Toprak Kirliliği
Özet
Toprak, canlı yaşamının devamı için vazgeçilmez bir kaynaktır ve ekosistemin temel unsurlarından biridir. Ancak günümüzde artan sanayi faaliyetleri, tarımsal kimyasallar, atık yönetimindeki yetersizlikler ve plastik kirliliği, toprakta ciddi düzeyde kirlenmeye yol açmaktadır. Toprak kirliliği; fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerin bozulmasına, verimliliğin azalmasına ve biyolojik çeşitliliğin tehdit edilmesine neden olmaktadır. Bununla birlikte, kirli topraklarda yetişen ürünler aracılığıyla ağır metaller ve zararlı kimyasallar insan vücuduna taşınarak kanser, nörolojik rahatsızlıklar ve bağışıklık sistemi bozuklukları gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Dolayısıyla toprak kirliliği yalnızca çevresel değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik boyutları olan küresel bir problemdir. Toprak kirliliği ile mücadelede en etkili yol, kirleticilerin kaynağında kontrol edilmesidir. Organik gübre ve biyolojik pest kontrolünün teşvik edilmesi, kimyasal gübre ve ilaç kullanımının azaltılması, sürdürülebilir tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması önemli adımlardır. Ayrıca fitoremediasyon ve bioremediasyon gibi doğal yöntemler, kirlenmiş toprakların temizlenmesinde ekonomik ve uygulanabilir çözümler sunmaktadır. Atık yönetimi, geri dönüşüm sistemleri, yeşil enerji kullanımı ve çevre bilincinin artırılması da uzun vadeli çözümler arasında yer almaktadır. Toprak kirliliği çözülebilir bir sorundur, ancak bu süreç küresel iş birliği ve tüm paydaşların ortak çabasını gerektirmektedir.
Referanslar
Mikhailenko AV, Ruban DA Ermolaev VA et. al. Cadmium pollution in the tourism environment: A literature review. Geosciences. 2020;10: 1-18.
Karaca A, Turgay OC. Toprak Kirliliği. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi. 2012;1(1): 13- 19.
Chen M, Xu P, Zeng G, Yang, C et al. Bioremediation of soils contaminated with polycyclic aromatic hydrocarbons, petroleum, pesticides, chlorophenols and heavy metals by composting: Applications, microbes and future research needs. Biotechnology Advances. 2015;33: 745-755.
Yücel M, Ekmekçiler ÜS. Çevre dostu ürün kavramına bütünsel yaklaşım; temiz üretim sistemi, eko-etiket, yeşil pazarlama. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi. 2008;7(26): 320-333.
Yeşilyurt S, Adiloğlu A. Phytoremediation and Plants Used In Wastewater Pollution. Ertek A (ed.). Tarımsal Yapılar ve Sulama. Yaz Yayınları; 2024. p. 54-71
Tok HH, Adiloğlu A, Öner N, et al. (2005). Heavy Metal Concentrations in Irrigation Waters and Rice Crops in the Central Trakya Region, Journal of Environmental Protection and Ecology. 2005;6 (3): 550- 562, Thessaloniki, Greece.
Özabolat, G., Tuli, A. Ağır Metal Toksisitesinin İnsan Sağlığına Etkileri.Arşiv Kaynak Tarama Dergisi. 2016;25 (4): 502-521.
Adiloğlu S, Bellitürk K, Solmaz Y, et al. Effects of the Various Doses of Vermicompost Implementation on Some Heavy Metal Contents (Cr, Co, Cd, Ni, Pb) of Cucumber (Cucumis sativus L.). Eurasian Journal of Forest Science. 2017;5(1): 29-34.
Naila A, Meerdink G, Jayasena V, et al. A review on global metal accumulators mechanism, enhancement, commercial application, and research trend. Environmental Science and Pollution Research. 2019;26: 26449-26471.
Almasi A, Dargahi A, Ahagh MMH, et al. Efficiency of a constructed wetland in controlling organic pollutants, nitrogen, and heavy metals from sewage. Journal of Chemical and Pharmaceutical Sciences. 2016;9: 2924-2928.
