Kadın ve Hukuk Bilinci: Toplumsal Eşitsizliklerin Hukuksal Analizi
Özet
Bu makale, hukukun toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini hem yeniden üreten hem de dönüştürme gücüne sahip ikili doğasını Türkiye bağlamında incelemektedir. Feminist hukuk kuramı, eleştirel hukuk çalışmaları ve toplumsal cinsiyet sosyolojisi üzerine kurulu nitel bir literatür analiziyle; yasal metin–uygulama ayrışması, ataerkil normların yargısal yorumlara sızması, bakım emeğinin görünmezliği ve kayıt dışı ev işçiliğinin sosyal güvencesizliği tartışılmaktadır. Anayasa’nın eşitlik ilkesi ve Türk Medeni Kanunu ile ceza mevzuatındaki hükümler, uygulamada “iyi hâl indirimi”, mağdurun rızasının aşırı sorgulanması ve mal rejiminde ev içi emeğin değersizleştirilmesi gibi pratiklerle çelişmektedir. Ev hizmetlerinde çalışan kadınların sigortalılıkta karşılaştığı engeller ve anneliğin hukuken ekonomik bir değer olarak tanınmaması, kadınları yapısal kırılganlığa itmektedir. Uluslararası düzlemde ILO’nun C189 sözleşmesi, CEDAW ve bazı ülke mahkeme içtihatlarının (ör. Birleşik Krallık ve İrlanda) ev içi emeği mal paylaşımında dikkate alan yaklaşımları, dönüştürücü politika ufku sunmaktadır. Çalışma, akademide androsentrik hukuk eğitimi ve mobbing örüntülerinin, geleceğin hâkim–savcı–avukatlarının toplumsal cinsiyet körlüğünü pekiştirdiğini; buna karşı toplumsal cinsiyet odaklı müfredat, vaka temelli klinikler ve kurumsal destek mekanizmalarının şart olduğunu savunmaktadır. Bulgular, “hukuk bilinci”nin yalnızca hakları bilmekten ibaret olmadığını; hukukun önyargılı işleyişini tanıma, kolektif örgütlenme ve stratejik dava yoluyla dönüştürme kapasitesi olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak makale; 6284 sayılı kanunun etkin uygulanması, ev içi bakım emeğinin mal rejiminde ve sosyal güvenlikte tanınması, kolluk ve yargı mensuplarına zorunlu toplumsal cinsiyet eğitimi, veriye dayalı izleme ve kadın örgütleriyle kurumsal işbirliği gibi somut öneriler geliştirmektedir. Bu öneriler, hukuku soyut kurallar bütünü olmaktan çıkarıp kadınların yaşam dünyalarında somut adalet üretmeye yöneltmeyi amaçlamaktadır.
Referanslar
Akdeniz, Y., & Turan, S. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliği ve hukuk: Türkiye örneği. Journal of Gender Studies, 12(2), 145–163.
Arat, Y. (2017). Violence, resistance, and women’s rights in Turkey. Journal of Middle East Women’s Studies, 13(3), 409–421. https://doi.org/10.1215/15525864-4156191
Borchorst, A., & Siim, B. (2013). Women-friendly policies and state feminism: Theorizing Scandinavian gender equality. Feminist Theory, 14(3), 207–225. https://doi.org/10.1177/1464700113499851
BOE. (2022). Real Decreto-ley 16/2022, de 6 de septiembre, para la mejora de las condiciones de trabajo y de Seguridad Social de las personas trabajadoras al servicio del hogar. Boletín Oficial del Estado.
CESU. (2023). Chèque emploi service universel. https://www.cesu.urssaf.fr
Coşar, S., & Yeğenoğlu, M. (2011). New grounds for patriarchy in Turkey? Gender policy in the age of AKP. South European Society and Politics, 16(4), 555–573. https://doi.org/10.1080/13608746.2011.571919
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE.
Dalla Costa, M., & James, S. (1972). The power of women and the subversion of the community. Falling Wall Press.
De Oliveira, M. (2013). Domestic workers in Brazil: Rights and realities. Latin American Perspectives, 40(2), 17–29.
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2018). The SAGE handbook of qualitative research (5th ed.). SAGE.
Efe, B. (2020). Türk Medeni Kanunu’nda mal rejimleri ve kadın emeği. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 10(1), 55–72.
Eke, N. (2020). Hukuk fakültelerinde toplumsal cinsiyet dersleri üzerine bir değerlendirme. Hukuk ve Adalet, 12(1), 33–50.
