.
Nikkhah A, Esmaeilpour M, Kosari‐Moghaddam A et al. (2024). Machine learning‐based life cycle assessment for environmental sustainability optimization of a food supply chain. Integrated Environmental Assessment and Management, 20(5), 1759-1769.
Aslan MK, Heijungs R, Ilievski F. (2025). The Carbon Footprint Wizard: A Knowledge-Augmented AI Interface for Streamlining Food Carbon Footprint Analysis. arXiv preprint arXiv:2509.07733. Cornell University Press. DOI: https://doi.org/10.48550/arXiv.2509.07733
Despommier D. The Vertical Farm: Feeding the World in the 21st Century. (2. Baskı) New York: Macmillan; 2019.
Şahin K, Erol İ. (2025). Türkiye Bilim Akademisi (TUBA). Gıda, Su Kaybı ve İsrafı. TUBA Raporlar No:59. Ankara, 2024. DOI: 10.53478/TUBA.978-625-6110-08-3
Coskun, N. Y. (2025). Süt çiftliklerinde hayvansal atık kaynaklı biyogaz üretimi: Yozgat ili için enerji verimliliği ve çevresel etkileri. Journal of Innovative Engineering and Natural Science, 5(2), 607-622.
Piercy E, et al. A sustainable waste-to-protein system to maximise waste resource utilisation for developing food- and feed-grade protein solutions . Cornell University Press. arXiv. 2022. DOI: https://doi.org/10.48550/arXiv.2208.07703
Wolfert S, Ge L, Verdouw C, et al. Big Data in Smart Farming – A review. Agricultural Systems. 2017;153:69–80.
Arrieta EM, Aguiar S. (2023). Healthy diets for sustainable food systems: narrative review. Environmental Science: Advances. 2023;13:245–260. DOI: 10.1039/d2va00214k
