Erken Cumhuriyet Döneminde Millî Eğitim Bakanlığı’na Bağlı Okullarda Kıyafet Birliği (1923-1950)
Özet
Osmanlı Devleti’nde okullarda tek tip kıyafet oluşturmaya yönelik çalışmaların kökeni 19. yüzyıla uzanmaktadır. Kurtuluş Savaşı’nın kazanılıp cumhuriyetin ilan edilmesiyle Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde eğitim alanında önemli adımlar atılmıştır. Bu alanlardan biri öğrenci ve öğretmen kıyafetlerinin dönemin şartları içerisinde modernleştirilmesi olmuştur. Cumhuriyet Hükümetleri okullarda kıyafet birliğini oluşturmak için çalışmalar yürütmüştür. Ancak savaştan yeni çıkmış ülkenin ekonomik şartlarından dolayı kıyafet konusunda bir zorlamaya gidilememiştir. Onun yerine çocukların kıyafetinin bir parçası olan başlıklarda zorunluluk getirilmiştir. Ele alınan dönemde öğrenci üniformalarının kıyafet renkleri siyah, mavi, lacivert ve bej olmuştur. İlk, orta ve lise öğrencileri belirlenen renkteki kıyafetleri giymiş ve okulunun ambleminin olduğu kasketleri takmıştır.
Referanslar
“Büyük Maarif Kongresi”. (1933, Temmuz 30). Son Posta, s. 2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.9.
“Kız Talebelerin Kıyafetleri”. (1944, Eylül 27). Tanin, s. 3.
“Maarif Şûrası Tehir Edildi”. (1933, Ağustos 17). Son Posta, s. 2.
“Mektepler Açıldı, Çocuklarınızı Nasıl Giydireceksinizi?”. (1938, Birinciteşrin 4). Haber-Akşam Postası, s. 6.
“Memlekette Kültür Faaliyeti Hızla İnkişaf Ediyor”. (1937, Haziran 19). Son Posta, s. 5.
“Orta Okul ve Lise Talebeleri için Mühim Kararlar Alındı”. (1938, Birinci Teşrin 10). Son Telgraf, s. 3.
"Gençlik ve Spor Bayramı”. (1937, Mayıs 20). Ulus, s. 6.
“Ruhanî Kıyafet ve Papas Mektebleri”. (1935, Şubat 9). Son Posta, s. 2.
“Talebe Daha Sıkı Kontrol Edilecek”. (1941, İkinci Kanun 15). Yeni Sabah, s. 5.
“27 inci İlkmektep Talebeleri Hocalarıyla”. (1933, Temmuz 6). Vakit, s. 7.
“Tedris Yılı Başlangıcında Orta Okul ve Lise Talebeleri için Mühim Kararlar Alındı”. (1938, Birinci Teşrin 10). Son Telgraf, s. 3.
Açıkalın, A. (2003). “Okul-Önlük-Forma-Giysi”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi(33), s. 5-7.
“Kadınlarda Şapka Giyecekler”. (1341, Eylül 21). Akşam, s. 1.
“Talebe Kasketi”. (1933, Teşrinievvel 20). Akşam, s. 3.
“Talebe için Bir Örnek Kıyafet”. (1935, Teşrinievvel 8). Akşam, s. 5.
“Talebe Kıyafeti”. (1935, Teşrinievvel 4). Akşam, s. 2.
“Talebenin Kıyafeti”. (1938, Mayıs 15). Akşam, s. 3.
Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. (2014). İstanbul: TC. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları.
Bugünkü Türk Kadını ve İstanbul Kız Muallim Mektebi. (1341, Teşrinisani 1). Maarif Vekâleti Mecmuası (5), s. 83-86.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.5.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.6.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.9.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.111.540.13.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.113.550.7.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.13.72.8.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.134.653.13.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.19.99.2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.59.293.61.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30.18.1.2.51.8.15.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 51.0.0.0.4.36.8.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi (BOA), MF.MKT., 102/39.
“Çocuk Modası”. (1931, Teşrinievvel 8). Cumhuriyet, s. 5.
“Yeknesak Talebe Kasketi”. (1932, Eylül 23). Cumhuriyet, s. 5.
“Fakir Talebelere Yardım”. (1936, Kasım 17). Cumhuriyet, s. 2.