Erlanger, H. S. (2017). Legal consciousness and resistance. Law & Society Review, 51(1), 19–45.
Ewick, P., & Silbey, S. S. (1998). The common place of law: Stories from everyday life. University of Chicago Press.
Federici, S. (2012). Revolution at point zero: Housework, reproduction, and feminist struggle. PM Press.
Fineman, M. A. (1991). The illusion of equality: The rhetoric and reality of divorce reform. Chicago-Kent Law Review, 65(1), 23–40.
Hirsch, S. (2012). Women’s access to justice: Between empowerment and constraints. Social & Legal Studies, 21(3), 309–326.
Htun, M., & Weldon, S. L. (2018). The logics of gender justice: State action on women’s rights around the world. Cambridge University Press.
ILO. (2011). Convention 189: Domestic workers convention. International Labour Organization.
Judiciary of England and Wales. (2017). McCartney v. McCartney [2017] UKSC 28. UK Supreme Court.
Kara, Ö. T. (Aralık 2011). Türk hukuk dilinin genel özellikleri. Osmaniye Barosu Dergisi, (2), 24-32.
Karakuş, S. (2022). Türkiye’de kadın çalışmaları merkezleri ve hukuki destek mekanizmaları. Toplum ve Hukuk, 38(2), 77–95.
Keleş, E. (2021). Androsentrik hukuk eğitimi üzerine eleştirel bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(1), 101–123.
MacKinnon, C. A. (1989). Toward a feminist theory of the state. Harvard University Press.
Merry, S. E. (2006). Human rights and gender violence: Translating international law into local justice. University of Chicago Press.
Oğuz, H. (2021). Türk Medeni Kanunu’nda mal rejimleri ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 79(1), 223–248.
Özçelik, A. S. (2019). Kadına yönelik şiddetle mücadelede cezasızlık sorunu. Toplum ve Hukuk, 35(2), 45–62.
Özdemir, F. (2019). Akademide mobbing ve kadın akademisyenler. Kadın Araştırmaları Dergisi, 23(1), 55–73.
Özcan, A. (2018). Annelik emeği ve sosyal güvenlik hukuku. Çalışma ve Toplum, 59(4), 1221–1243.
Öztürk, H. (2017). Ev işçiliği ve kadın emeği: Hukuki koruma eksiklikleri. Çalışma ve Toplum, 55(2), 433–457.
Sarat, A. (2018). Cause lawyering and the state in a global era. Oxford University Press.
Sert, G., & Akkoyunlu Wigley, A. (2012). Akademide mobbing: Kadın akademisyenler üzerine bir araştırma. Toplum ve Bilim, 124(1), 105–128.
Supreme Court of Ireland. (2014). McA v. McA [2014] IESC 27. Irish Supreme Court.
TBB. (2008). Mobbing ve Türk Hukuku. Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 12, 1–38.
UN Women. (2020). CEDAW 40 years: Realizing women’s rights for an equal future. UN Women Publications.
Unger, R. M. (1983). The critical legal studies movement. Harvard Law Review, 96(3), 561–675.
Usta, F. (2018). Ev işçilerinin sosyal güvenlik hakları. Çalışma ve Toplum, 56(3), 755–774.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi. (2016). E.2016/14769, K.2016/23152.
Yüksel-Kaptanoğlu, İ., & Ergöçmen, B. A. (2014). Domestic violence against married women in Turkey: Prevalence, risk factors and recent trends. BMC Public Health, 14(1296), 1–12. https://doi.org/10.1186/1471-2458-14-1296
Referanslar
Akdeniz, Y., & Turan, S. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliği ve hukuk: Türkiye örneği. Journal of Gender Studies, 12(2), 145–163.
Arat, Y. (2017). Violence, resistance, and women’s rights in Turkey. Journal of Middle East Women’s Studies, 13(3), 409–421. https://doi.org/10.1215/15525864-4156191
Borchorst, A., & Siim, B. (2013). Women-friendly policies and state feminism: Theorizing Scandinavian gender equality. Feminist Theory, 14(3), 207–225. https://doi.org/10.1177/1464700113499851
BOE. (2022). Real Decreto-ley 16/2022, de 6 de septiembre, para la mejora de las condiciones de trabajo y de Seguridad Social de las personas trabajadoras al servicio del hogar. Boletín Oficial del Estado.
