Tüberkülozun Eski Anadolu’daki İzleri
Özet
Neolitik dönemde yerleşik hayata geçişle birlikte birçok enfeksiyon hastalığının yayılım hızı artmıştır. Bu hastalıklardan biri de tüberkülozdur. Tüberküloz etkeni genellikle Mycobacterium tuberculosis iken, hayvan kaynaklı vakalarda Mycobacterium bovis de rol oynamaktadır. Toplumların yaşam koşulları, hastalığın ortaya çıkış ve yayılım hızında önemli bir etkendir. Bu çalışmada, önceki yıllarda yapılmış arkeolojik ve antropolojik kazılardan elde edilen paleodemografik veriler incelenerek tüberküloz izlerine rastlanan topluluklar değerlendirilmiştir. İnceleme, bireylerin yaş, cinsiyet ve paleopatolojik bulguları üzerinden yapılmış; elde edilen sonuçlar dönem yaşam koşullarıyla birlikte ele alınmıştır. Bulgulara göre; Büyük Saray Eski Cezaevi Toplumu’nda 1, Hakkâri Erken Demir Çağı’nda 2, Kadıkalesi’nde 2, Karagündüz’de 6, Konstantin ve Helena Kilisesi’nde 2, Nif Olimpos’ta 1, Tasmasor’da 3 ve Van Kalesi’nde 1 bireyde tüberküloz izine rastlanmıştır.
Referanslar
Keski̇nbora K. Savaştaki Düşmanlardan Bir Diğeri: Tüberküloz. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. 01 Aralık 2016;6(3):174-84.
Marais BJ, Gie RP, Schaaf HS, Hesseling AC, Obihara CC, Starke JJ, vd. The Natural History of Childhood Intra-Thoracic Tuberculosis: A Critical Review of Literature from the Pre-Chemotherapy Era. Int J Tuberc Lung Dis. Nisan 2004;8(4):392-402.
WHO. World Health Organization (WHO). Global Tuberculosis Report 2024. [İnternet]. Geneva: WHO Publications.: WHO; 2024. Erişim adresi: WHO/HTM/TB/2024.08
Kılıçaslan Z. Dünyada Ve Türki̇ye’de Tüberküloz. ANKEM Dergisi. 2007;(21):76-80.
Daniel TM. The Impact of Tuberculosis on Civilization. Infect Dis Clin North Am. Mart 2004;18(1):157-65.
Ortner DJ. Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. 2nd edition. Academic Press; 2003. 664 s.
Erdal YS. Tasmasor Yakınçağ Nekropolü ve İskeletlerinin Antropolojik Açıdan Değerlendirilmesi. Tasmasor. 01 Ocak 2011;255-325.
Aytek Aİ. Anadolu Paleodemografisi Paleolitik Dönemden Osmanlı Dönemine Anadolu İnsanı. C. 1. İstanbul: Kriter Yayınevi; 2020. 192 s.
Bos KI, Harkins KM, Herbig A, Coscolla M, Weber N, Comas I, vd. Pre-Columbian mycobacterial genomes reveal seals as a source of New World human tuberculosis. Nature. 23 Ekim 2014;514(7523):494-7.
Walker TM, Kohl TA, Omar SV, Hedge J, Del Ojo Elias C, Bradley P, vd. Whole-genome sequencing for prediction of Mycobacterium tuberculosis drug susceptibility and resistance: a retrospective cohort study. Lancet Infect Dis. Ekim 2015;15(10):1193-202.
Farmer P. Pathologies of Power: Health, Human Rights, and the New War on the Poor [İnternet]. 1. bs. University of California Press; 2003 [a.yer 26 Ağustos 2025]. Erişim adresi: https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctt1pnznf
Lönnroth K, Castro KG, Chakaya JM, Chauhan LS, Floyd K, Glaziou P, vd. Tuberculosis control and elimination 2010-50: cure, care, and social development. Lancet. 22 Mayıs 2010;375(9728):1814-29.
Barış Yİ. Dünyada Tüberküloz’un Tarihi. Konuralp Medical Journal. 01 Ağustos 2011;3(2):1-4.