Adiloğlu A, Daşdemir AE, Karaman MR, et al. Some Extractable Heavy Metal Content Along the TEM Motorway Soils in Istanbul European Part. 5th International Eurasian Congress on Natural Nutrition, Healthy Life and Sport. Natural’2019, 2-6 October 2019, Ankara.
Baykanoğlu B. Kahramanmaraş il merkezi çevresindeki orman topraklarında ağır metal kirliliğinin incelenmesi. 2024. Bartın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Bartın.
Aslan D. Torbalı ilçesinde sanayinin yoğun olduğu bölgelerde ağır metal kirliliğinin incelenmesi ve bitkilerle biyoıslah çalışması. 2022. Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
Özkan, A. Antakya-Cilvegözü karayolu etrafındaki tarım arazilerinde ve bitkilerdeki ağır metal kirliliği. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2017;32 (3): 9-18.
Aktaş YK, Kocabaş A. Heavy Metal Content of Roadside Soil in Edirne, Turkey. Analytical Letters. 2010;43(12): 1869–1878.
Adiloğlu A, Adiloğlu S, Bellitürk K, et al. Tekirdağ Kıyı Şeridi Topraklarında Ağır Metal Kirliliği. 1. Kıyı Bölgelerinde Çevre Kirliliği ve Kontrolü Sempozyumu, 17- 20 Kasım 2011, Tekirdağ, s: 351- 365,
Adiloğlu S. Tekirdağ ilinde otoban kenarlarında bulunan tarım arazilerinde bazı ağır metallerin kirliliğinin araştırılması. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Anabilim Dalı. Tekirdağ. 2013.
Adiloğlu S, Sağlam MT 2015. Karayolu Kenarlarındaki Tarım Arazilerindeki Topraklarda Ekstrakte Edilebilir Kobalt (Co) İçerikleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi. 2015;15: 24-29.
Kiziloglu, F M, Turan M, Sahin,U, et al. 2008. Effects of untreated and treated wastewater irrigation on some chemical properties of cauliflower (Brassica olerecea L. var. botrytis) and red cabbage (Brassica olerecea L. var. rubra) grown on calcareous soil in Turkey. Agricultural water management. 2008;95(6): 716-724.
Vareda JP, Valente AJM, Durães L. Heavy metals in Iberian soils: Removal by current adsorbents/amendments and prospective for aerogels. Advances in Colloid and Interface Science. 2016;237: 28-42.
Güler Ç, Çobanoğlu Z. Toprak Kirliliği. Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi: 40. ISBN 975-8088-42-4. Barok Ofset Ltd. Şti. 1997.
Zhang LL, Chen,Y, Li ZJ. et al. Bioactive properties of the aromatic molecules of spearmint (Mentha spicata L.) essential oil: A review. Food and Function. 2022;13(6): 3110–3132.
Yeşilyurt S, Gürgan M, Sertkahya M. 2024. Biologically Active Compounds from Medicinal and Aromatic Plants for Industrial Applications. Kumar L, Bharadvaja N, Singh R, Anand R. (eds) Medicinal and Aromatic Plants. Sustainable Landscape Planning and Natural Resources Management. Springer, Cham. 2024. https://doi.org/10.1007/978-3-031-60117-0_1
Gürgan M, Yeşilyurt S, Akgül Ş. Biologically Active Compounds from Medicinal Aromatic Plants: Herbicides, Insecticides, Fungicides, and Pharmaceuticals. Kumar L, Bharadvaja N, Singh R, Anand R. (eds) Medicinal and Aromatic Plants. Sustainable Landscape Planning and Natural Resources Management. Springer, 2024. Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-64601-0_1
Lal R, Stewart BA. (Eds.). Principles of sustainable soil management in agroecosystems. ISBN: 978-1-4665-1347-1, CRC Press. 2013.
Gupta A, Rico-Medina A, Caño-Delgado AI.. The physiology of plant responses to drought. Science. 2020;368(6488): 266-269.