Çalışkan, T. (2021). Cumhuriyet Döneminde Azınlık ve Yabancı Okulları (1923-1980). Muğla, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Edis, B. (Haz.). (1949). Millî Eğitim Düsturu Yönetmelikler (İlköğretim Bölümü). 3(3), s. 205-206.
“Milli Eğitim Bakanlığı ile Diğer Bakanlıklara Bağlı Okullardaki Görevlilerle Öğrencilerin Kılık Kıyafetlerine İlişkin Yönetmelik”. (7 Aralık 1981). Resmî Gazete, s. 3-6.
Gezgin, H. S. (1938, Şubat 2). “Mektepli Kasketi ve Derse Başlama Saatları” . Kurun, s. 2.
Gezgin, H. S. (1940, İkinci Teşrin 17). “Kasket Davası”. Vakit, s. 3.
Giorgetti, F. M. (2016). Eğitim Ritüelleri. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi.
Hamdi, A. A. (1339, Kânunusani 18). “Yeni İslam Medreseleri Hakkında Mühim Bir Rapor”. Sebîlürreşâd, 21(522), s. 11-16.
https://www.christs-hospital.org.uk/about-christs-hospital/overview/history-of-the-uniform/. Ağustos 24, 2025 tarihinde alındı
Karaoulas, A. (2025, Mart-Nisan). The School Uniform in European Educational History: From Uniformity to Modern Educational Reality. İnternational Journal of Research in Education Humanities and Commerce, 6(2), s. 552-564.
Kemal, E. M. (1915, Mayıs 20). “Nezafet, Elbise ve Mekteb Çantaları”. Tedrisat Mecmuası, 5 (3-30), s. 86.
Kültür Düsturu. (1939). H. A. Edis (Dü.) içinde, İlk Mektepler Talimatnamesi (s. 507-508). İstanbul: Resimli Ay Matbaası.
Lavallée, T. (1862). Madame de Maintenon et La Maison Royale de Saint-Cyr (1686-1793). Paris: Henri Plon, Imprimeur-Éditeur S. Rue Garanciére.
Maârif Nezareti Salnâme-i Umumîsi. (1317). Matbaa-i Âmire.
Maârif Nezareti Salnâme-i Umumîsi. (1318). Matbaa-i Âmire.
Maarif-i Umumiye Nizamnamesidir. (1869). İstanbul: Matbaa-i Amire.
Maarifle İlgili Kanunlar. (1940). İstanbul: Maarif Matbaası, T. C. Maarif Vekilliği.
“Mahalli Mekteplerine Dair”. (1925, Kânunuevvel). Muallimler Mecmuası (36), s. 1570-1577.
Memoirs For The History of Madame de Maintenon and of the Last Age (Cilt 3). (London). A. Millar and J. Norse, in the Strand, R. And J. Dodsley, in Pall-mall, L. Davis, and C. Reymer, in Holbourn.
Muhsin Hesapçıoğlu- Filiz Meşeci Giorgetti. (2009). Siyah Önlük Beyaz Yakanın Kökeni. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 9(4), s. 1717-1750.
Resmî Merâsimde Giyilecek Elbise ve Teferru’âtı Hakkında Ta’lîmâtnâme”. (1341, Teşrinievvel 17). Resmî Ceride (199), s. 573-574.
Reşid, F. (1927). Mekatib-i İbtidaiye-i Umumiye Talimatnamesi. Maarif Düsturu (s. 289). içinde İstanbul: Devlet Matbaası.
Solak, L. (2014, Ağustos). “Türkiye’de Okul Kıyafetleri ve Sosyo-Politik Değişimin Etkisi”. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 3(3), s. 420-427.
Stephenson, K. (2021). A Cultural History of School Uniform. Reed Hall, Streatham Drive: University of Exeter Press.
“Şapka İktisâsı Hakkında Kanun”. (1341, Teşrinisani 28). Resmî Ceride, 230, s. 691.
“Tevhid-i Tedrisat Kanunu”. (1341, Mart 1). Maarif Vekâleti Mecmuası (1), s. 74.
“Bayram Münasebetile Dağıtılan Elbise ve Hediyeler”. (1931, Şubat 19). Vakit, s. 4.
“Talebe Olmıyan Mektep Kasketi Kullanamıyacak”. (1931, Teşrinisani 19). Vakit, s. 3.
