Savaşların Çevre Etkileri
Özet
Savaşların, çevre üzerindeki etkileri çok boyutlu ve geniş kapsamlıdır. Bu etkiler uzun süreli veya kalıcı olabilmektedir. Çevre üzerindeki etkiler; savaşa hazırlık, savaş süreci ve savaş sonrası dönemlerde ortaya çıkmaktadır. Askeri üslerin kurulması, silah üretimi, tatbikatlar, kimyasal, biyolojik ve nükleer silahların kullanımı, göçler; su kaynaklarını, havayı ve toprağı kirleterek ekosistemlere zarar vermektedir. Bu durum ekosistemlerde biyoçeşitlilik kaybına, halk sağlığı risklerine ve tarımsal üretimde azalmaya neden olmaktadır. Ayrıca savaşlar fosil yakıt kullanımını artırarak iklim değişikliğine olumsuz katkı sağlamakta ve çevresel sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşabilmeyi güçleştirmektedir. Sıvı ve katı atıkların artması, atık yönetiminin bozulması ve altyapının çökmesi, çevresel riskleri artırmaktadır. Savaş sonrası dönemde ise patlamamış mühimmatlar, kara mayınları ve toksik askeri atıklar çevre ve insan sağlığı açısından tehdit oluşturmaya devam etmektedir.
Referanslar
Vallero, D. A., Letcher, T. M. (2023). Unraveling Environmental Disasters. Amsterdam: Elsevier
Yücel M, Çolakkadıoğlu D. Savaşın Çevresel Etkileri. Ç.Ü.Z.F. Dergisi, 2007, 22(4),81-90.
Sikorsky E, Barron E, Hugh B, et al. (2022). Climate, Ecological Security and the Ukraine Crisis: Four Issues to Consider. Erişim: 28.08.2025 İnternet: https://climateandsecurity.org/wp-content/uploads/2022/03/Climate-Ecological-Security-and-the-Ukraine-Crisis_Four-Issues-to-Consider_BRIEFER-31_2022_11_3.pdf 1.09.2025
Soysal, A. (2005). Irak’ta Savaş ve Sağlık: Birinci, İkinci Körfez Savaşları ve Çevre. Ankara: Türk Tabipleri Birliği Yayınları.
Rawtani D, Gupta G, Khatri N, et al. Environmental damages due to war in Ukraine: A perspective. Sci Total Environ, 2022,850,157932.
Najim T, Zwijnenburg W, Noor Nahas N, et al. (2023). Axed & Burned: How conflict-caused deforestation ımpacts environmental, socio-economic and climate resilience in Syria. Erişim: 28.08.2025 İnternet: https://paxforpeace.nl/wp-content/uploads/sites/2/import/2023-03/PAX_axed_and_burned.pdf
Jacobo J. (2022). Experts predict lasting environmental damage from Russia’s invasion of Ukraine. Erişim: 30.08.2025 İnternet: https://abcnews.go.com/International/experts-lasting-environmental-damage-russias-invasion-ukraine/story?id=83347671
Pereira P, Bašić F, Bogunovic I, Barcelo D. Russian-Ukrainian war impacts the total environment. Sci Total Environ, 2022,837,155865.
Pazarcı H. Uluslararası Hukuka Göre Çevrenin Savaş Sırasında Korunması. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 1992,47(01),103-114. Doi:10.1501/SBFder_0000001556
Biswas, A.K. (2000). Scientific assessment of the long-term environmental consequences of war. J.E. Austin, C.E. Bruch (Eds.), The Environmental Consequences of War (2nd ed., pp. 303-315). Cambridge:Cambridge University Press.
Subbaraman N. (2022). Russia’s war in Ukraine could have environmental impact that lasts decades. Erişim: 30.08.2025 İnternet: https://www.wsj.com/articles/russias-war-in-ukraine-could-have-environmental-impact-that-lasts-decades-11650801603
Hupy JP. The environmental footprint of war. Environment and History, 2008,14(3),405-421.
WHO (2022). Ukraine crisis. Public health situation analysis: refugee-hosting countries, 17 March 2022. Erişim: 1.09.2025 İnternet: https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2022-5169-44932-63918
Watson School of International and Public Affairs (2021). Costs of war - Summary of findings. Erişim: 28.08.2025 İnternet: https://watson.brown.edu/costsofwar/papers/summary
UNEP (2021). Environmental legacy of explosive weapons in populated areas. Erişim: 29.08.2025 İnternet: http://www.unep.org/news-and-stories/story/environmental-legacy-explosive-weapons-populated-areas
Barber G, Simon M. (2022). Ukraine is in an environmental crisis too. Erişim: 27.08.2025 İnternet: https://www.wired.com/story/ukraine-is-in-an-environmental-crisis-too/
Certini G, Scalenghe R, Woods WI. The impact of warfare on the soil environment. Earth-Sci. Rev, 2013,127,1-15.
Pathak S. Ecological footprints of war: an exploratory assessment of the long-term impact of violent conflicts on national biocapacity from 1962–2009. J Environ Stud Sci, 2020;10:380–393. Doi: 10.1007/s13412-020-00626-5
University of California (2024). Ecocide in Gaza: Israel's genocide in Gaza will create an unprecedented environmental health crisis. Erişim: 1.09.2025 İnternet: https://ucghi.universityofcalifornia.edu/news/ecocide-gaza-israels-genocide-gaza-will-create-unprecedented-environmental-health-crisis/
Hanson T, Brooks TM, Da Fonseca GA, et al. Warfare in biodiversity hotspots. Conserv Biol. 2009,23(3),578-587. doi:10.1111/j.1523-1739.2009.01166.x
Lawrence MJ, Stemberger HLJ, Zolderdo AJ, et al. The effects of modern war and military activities on biodiversity and the environment. Environmental Reviews, 2015,23(4), 443-460 Doi: 10.1139/er-2015-0039
UNCG (2022). Radiation threat to Europe: 7,600 hectares of radiation-contaminated forests are burning in the Chornobyl Exclusion Zone. Erişim: 1.09.2025 İnternet: https://uncg.org.ua/en/7600-ha-contaminated-forests/
Yücel Durmuş, G. (2025). Savaş ve Çevre: Suriye’deki Savaşın Çevresel Tahribatı. Erişim: 1.09.2025 İnternet: https://www.perspektif.online/savas-ve-cevre-suriyedeki-savasin-cevresel-tahribati/
Gülgün, T. (2003). Küresel Ekonomik, Ekolojik ve Sosyal Tehditler. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
UNESCO (2025). Gaza Strip: Damage assessment. Erişim: 1.09.2025 İnternet: https://www.unesco.org/en/gaza/assessment