Gültekin R, Yüksel M. Irrigation and Water Management Strategies in Arid and Semı-Arid Areas. Ahmet Ertek A (ed.) Tarımsal Yapılar ve Sulama. E_ISBN 978-625-6171-10-7. Yaz Yayınları, 2024.
Tomar A, Toprak ve Su Kirliliği ve Su Havzalarının Korunması. 1. İzmir Kent Sempozyumu Bildirileri, 2014. İzmir, s. 333-345.
Gürgan M, Adiloğlu S. Brassica napus: Bioremediation. Karoline M (ed.) Brassica napus: Cultivation and Uses. ISBN:978-1-53618-191-3. Nova Science Publishers, Inc. 2020 p. 134.
Arslan S, Çiçekgil Z. Türkiye’de Tarım İlacı Kullanım Durumu ve Kullanım Öngörüsü. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi. 2018;4(1): 1-12.
Tiryaki O, Canhilal R, Horuz S. Tarım ilaçları kullanımı ve riskleri. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fen Bilimleri Dergisi. 2010;26(2): 154-169.
Gürgan M, Yeşilyurt S. 2023. The Microbiological Evaluation of Agricultural Lands. Sousa RN, Pessoa TN, Mendes KF, (eds.) Agricultural Soils Agronomic Management. . ISBN:979-8-89113-000-5. Nova Science Publishers, Inc.. 2023. p. 228
Önal S, Göktaş B. Erzurum İlindeki Tüketicilerin Organik Tarım Ürünlerine Yönelik Davranışları. The Journal of International Scientific Researches. 2024;9(2): 118-138.
Powlson DS, Gregory PJ, Whalley WR. et al. Soil management in relation to sustainable agriculture and ecosystem services. Food Policy. 2011;36(1): 72-87.
Smith HT, Shappirio M,. Sittler EC, et al. Discovery of nitrogen in Saturn's inner magnetosphere, 2005, Geophys. Res. Lett., 32(14): 1-4. doi:10.1029/2005GL022654.
Teng KL, Lin XY, Liu SH, et al. Nitrogen, sulfur coordinated metal complex and reduced graphene oxide hybrid materials as counter electrodes for application in dye-sensitized solar cells, Organic Electronics, 2024; 125:106977.
Carpenter SR, Bolgrien D, Lathrop RC, et al. Ecological and economic analysis of lake eutrophication by nonpoint pollution. Australian Journal of Ecology, 1998; 23: 68-79.
Sharpley AN. Chapra SC, Wedepohl R, et al. Managing Agricultural Phosphorus for Protection of Surface Waters: Issues and Options. Journal of Environmental Quality. 1994;23: 437-451.
Karaman MR, Adiloğlu A, Brohi AR, et al. Bitki Besleme. Dumat Offset. Ankara, 212.
Horuz A, Korkmaz A, Karaman MR, et al. The evaluation of leaf nutrient contents and element ratios of different raspberry varieties. Journal of Food Agriculture and Environment. 2013; 11 (1): 588-593.
Küçükkaya S, Özçelik A. Tarımda toprak analizi ve analiz desteğinin işletme üzerine etkileri. Ziraat Mühendisliği Dergisi, 2016; 363: 23-30.
Gürgan M, Adiloğlu S. Increasing concentrations of iron fertilizer affect antibacterial activity of basil (Ocimum basilicum L.). Industrial Crops and Products. 2012;170: 113768
Kadıoğlu B. Toprak kirliliği ile kimyasal gübre kullanımı arasındaki olası bağlantıların incelenmesi. Muş Alparslan Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi. 2012;1(2): 26-38.
Adiloglu A, Adiloglu S. Fertilizer consumption in Turkey between 1960 and 2002. Bulgarian Journal of Agricultural Science. 2005;11(3): 317-325.
Yılmaz H, Demircan V, Gül M. Üreticilerin Kimyasal Gübre Kullanımında Bilgi Kaynaklarının Belirlenmesi ve Tarımsal Yayım Açısından Değerlendirilmesi. Ziraat Fakültesi Dergisi.2009;4(1): 31-44.