“Talebe Kıyafeti”. (1940, Mart 31). Vakit, s. 2.
“Talebe Yeknesak Giyinecek”. (1941, Temmuz 20). Vakit, s. 4.
Vasylievа I.V., P. K. (2020). “Evolution Of School Uniforms In The England And France Of The XVI-XХ Centuries”. Art and Design, 2, s. 49-60.
Yücel, H. Â. (1990). Geçtiğim Günlerden. İstanbul: İletişim Yayınları.
“Papas Mektepleri Kapanacak”. (1935, Şubat 12). Zaman, s. 3.
Referanslar
“Büyük Maarif Kongresi”. (1933, Temmuz 30). Son Posta, s. 2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.9.
“Kız Talebelerin Kıyafetleri”. (1944, Eylül 27). Tanin, s. 3.
“Maarif Şûrası Tehir Edildi”. (1933, Ağustos 17). Son Posta, s. 2.
“Mektepler Açıldı, Çocuklarınızı Nasıl Giydireceksinizi?”. (1938, Birinciteşrin 4). Haber-Akşam Postası, s. 6.
“Memlekette Kültür Faaliyeti Hızla İnkişaf Ediyor”. (1937, Haziran 19). Son Posta, s. 5.
“Orta Okul ve Lise Talebeleri için Mühim Kararlar Alındı”. (1938, Birinci Teşrin 10). Son Telgraf, s. 3.
"Gençlik ve Spor Bayramı”. (1937, Mayıs 20). Ulus, s. 6.
“Ruhanî Kıyafet ve Papas Mektebleri”. (1935, Şubat 9). Son Posta, s. 2.
“Talebe Daha Sıkı Kontrol Edilecek”. (1941, İkinci Kanun 15). Yeni Sabah, s. 5.
“27 inci İlkmektep Talebeleri Hocalarıyla”. (1933, Temmuz 6). Vakit, s. 7.
“Tedris Yılı Başlangıcında Orta Okul ve Lise Talebeleri için Mühim Kararlar Alındı”. (1938, Birinci Teşrin 10). Son Telgraf, s. 3.
Açıkalın, A. (2003). “Okul-Önlük-Forma-Giysi”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi(33), s. 5-7.
“Kadınlarda Şapka Giyecekler”. (1341, Eylül 21). Akşam, s. 1.
“Talebe Kasketi”. (1933, Teşrinievvel 20). Akşam, s. 3.
“Talebe için Bir Örnek Kıyafet”. (1935, Teşrinievvel 8). Akşam, s. 5.
“Talebe Kıyafeti”. (1935, Teşrinievvel 4). Akşam, s. 2.
“Talebenin Kıyafeti”. (1938, Mayıs 15). Akşam, s. 3.
Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. (2014). İstanbul: TC. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları.
Bugünkü Türk Kadını ve İstanbul Kız Muallim Mektebi. (1341, Teşrinisani 1). Maarif Vekâleti Mecmuası (5), s. 83-86.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.5.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.6.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.1.6.9.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.111.540.13.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.113.550.7.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.13.72.8.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.134.653.13.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.19.99.2.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 180.9.0.0.59.293.61.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 30.18.1.2.51.8.15.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 51.0.0.0.4.36.8.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi (BOA), MF.MKT., 102/39.
“Çocuk Modası”. (1931, Teşrinievvel 8). Cumhuriyet, s. 5.
“Yeknesak Talebe Kasketi”. (1932, Eylül 23). Cumhuriyet, s. 5.
“Fakir Talebelere Yardım”. (1936, Kasım 17). Cumhuriyet, s. 2.
Çalışkan, T. (2021). Cumhuriyet Döneminde Azınlık ve Yabancı Okulları (1923-1980). Muğla, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Edis, B. (Haz.). (1949). Millî Eğitim Düsturu Yönetmelikler (İlköğretim Bölümü). 3(3), s. 205-206.
“Milli Eğitim Bakanlığı ile Diğer Bakanlıklara Bağlı Okullardaki Görevlilerle Öğrencilerin Kılık Kıyafetlerine İlişkin Yönetmelik”. (7 Aralık 1981). Resmî Gazete, s. 3-6.
