İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkiye’de Eğitim (1939-1945)
Özet
İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’de eğitim, ekonomik sıkıntılar, siyasi belirsizlikler ve toplumsal baskılara rağmen devletin öncelikli alanlarından biri olmayı sürdürmüştür. Bu çalışmanın amacı, savaş koşulları altında izlenen eğitim politikalarının amaçlarını, uygulama kapsamını ve elde edilen sonuçları değerlendirmektir. Kapsam dâhilinde, öncelikle TBMM hükümet programlarında eğitim ve bütçe tartışmaları incelenmiş; ardından Halkevleri’nin toplumsal, kültürel ve eğitsel işlevleri ele alınmıştır. Üçüncü başlıkta, Cumhuriyet’in kırsal kalkınma vizyonunun simgesi olan Köy Enstitüleri üzerinde durulmuş; son bölümde ise genel eğitim kurumlarının sayısal gelişimi değerlendirilmiştir. Yöntem olarak, doküman analizi kullanılmıştır. TBMM zabıt cerideleri, bütçe raporları, dönemin resmi belgeleri ve literatürdeki akademik çalışmalar kullanılmıştır. Literatürde, savaşın ağır koşullarının eğitim bütçelerini sınırladığı, ancak eğitimde modernleşme kararlılığının sürdüğü ortak bir bulgu olarak öne çıkmaktadır. Halkevleri halkın kültürel hayatına yön verirken, Köy Enstitüleri üretim ve eğitimi birleştiren özgün modeliyle kırsal kalkınmada kritik rol üstlenmiştir. Savaş ortamına rağmen hem öğrenci sayısında hem de okul sayısında kayda değer artışlar yaşanmış, Cumhuriyet’in eğitim ideallerine bağlılığı güçlendirilmiştir. Bu yönüyle Türkiye’de eğitim, savaş yıllarında dahi geleceğe dönük bir yatırım olarak görülmüş ve toplumsal gelişmenin temel dinamiği haline gelmiştir.
Referanslar
Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, İstatistik Göstergeler 1923-1995, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara, 1996.
Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, Milli Eğitim Meslek, Teknik ve Yüksek Öğretim İstatistikleri 1945-1946, Pulhan Matbaası, 1947.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1938-1939, Ulusal Matbaa, Ankara, 1942.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1939-1940, Ulusal Matbaa, Ankara, 1942.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1941-1942, Ankara Basım ve Ciltevi, 1944.
C.H.F. Halkevleri Talimatnamesi, (1932). Ankara: Hâkimiyeti Milliye Matbaası.
C.H.F. Üçüncü Büyük Kongresi Zabıtları 10-18 Mayıs 1931, İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
Türkiye Büyü Millet Meclisi Arşivi
Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete
Akşam
Ulus
Abazoğlu, İ., Yıldırım, O., & Yıldızhan, Y. (2015). Okul öncesi öğretmenliğine ilişkin genel bir bakış. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 411–423.
Ahmad, F. (2014). Modern Türkiye’nin oluşumu. Kaynak Yayınları.
Akın, D. (2022). İkinci Dünya Savaşı döneminde halkevlerinin halk eğitimi üzerindeki etkileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 1072-1086.
Aydın, H. (2015). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de kadın. Current Research in Social Sciences, 1(3), 84–96.
Aydın, H. (2024). Türk kültür hayatında halkevleri kütüphaneleri ve basına yansıması (1932–1951). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(38), 451-472.
Aydın, H., & Derinsu Dayı, S. E. (2023). Erzurum’da eğitim alanında yapılan kamu harcamaları ve yatırımları üzerine bir değerlendirme (1928–1938). Journal of History School, 62, 159-182.
Berkes, N. (2014). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
Bodur, A., Akdeniz, G., & Çetin, M. (2018). Millî Eğitim Bakanı Hasan-Âli Yücel’in hayatı, eserleri ve eğitim ile ilgili görüşlerinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(36), 602–614.
Bozaslan, B. M., & Çokoğullar, E. (2015). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e modern eğitimin inşası: Devletin kurtarılmasından devletin kurulmasına. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 309–329.
Cevizliler, E., & Aydın, H. (2020). Cumhuriyet dönemi eğitim seferberliği: Köy enstitüleri. Ertual Akademi Yayıncılık.
Çavdar, T. (2008). Türkiye’nin demokrasi tarihi: 1839-1950. İmge Kitabevi.
Çelikkaya, H. (1991). Eğitimin anlamları ve farklı açılardan görünüşü. M. Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(3), 73–85
Derya Akın, (2022). İkinci Dünya Savaşı Döneminde Halkevlerinin Halk Eğitimi Üzerindeki Etkileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), s.1072-1086.
Goloğlu, M. (2013). Türkiye Cumhuriyeti tarihi IV. İş Bankası Kültür Yayınları.
Gündüz, M. (2022). Eğitim üzerine: Neydi? Nedir? Ne olacak? Nokta Kitap.
Keskin, Y. (2012). Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel döneminde ortaokul-lise tarih programları ve ders kitaplarındaki dönüşüm. Akademik Bakış Dergisi, (30), 1–22.
Kirby, F. (2000). Türkiye’de köy enstitüleri. Güldikeni Yayınları.
Koçak, C. (2017). Türkiye’de Millî Şef dönemi (1938-1945) (Cilt 2). İletişim Yayınları.