Sökmen Ö, Özden N, Göçmez S, et al. Manisa İli Demirci ve Selendi İlçeleri Tarım Topraklarının Verimlilik Durumlarının Belirlenmesi ve Haritalanması. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi.2024;21 (2): 517-532.
Kılıç B, Sönmez İ. Farklı organik gübre ve dozlarının toprak özellikleri üzerine etkilerinin belirlenmesi. Mediterranean Agricultural Sciences. 2019;32: 91-96.
Akpınar Ç. Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Yeşilyurt S, Sertkahya M. Solucan Gübresi. Akpınar Ç (ed.) Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Akay A. Yeşil Gübre. Akpınar Ç (ed.) Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Bationo A, Kihara J, Vanlauwe B, et al. Integrated nutrient management: concepts and experience from Sub-Saharan Africa. Academy of Science Publishers, Nairobi, Kenya. 2008. pp 204.
Alley MM, Vanlauwe B. The role of fertilizers in integrated plant nutrient management. International fertilizer industry Association. First edition, IFA, Paris, France, TSBF-CIAT, Nairobi, Kenya. ISBN 978-2-9523139-4-0. 2009.
Selim MM. 2. Introduction to the integrated nutrient management strategies and their contribution to yield and soil properties. International Journal of Agronomy. 2020;(1): 2821678.
Schwalfenberg G, Rodushkin I, Genuis SJ. Heavy metal contamination of prenatal vitamins, Toxicology Reports. 2018;5: 390-395.
Adiloğlu S, Adiloğlu A, Acikgoz FE, et al. Phytoremediation of Cadmium (Cd) from Agricultural Soils Using Dock (Rumex patientia L.) Plant. Analytical Letters. 2016;49: (4): 601-606.
Sönmez O, Kılıç FN. Toprakta Ağır Metal Kirliliği ve Giderim Yöntemleri. Turkish Journal of Agricultural Engineering Research (TURKAGER). 2021;2 (2): 493-507.
Bhandari A, Surampalli RY, Champagne P, et al. Remediation technologies for soils and groundwater. Remediat. Remediation Technologies for Soils and Groundwater, 2007; 60: 1-449.
Yao Z, Li J, Xie H, Yu C. Review on remediation technologies of soil contaminated by heavy metals. Procedia Environmental Sciences. 2012;16: 722-729.
Jankaite A, Vasarevičius S. Remediation technologies for soils contaminated with heavy metals. Journal of Environmental Engineering and Landscape Management. 2005;13: 109-113.
Song B, Zeng G, Gong J, et al. Evaluation methods for assessing effectiveness of in situ remediation of soil and sediment contaminated with organic pollutants and heavy metals. Environment International. 2017;105: 43-55.
Derakhshan NZ, Jung MC, Kim KH. Remediation of soils contaminated with heavy metals with an emphasis on immobilization technology. Environmental Geochemistry and Health. 2018;40: 927-953
Esen M. Toprak yıkama yöntemiyle Cd ve Pb ile kirlenmiş tarımsal toprakların iyileştirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Aksaray Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Aksaray. 2019.
Korkanç S, Çimen Y, Aklan Ş, et al. Bazı toprak iyileştiricilerin toprakların hidro-fiziksel ve kimyasal özelliklerine etkileri. Türkiye Ormancılık Dergisi. 2017;18(2): 125-132.
Blaylock MJ, Salt DE, Dushenkov S, et al. Enhanced accumulation of Pb in Indian mustard by soil-applied chelating agents. Environmental Science and Technology. 1997;31: 860-865.
Sikkema J, De Bont JAM, Poolman B. Mechanisms of membrane toxicity of hydrocarbons. Microbiological reviews. 1995;59: 201-222.
Dindar E, Şen CN, Topaç ŞFO, et al. Topraklarda organik azot fraksiyonlarının belirlenmesi. Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2017;32: 767-775.
