The Evolution of The Concept of Respect From Past to Present And Its Implications for Education
Özet
Tarih boyunca en önemli erdemlerden biri sayılan saygı, ekonomik ve sosyal ilişkilerin değişimiyle birlikte oldukça farklı anlamlar ve işlevler yüklenmiştir. Geleneksel yaklaşımda saygı, daha çok itaate dayalı bir hiyerarşinin inşası için bir araç olarak kullanılmıştır. Bu dönemlerde saygı, sözlük anlamına da yansıdığı gibi “Değeri, üstünlüğü, yaşlılığı, yararlılığı, kutsallığı dolayısıyla bir kimseye, bir şeye karşı dikkatli, özenli, ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusu” ve bu duyguyu dışsallaştırmaya hizmet eden davranışlar olarak algılanmıştır. Fakat günümüzde yukarıdaki tanımda geçen dikkatli, özenli ve ölçülü davranma beklentisi, kişinin bireyselliğini ve özerkliğini ortaya koymasını engelleyen bir tutum olarak görülmeye ve eleştirilmeye başlanmıştır. Çağdaş yaklaşımların bireyi ve bireyselliği ön plana çıkarmasıyla sosyal ilişkilerin daha çok yatay bir yapılanmaya yöneldiği görülmektedir. Bu ilişki modelinde, bireyin saygıyı hak eden kişinin ya da sembolün saygıyı hak etmesine neden olan değerini akıl yoluyla kavraması ve saygı göstermesi beklenmektedir. Saygının akıl ile ilişkilendirilmesi Kant’ın saygı anlayışı ile yakından ilişkilidir. Kant, sadece insanın aklı kullanabilme ayrıcalığı nedeniyle saygıyı hak ettiğini ve bu değerin de sadece akıl ile kavranabilecek apriori bir duygu olarak kendini gösterdiğini belirtmektedir. Bu çalışmada, saygı kavramının anlamının tarihsel değişimi ve özellikle bu değişimin eğitsel tutum üzerine etkisi incelenmiş, söz konusu değişimin yukarıda anılan olumlu yanları olduğu gibi riskli yanlarının da olabileceğine dikkat çekilmiştir. Bu risklerin başında, çağları aşabilmiş toplumsal değerlerin etkisinin azalması gelir. Birey her zaman neyin değerli olduğunu kavrayamayabilir. Bu gibi durumlarda zorla da olsa kabul edilen değerler bir rehber görevi görecektir. Bu nedenle çalışmamızda bir yandan bireysel özerkliğe öte yandan toplumsal değerlerin rehberliğine imkan tanıyan bir anlayış geliştirmek gerektiği savunulmaktadır.
Referanslar
Bird, C. (2004). Status, identity, and respect. Political Theory, 32(2), 207–232. https://doi.org/10.1177/0090591703256686
Darwall, S. (1977). Two kinds of respect. Ethics, 88(1), 36–49. https://doi.org/10.1086/292054
Darwall, S. (2006). The second-person standpoint: Morality, respect, and accountability. Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1bzfp0f
Dillon, R. S. (2022). Respect. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Fall 2022 ed.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/respect/
Dunbar, R. I. M. (1993). Co-evolution of neocortex size, group size and language in humans. Behavioral and Brain Sciences, 16(4), 681–735. https://doi.org/10.1017/S0140525X00032325
Halevy, N., Chou, E. Y., & Galinsky, A. D. (2011). A functional model of hierarchy: Why, how, and when vertical differentiation enhances group performance. Organizational Psychology Review, 1(1), 32–52. https://doi.org/10.1177/2041386610380991
Hill, T. E. (2000). Must respect be earned? In Respect, pluralism, and justice: Kantian perspectives (pp. 68–87). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/0198238347.003.0005
Hudson, S. D. (1980). The nature of respect. Social Theory and Practice, 6(1), 69–90. https://doi.org/10.5840/soctheorpract19806112
Kant, I. (1984). Seçilmiş yazılar [Selected writings] (N. Bozkurt, Çev.). Remzi Kitabevi.
Kant, I. (1994). Pratik aklın eleştirisi [Critique of practical reason] (İ. Kuçuradi, Ü. Gökberk, & F. Akatlı, Çev.). Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Keltner, D., Van Kleef, G. A., Chen, S., & Kraus, M. W. (2008). A reciprocal influence model of social power: Emerging principles and lines of inquiry. Advances in Experimental Social Psychology, 40, 151–192. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(07)00003-2
Kuçuradi, İ. (2022). İnsan ve değerleri [Humanity and values]. Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Küken, G. (2003). İlkçağda eğitim felsefesi [Philosophy of education in antiquity]. Alfa Yayınları.