Maarif Vekâleti. (1941). Köy Enstitüleri I (ss. 13–15). Maarif Matbaası.
Maliye ve Gümrük Bakanlığı. (1992). Bütçe gider ve gelir gerçekleştirmeleri (1924–1991). Maliye ve Gümrük Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü.
Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013). Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetler programları ve genel kurul görüşmeleri (24 Nisan 1920–22 Mayıs 1950). I. TBMM Basımevi.
Semiz, O. (2024). Türkiye’de köy eğitimi (1923–1940) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilim Dalı, Erzurum.
Şenel, H. (2023). İkinci Dünya Savaşı döneminde Türkiye’de eğitim politikası (1939–1945) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Anabilim Dalı, Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı, Kastamonu.
Türkoğlu, P. (2004). Tonguç ve enstitüleri. İş Bankası Yayınları.
Ülkü Dergisi. (1940, Ocak).
Referanslar
Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, İstatistik Göstergeler 1923-1995, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara, 1996.
Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, Milli Eğitim Meslek, Teknik ve Yüksek Öğretim İstatistikleri 1945-1946, Pulhan Matbaası, 1947.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1938-1939, Ulusal Matbaa, Ankara, 1942.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1939-1940, Ulusal Matbaa, Ankara, 1942.
Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü Maarif İstatistiği 1941-1942, Ankara Basım ve Ciltevi, 1944.
C.H.F. Halkevleri Talimatnamesi, (1932). Ankara: Hâkimiyeti Milliye Matbaası.
C.H.F. Üçüncü Büyük Kongresi Zabıtları 10-18 Mayıs 1931, İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
Türkiye Büyü Millet Meclisi Arşivi
Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete
Akşam
Ulus
Abazoğlu, İ., Yıldırım, O., & Yıldızhan, Y. (2015). Okul öncesi öğretmenliğine ilişkin genel bir bakış. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 411–423.
Ahmad, F. (2014). Modern Türkiye’nin oluşumu. Kaynak Yayınları.
Akın, D. (2022). İkinci Dünya Savaşı döneminde halkevlerinin halk eğitimi üzerindeki etkileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 1072-1086.
Aydın, H. (2015). Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de kadın. Current Research in Social Sciences, 1(3), 84–96.
Aydın, H. (2024). Türk kültür hayatında halkevleri kütüphaneleri ve basına yansıması (1932–1951). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(38), 451-472.
Aydın, H., & Derinsu Dayı, S. E. (2023). Erzurum’da eğitim alanında yapılan kamu harcamaları ve yatırımları üzerine bir değerlendirme (1928–1938). Journal of History School, 62, 159-182.
Berkes, N. (2014). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
Bodur, A., Akdeniz, G., & Çetin, M. (2018). Millî Eğitim Bakanı Hasan-Âli Yücel’in hayatı, eserleri ve eğitim ile ilgili görüşlerinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(36), 602–614.
Bozaslan, B. M., & Çokoğullar, E. (2015). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e modern eğitimin inşası: Devletin kurtarılmasından devletin kurulmasına. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 309–329.
Cevizliler, E., & Aydın, H. (2020). Cumhuriyet dönemi eğitim seferberliği: Köy enstitüleri. Ertual Akademi Yayıncılık.
Çavdar, T. (2008). Türkiye’nin demokrasi tarihi: 1839-1950. İmge Kitabevi.
Çelikkaya, H. (1991). Eğitimin anlamları ve farklı açılardan görünüşü. M. Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(3), 73–85
Derya Akın, (2022). İkinci Dünya Savaşı Döneminde Halkevlerinin Halk Eğitimi Üzerindeki Etkileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), s.1072-1086.
Goloğlu, M. (2013). Türkiye Cumhuriyeti tarihi IV. İş Bankası Kültür Yayınları.
Gündüz, M. (2022). Eğitim üzerine: Neydi? Nedir? Ne olacak? Nokta Kitap.
Keskin, Y. (2012). Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel döneminde ortaokul-lise tarih programları ve ders kitaplarındaki dönüşüm. Akademik Bakış Dergisi, (30), 1–22.
Kirby, F. (2000). Türkiye’de köy enstitüleri. Güldikeni Yayınları.
Koçak, C. (2017). Türkiye’de Millî Şef dönemi (1938-1945) (Cilt 2). İletişim Yayınları.
Maarif Vekâleti. (1941). Köy Enstitüleri I (ss. 13–15). Maarif Matbaası.
Maliye ve Gümrük Bakanlığı. (1992). Bütçe gider ve gelir gerçekleştirmeleri (1924–1991). Maliye ve Gümrük Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü.
Neziroğlu, İ., & Yılmaz, T. (2013). Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetler programları ve genel kurul görüşmeleri (24 Nisan 1920–22 Mayıs 1950). I. TBMM Basımevi.
Semiz, O. (2024). Türkiye’de köy eğitimi (1923–1940) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilim Dalı, Erzurum.
Şenel, H. (2023). İkinci Dünya Savaşı döneminde Türkiye’de eğitim politikası (1939–1945) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Anabilim Dalı, Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı, Kastamonu.
Türkoğlu, P. (2004). Tonguç ve enstitüleri. İş Bankası Yayınları.
Ülkü Dergisi. (1940, Ocak).