Vangronsveld J, Herzig R, Weyens N, et al. Phytoremediation of contaminated soils and groundwater: Lessons from the field. Environmental Science and Pollution Research. 2009;16: 765-794.
Kılıç FN. Toprakta ağır metal giderimine yönelik farklı biyoremediasyon yöntemlerinin kullanılması. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kayseri, s. 140. 2023.
Şen S. Ağır metal biyoremediasyonunda termofil C. Aponinumsiyano bakterisinin kullanım potansiyelinin araştırılması. 2022. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Gül Ö. Endüstriyel atıkların mikroalglerle biyoremediasyonu. İskenderun Teknik Üniversitesi Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü, Hatay. 2021.
Kaplan G. Fenol biyoremediasyonunda karışık ve saf kültürlerin kullanımı. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. 2020.
Kong Z, Glick BR.. The role of plant growth-promoting bacteria in metal phytoremediation. Advances in microbial physiology. 2017;71: 97-132.
Aybar M, Bilgin A, Sağlam B. Fitoremediasyon yöntemi ile topraktaki ağır metallerin giderimi. Artvin Çoruh Üniversitesi Doğal Afetler Uygulama ve Araştırma Merkezi Doğal Afetler ve Çevre Dergisi. 2015;1(1-2): 59-65.
Clemens S. Toxic metal accumulation, responses to exposure and mechanisms of tolerance in plants. Biochimie. 2006;88(11): 1707-1719.
Baker AJM, Walker PL Ecophysiology of metal uptake by tolerant plants. Shaw AJ (ed.), Heavy metal tolerance in plants: Evolutionary Aspects, CRC Press, Boca Raton; 1990. pp. 155-177.
Mulligan CN, Yong RN, Gibbs BF. Remediation technologies for metalccontaminated soils and groundwater: an evaluation. Engineering Geology. 2001;60: 193-207.
Adiloğlu S. Heavy metal removal with phytoremediation. Advances in bioremediation and phytoremediation. 2018;115-126.
Adiloğlu S, Gürgan M. Brassica napus: Phytoremediation. Møller K (ed.) Brassica napus: Cultivation and Uses. ISBN:978-1-53618-191-3. Nova Science Publishers, Inc. Publication; 2020. p: 134.
Adiloğlu S, Pamay S. Phytoremediation and Hyperacumulative Families. Flores JC (ed.) The Future of Phytoremediation. Nova Science Publishers, Inc. p:305. ISBN:978-1-53619-625-2. 2021.
Yavaş EF. Sinop'ta doğal yayılış gösteren rezene (Foeniculum vulgare Mill.) bitkisinin çevre kirliliği ile mücadelede fitoremediasyon potansiyelinin belirlenmesi. Sinop Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sinop, 2024.
Mosayyebi L. Ağır metallerle kirlenmiş topraklarda yenilikçi yöntemlerle elektro fitoremediasyonu. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana, 2024.
Gedik H. Fitoremediasyon yöntemi ile bakır birikiminin giderimi: Soğan (Allium cepa L.) örneği. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ, 2022.
Aybar M. Ağır metal iyonlarıyla kirlenmiş maden yatağı ve yakın çevresindeki toprakların fitoremediasyon yöntemiyle giderilmesinin araştırılması. Artvin Çoruh Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Artvin, 2022.
Referanslar
Mikhailenko AV, Ruban DA Ermolaev VA et. al. Cadmium pollution in the tourism environment: A literature review. Geosciences. 2020;10: 1-18.
Karaca A, Turgay OC. Toprak Kirliliği. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi. 2012;1(1): 13- 19.
Chen M, Xu P, Zeng G, Yang, C et al. Bioremediation of soils contaminated with polycyclic aromatic hydrocarbons, petroleum, pesticides, chlorophenols and heavy metals by composting: Applications, microbes and future research needs. Biotechnology Advances. 2015;33: 745-755.
Yücel M, Ekmekçiler ÜS. Çevre dostu ürün kavramına bütünsel yaklaşım; temiz üretim sistemi, eko-etiket, yeşil pazarlama. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi. 2008;7(26): 320-333.