Warrell DA. Tuberculosis. Softcover reprint of the original 1st ed. 2004 edition. Madkour MM, editör. New York: Springer; 2003. 951 s.
Dormandy T. The White Death: A History of Tuberculosis. Revised Impression edition. London ; Rio Grande, Ohio: The Hambledon Press; 1999. 433 s.
Daniel TM. Captain of Death: The Story of Tuberculosis. BOYE6; 2006. 303 s.
Raviglione M, Marais B, Floyd K, Lönnroth K, Getahun H, Migliori GB, vd. Scaling up Interventions to Achieve Global Tuberculosis Control: Progress and New Developments. Lancet. 19 Mayıs 2012;379(9829):1902-13.
Nikiforuk A. Mahşerin Dördüncü Atlısı: Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi. Istanbul; 2016.
Buikstra J, editör. Ortner’s Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. 3rd edition. Academic Press; 2019. 717 s.
Özbek M. Anadolu Eski Insan Toplumlarında Sağlık Sorunları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 1993;10(2):1-19.
Pasinli A. Büyük Saray Bölgesinde Sultanahmet Eski Cezaevi Bahçesindeki 1997-1998 Kazı Çalışmalarına Ait Rapor. Müze Kurtarma Kazıları Semineri. 2001;(10):95-114.
Erdal Y. Büyük Saray- Eski Cezaevi Çevresi Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan İnsan Kalıntılarının Antropolojik Analizi. 18 Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 2003;(18):15.
Mays S. The Archaeology of Human Bones. 3rd edition. New York: Routledge; 2021. 434 s.
Kırmızıoğlu P, Yiğit A, Yılmaz H, Açıkkol A, Erol AS. Kırmızıoğlu, P., Yılmaz, H., A.Yiğit, A.Açıkkol, & E.S.Ayla. (2002). Hakkari Erken Demir Çağı İskeletlerinin Paleopatolojik açıdan incelenmesi. 18 Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 2002;(18).
Mercangöz Z. Kuşadası, Kadıkalesi Kazısı 2006 Yılı Çalışmaları. 29 Kazı Sonuçları Toplantısı. 2006;(29):449-470.
Üstündağ H. Üstündağ, H. (2008). Kuşadası Kadıkalesi/ Anaia Kazısında Bulunan İnsan İskelet Kalıntıları. 24 Arkeometri sonuçları toplantısı. 2008;(24):209.
Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, May H, Lee OYC, Feldman M, vd. Tuberculosis Origin: The Neolithic Scenario. Tuberculosis. Haziran 2015;95:S122-126.
Sevi̇n V, Kavakli E. Van/Karagündüz Erken Demir Çağı Nekropolü. BELLETEN. 20 Nisan 1996;60(227):1-20.
Özer İ, Erol AS, Pehlevan C, Arman O, Kırmızıoğlu P, Güleç E. Karagündüz Kazısında Çıkarılan İskeletlerin Paleoantropolojik Analizi. . xıv Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 1999;75.
Erol S, Pehlevan C, Açıkkol A, Güleç E. Karagündüz Erken Demir Çağı İskeletleri. 17 Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 2001;(17):37.
Wilbur AK, Farnbach AW, Knudson KJ, Buikstra JE. Diet, Tuberculosis, and the Paleopathological Record. Curr Anthropol. Aralık 2008;49(6):963-77; discussion 977-991.
Uysal G. Konstantin Ve Helena Kilisesinde(Andaval) Mezar Tiplerinden Ve Buluntularından Sosyal Statünün Belirlenmesi. Antropoloji. 2018;(36):29-52.
Yiğit A, Gözlük P, Yavuz AY. Ni̇f (olympos) Dağ Kazısı. 23 Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 2008;13:111.
Yavuz AY, Erol AS, Onur İS. Ni̇f Olympos Daği Anti̇k Dönem İnsanlarinin Sağlik Sorunlari. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 31 Aralık 2018;11(3):2345-55.
Gözlük P, Yiğit A, Erkman AC. Van Kalesi ve Eski Van Şehri İnsanlarındaki Sağlık Sorunları. 19 Arkeometri Sonuçları Toplantısı. 2003;(19):51.