Okan, C. (2024). Saygı bağlamında Kant etiği [Kant's ethics in the context of respect]. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 23(3), 296–308. https://doi.org/10.20981/kaygi.1521662
Taşdelen, V. (2022). Felsefî kaynaklar ışığında şahsiyet ve değer eğitimi [Character and value education in light of philosophical sources]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (58), 11–22. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1218466
Turchin, P., Currie, T. E., Whitehouse, H., François, P., Feeney, J., Mullins, D., ... Boler, T. (2018). Quantitative historical analysis uncovers a single dimension of complexity that structures global variation in human social organization. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115 (2), E144–E151. https://doi.org/10.1073/pnas.1708800115
Türk Dil Kurumu. (t.y.). Saygı. Güncel Türkçe Sözlük [Respect. Current Turkish Dictionary]. https://sozluk.gov.tr
Ürek, O. (2000). Kant’ta aydınlanmanın olanağı olarak insana saygı [Respect for the person as a possibility of enlightenment in Kant]. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 17–24.
Van Vugt, M., & Ahuja, A. (2011). Naturally selected: The evolutionary science of leadership. Harper Business.
Wood, A. W. (1999). Kant’s ethical thought. Cambridge University Press.
Referanslar
Bird, C. (2004). Status, identity, and respect. Political Theory, 32(2), 207–232. https://doi.org/10.1177/0090591703256686
Darwall, S. (1977). Two kinds of respect. Ethics, 88(1), 36–49. https://doi.org/10.1086/292054
Darwall, S. (2006). The second-person standpoint: Morality, respect, and accountability. Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1bzfp0f
Dillon, R. S. (2022). Respect. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Fall 2022 ed.). https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/respect/
Dunbar, R. I. M. (1993). Co-evolution of neocortex size, group size and language in humans. Behavioral and Brain Sciences, 16(4), 681–735. https://doi.org/10.1017/S0140525X00032325
Halevy, N., Chou, E. Y., & Galinsky, A. D. (2011). A functional model of hierarchy: Why, how, and when vertical differentiation enhances group performance. Organizational Psychology Review, 1(1), 32–52. https://doi.org/10.1177/2041386610380991
Hill, T. E. (2000). Must respect be earned? In Respect, pluralism, and justice: Kantian perspectives (pp. 68–87). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/0198238347.003.0005
Hudson, S. D. (1980). The nature of respect. Social Theory and Practice, 6(1), 69–90. https://doi.org/10.5840/soctheorpract19806112
Kant, I. (1984). Seçilmiş yazılar [Selected writings] (N. Bozkurt, Çev.). Remzi Kitabevi.
Kant, I. (1994). Pratik aklın eleştirisi [Critique of practical reason] (İ. Kuçuradi, Ü. Gökberk, & F. Akatlı, Çev.). Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Keltner, D., Van Kleef, G. A., Chen, S., & Kraus, M. W. (2008). A reciprocal influence model of social power: Emerging principles and lines of inquiry. Advances in Experimental Social Psychology, 40, 151–192. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(07)00003-2
Kuçuradi, İ. (2022). İnsan ve değerleri [Humanity and values]. Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Küken, G. (2003). İlkçağda eğitim felsefesi [Philosophy of education in antiquity]. Alfa Yayınları.
Okan, C. (2024). Saygı bağlamında Kant etiği [Kant's ethics in the context of respect]. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 23(3), 296–308. https://doi.org/10.20981/kaygi.1521662
Taşdelen, V. (2022). Felsefî kaynaklar ışığında şahsiyet ve değer eğitimi [Character and value education in light of philosophical sources]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (58), 11–22. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1218466
Turchin, P., Currie, T. E., Whitehouse, H., François, P., Feeney, J., Mullins, D., ... Boler, T. (2018). Quantitative historical analysis uncovers a single dimension of complexity that structures global variation in human social organization. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115 (2), E144–E151. https://doi.org/10.1073/pnas.1708800115
Türk Dil Kurumu. (t.y.). Saygı. Güncel Türkçe Sözlük [Respect. Current Turkish Dictionary]. https://sozluk.gov.tr
Ürek, O. (2000). Kant’ta aydınlanmanın olanağı olarak insana saygı [Respect for the person as a possibility of enlightenment in Kant]. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 17–24.
Van Vugt, M., & Ahuja, A. (2011). Naturally selected: The evolutionary science of leadership. Harper Business.
Wood, A. W. (1999). Kant’s ethical thought. Cambridge University Press.