Yeşilyurt S, Adiloğlu A. Phytoremediation and Plants Used In Wastewater Pollution. Ertek A (ed.). Tarımsal Yapılar ve Sulama. Yaz Yayınları; 2024. p. 54-71
Tok HH, Adiloğlu A, Öner N, et al. (2005). Heavy Metal Concentrations in Irrigation Waters and Rice Crops in the Central Trakya Region, Journal of Environmental Protection and Ecology. 2005;6 (3): 550- 562, Thessaloniki, Greece.
Özabolat, G., Tuli, A. Ağır Metal Toksisitesinin İnsan Sağlığına Etkileri.Arşiv Kaynak Tarama Dergisi. 2016;25 (4): 502-521.
Adiloğlu S, Bellitürk K, Solmaz Y, et al. Effects of the Various Doses of Vermicompost Implementation on Some Heavy Metal Contents (Cr, Co, Cd, Ni, Pb) of Cucumber (Cucumis sativus L.). Eurasian Journal of Forest Science. 2017;5(1): 29-34.
Naila A, Meerdink G, Jayasena V, et al. A review on global metal accumulators mechanism, enhancement, commercial application, and research trend. Environmental Science and Pollution Research. 2019;26: 26449-26471.
Almasi A, Dargahi A, Ahagh MMH, et al. Efficiency of a constructed wetland in controlling organic pollutants, nitrogen, and heavy metals from sewage. Journal of Chemical and Pharmaceutical Sciences. 2016;9: 2924-2928.
Adiloğlu A, Daşdemir AE, Karaman MR, et al. Some Extractable Heavy Metal Content Along the TEM Motorway Soils in Istanbul European Part. 5th International Eurasian Congress on Natural Nutrition, Healthy Life and Sport. Natural’2019, 2-6 October 2019, Ankara.
Baykanoğlu B. Kahramanmaraş il merkezi çevresindeki orman topraklarında ağır metal kirliliğinin incelenmesi. 2024. Bartın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Bartın.
Aslan D. Torbalı ilçesinde sanayinin yoğun olduğu bölgelerde ağır metal kirliliğinin incelenmesi ve bitkilerle biyoıslah çalışması. 2022. Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
Özkan, A. Antakya-Cilvegözü karayolu etrafındaki tarım arazilerinde ve bitkilerdeki ağır metal kirliliği. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2017;32 (3): 9-18.
Aktaş YK, Kocabaş A. Heavy Metal Content of Roadside Soil in Edirne, Turkey. Analytical Letters. 2010;43(12): 1869–1878.
Adiloğlu A, Adiloğlu S, Bellitürk K, et al. Tekirdağ Kıyı Şeridi Topraklarında Ağır Metal Kirliliği. 1. Kıyı Bölgelerinde Çevre Kirliliği ve Kontrolü Sempozyumu, 17- 20 Kasım 2011, Tekirdağ, s: 351- 365,
Adiloğlu S. Tekirdağ ilinde otoban kenarlarında bulunan tarım arazilerinde bazı ağır metallerin kirliliğinin araştırılması. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Anabilim Dalı. Tekirdağ. 2013.
Adiloğlu S, Sağlam MT 2015. Karayolu Kenarlarındaki Tarım Arazilerindeki Topraklarda Ekstrakte Edilebilir Kobalt (Co) İçerikleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi. 2015;15: 24-29.
Kiziloglu, F M, Turan M, Sahin,U, et al. 2008. Effects of untreated and treated wastewater irrigation on some chemical properties of cauliflower (Brassica olerecea L. var. botrytis) and red cabbage (Brassica olerecea L. var. rubra) grown on calcareous soil in Turkey. Agricultural water management. 2008;95(6): 716-724.
Vareda JP, Valente AJM, Durães L. Heavy metals in Iberian soils: Removal by current adsorbents/amendments and prospective for aerogels. Advances in Colloid and Interface Science. 2016;237: 28-42.