CESU. (2023). Chèque emploi service universel. https://www.cesu.urssaf.fr
Coşar, S., & Yeğenoğlu, M. (2011). New grounds for patriarchy in Turkey? Gender policy in the age of AKP. South European Society and Politics, 16(4), 555–573. https://doi.org/10.1080/13608746.2011.571919
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE.
Dalla Costa, M., & James, S. (1972). The power of women and the subversion of the community. Falling Wall Press.
De Oliveira, M. (2013). Domestic workers in Brazil: Rights and realities. Latin American Perspectives, 40(2), 17–29.
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2018). The SAGE handbook of qualitative research (5th ed.). SAGE.
Efe, B. (2020). Türk Medeni Kanunu’nda mal rejimleri ve kadın emeği. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 10(1), 55–72.
Eke, N. (2020). Hukuk fakültelerinde toplumsal cinsiyet dersleri üzerine bir değerlendirme. Hukuk ve Adalet, 12(1), 33–50.
Erlanger, H. S. (2017). Legal consciousness and resistance. Law & Society Review, 51(1), 19–45.
Ewick, P., & Silbey, S. S. (1998). The common place of law: Stories from everyday life. University of Chicago Press.
Federici, S. (2012). Revolution at point zero: Housework, reproduction, and feminist struggle. PM Press.
Fineman, M. A. (1991). The illusion of equality: The rhetoric and reality of divorce reform. Chicago-Kent Law Review, 65(1), 23–40.
Hirsch, S. (2012). Women’s access to justice: Between empowerment and constraints. Social & Legal Studies, 21(3), 309–326.
Htun, M., & Weldon, S. L. (2018). The logics of gender justice: State action on women’s rights around the world. Cambridge University Press.
ILO. (2011). Convention 189: Domestic workers convention. International Labour Organization.
Judiciary of England and Wales. (2017). McCartney v. McCartney [2017] UKSC 28. UK Supreme Court.
Kara, Ö. T. (Aralık 2011). Türk hukuk dilinin genel özellikleri. Osmaniye Barosu Dergisi, (2), 24-32.
Karakuş, S. (2022). Türkiye’de kadın çalışmaları merkezleri ve hukuki destek mekanizmaları. Toplum ve Hukuk, 38(2), 77–95.
Keleş, E. (2021). Androsentrik hukuk eğitimi üzerine eleştirel bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(1), 101–123.
MacKinnon, C. A. (1989). Toward a feminist theory of the state. Harvard University Press.
Merry, S. E. (2006). Human rights and gender violence: Translating international law into local justice. University of Chicago Press.
Oğuz, H. (2021). Türk Medeni Kanunu’nda mal rejimleri ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 79(1), 223–248.
Özçelik, A. S. (2019). Kadına yönelik şiddetle mücadelede cezasızlık sorunu. Toplum ve Hukuk, 35(2), 45–62.
Özdemir, F. (2019). Akademide mobbing ve kadın akademisyenler. Kadın Araştırmaları Dergisi, 23(1), 55–73.
Özcan, A. (2018). Annelik emeği ve sosyal güvenlik hukuku. Çalışma ve Toplum, 59(4), 1221–1243.
Öztürk, H. (2017). Ev işçiliği ve kadın emeği: Hukuki koruma eksiklikleri. Çalışma ve Toplum, 55(2), 433–457.
Sarat, A. (2018). Cause lawyering and the state in a global era. Oxford University Press.
Sert, G., & Akkoyunlu Wigley, A. (2012). Akademide mobbing: Kadın akademisyenler üzerine bir araştırma. Toplum ve Bilim, 124(1), 105–128.
Supreme Court of Ireland. (2014). McA v. McA [2014] IESC 27. Irish Supreme Court.
TBB. (2008). Mobbing ve Türk Hukuku. Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 12, 1–38.
UN Women. (2020). CEDAW 40 years: Realizing women’s rights for an equal future. UN Women Publications.
Unger, R. M. (1983). The critical legal studies movement. Harvard Law Review, 96(3), 561–675.
Usta, F. (2018). Ev işçilerinin sosyal güvenlik hakları. Çalışma ve Toplum, 56(3), 755–774.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi. (2016). E.2016/14769, K.2016/23152.
Yüksel-Kaptanoğlu, İ., & Ergöçmen, B. A. (2014). Domestic violence against married women in Turkey: Prevalence, risk factors and recent trends. BMC Public Health, 14(1296), 1–12. https://doi.org/10.1186/1471-2458-14-1296