Gezgin, H. S. (1938, Şubat 2). “Mektepli Kasketi ve Derse Başlama Saatları” . Kurun, s. 2.
Gezgin, H. S. (1940, İkinci Teşrin 17). “Kasket Davası”. Vakit, s. 3.
Giorgetti, F. M. (2016). Eğitim Ritüelleri. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi.
Hamdi, A. A. (1339, Kânunusani 18). “Yeni İslam Medreseleri Hakkında Mühim Bir Rapor”. Sebîlürreşâd, 21(522), s. 11-16.
https://www.christs-hospital.org.uk/about-christs-hospital/overview/history-of-the-uniform/. Ağustos 24, 2025 tarihinde alındı
Karaoulas, A. (2025, Mart-Nisan). The School Uniform in European Educational History: From Uniformity to Modern Educational Reality. İnternational Journal of Research in Education Humanities and Commerce, 6(2), s. 552-564.
Kemal, E. M. (1915, Mayıs 20). “Nezafet, Elbise ve Mekteb Çantaları”. Tedrisat Mecmuası, 5 (3-30), s. 86.
Kültür Düsturu. (1939). H. A. Edis (Dü.) içinde, İlk Mektepler Talimatnamesi (s. 507-508). İstanbul: Resimli Ay Matbaası.
Lavallée, T. (1862). Madame de Maintenon et La Maison Royale de Saint-Cyr (1686-1793). Paris: Henri Plon, Imprimeur-Éditeur S. Rue Garanciére.
Maârif Nezareti Salnâme-i Umumîsi. (1317). Matbaa-i Âmire.
Maârif Nezareti Salnâme-i Umumîsi. (1318). Matbaa-i Âmire.
Maarif-i Umumiye Nizamnamesidir. (1869). İstanbul: Matbaa-i Amire.
Maarifle İlgili Kanunlar. (1940). İstanbul: Maarif Matbaası, T. C. Maarif Vekilliği.
“Mahalli Mekteplerine Dair”. (1925, Kânunuevvel). Muallimler Mecmuası (36), s. 1570-1577.
Memoirs For The History of Madame de Maintenon and of the Last Age (Cilt 3). (London). A. Millar and J. Norse, in the Strand, R. And J. Dodsley, in Pall-mall, L. Davis, and C. Reymer, in Holbourn.
Muhsin Hesapçıoğlu- Filiz Meşeci Giorgetti. (2009). Siyah Önlük Beyaz Yakanın Kökeni. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 9(4), s. 1717-1750.
Resmî Merâsimde Giyilecek Elbise ve Teferru’âtı Hakkında Ta’lîmâtnâme”. (1341, Teşrinievvel 17). Resmî Ceride (199), s. 573-574.
Reşid, F. (1927). Mekatib-i İbtidaiye-i Umumiye Talimatnamesi. Maarif Düsturu (s. 289). içinde İstanbul: Devlet Matbaası.
Solak, L. (2014, Ağustos). “Türkiye’de Okul Kıyafetleri ve Sosyo-Politik Değişimin Etkisi”. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 3(3), s. 420-427.
Stephenson, K. (2021). A Cultural History of School Uniform. Reed Hall, Streatham Drive: University of Exeter Press.
“Şapka İktisâsı Hakkında Kanun”. (1341, Teşrinisani 28). Resmî Ceride, 230, s. 691.
“Tevhid-i Tedrisat Kanunu”. (1341, Mart 1). Maarif Vekâleti Mecmuası (1), s. 74.
“Bayram Münasebetile Dağıtılan Elbise ve Hediyeler”. (1931, Şubat 19). Vakit, s. 4.
“Talebe Olmıyan Mektep Kasketi Kullanamıyacak”. (1931, Teşrinisani 19). Vakit, s. 3.
“Talebe Kıyafeti”. (1940, Mart 31). Vakit, s. 2.
“Talebe Yeknesak Giyinecek”. (1941, Temmuz 20). Vakit, s. 4.
Vasylievа I.V., P. K. (2020). “Evolution Of School Uniforms In The England And France Of The XVI-XХ Centuries”. Art and Design, 2, s. 49-60.
Yücel, H. Â. (1990). Geçtiğim Günlerden. İstanbul: İletişim Yayınları.
“Papas Mektepleri Kapanacak”. (1935, Şubat 12). Zaman, s. 3.