Güler Ç, Çobanoğlu Z. Toprak Kirliliği. Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi: 40. ISBN 975-8088-42-4. Barok Ofset Ltd. Şti. 1997.
Zhang LL, Chen,Y, Li ZJ. et al. Bioactive properties of the aromatic molecules of spearmint (Mentha spicata L.) essential oil: A review. Food and Function. 2022;13(6): 3110–3132.
Yeşilyurt S, Gürgan M, Sertkahya M. 2024. Biologically Active Compounds from Medicinal and Aromatic Plants for Industrial Applications. Kumar L, Bharadvaja N, Singh R, Anand R. (eds) Medicinal and Aromatic Plants. Sustainable Landscape Planning and Natural Resources Management. Springer, Cham. 2024. https://doi.org/10.1007/978-3-031-60117-0_1
Gürgan M, Yeşilyurt S, Akgül Ş. Biologically Active Compounds from Medicinal Aromatic Plants: Herbicides, Insecticides, Fungicides, and Pharmaceuticals. Kumar L, Bharadvaja N, Singh R, Anand R. (eds) Medicinal and Aromatic Plants. Sustainable Landscape Planning and Natural Resources Management. Springer, 2024. Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-64601-0_1
Lal R, Stewart BA. (Eds.). Principles of sustainable soil management in agroecosystems. ISBN: 978-1-4665-1347-1, CRC Press. 2013.
Gupta A, Rico-Medina A, Caño-Delgado AI.. The physiology of plant responses to drought. Science. 2020;368(6488): 266-269.
Gültekin R, Yüksel M. Irrigation and Water Management Strategies in Arid and Semı-Arid Areas. Ahmet Ertek A (ed.) Tarımsal Yapılar ve Sulama. E_ISBN 978-625-6171-10-7. Yaz Yayınları, 2024.
Tomar A, Toprak ve Su Kirliliği ve Su Havzalarının Korunması. 1. İzmir Kent Sempozyumu Bildirileri, 2014. İzmir, s. 333-345.
Gürgan M, Adiloğlu S. Brassica napus: Bioremediation. Karoline M (ed.) Brassica napus: Cultivation and Uses. ISBN:978-1-53618-191-3. Nova Science Publishers, Inc. 2020 p. 134.
Arslan S, Çiçekgil Z. Türkiye’de Tarım İlacı Kullanım Durumu ve Kullanım Öngörüsü. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi. 2018;4(1): 1-12.
Tiryaki O, Canhilal R, Horuz S. Tarım ilaçları kullanımı ve riskleri. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fen Bilimleri Dergisi. 2010;26(2): 154-169.
Gürgan M, Yeşilyurt S. 2023. The Microbiological Evaluation of Agricultural Lands. Sousa RN, Pessoa TN, Mendes KF, (eds.) Agricultural Soils Agronomic Management. . ISBN:979-8-89113-000-5. Nova Science Publishers, Inc.. 2023. p. 228
Önal S, Göktaş B. Erzurum İlindeki Tüketicilerin Organik Tarım Ürünlerine Yönelik Davranışları. The Journal of International Scientific Researches. 2024;9(2): 118-138.
Powlson DS, Gregory PJ, Whalley WR. et al. Soil management in relation to sustainable agriculture and ecosystem services. Food Policy. 2011;36(1): 72-87.
Smith HT, Shappirio M,. Sittler EC, et al. Discovery of nitrogen in Saturn's inner magnetosphere, 2005, Geophys. Res. Lett., 32(14): 1-4. doi:10.1029/2005GL022654.
Teng KL, Lin XY, Liu SH, et al. Nitrogen, sulfur coordinated metal complex and reduced graphene oxide hybrid materials as counter electrodes for application in dye-sensitized solar cells, Organic Electronics, 2024; 125:106977.
Carpenter SR, Bolgrien D, Lathrop RC, et al. Ecological and economic analysis of lake eutrophication by nonpoint pollution. Australian Journal of Ecology, 1998; 23: 68-79.
Sharpley AN. Chapra SC, Wedepohl R, et al. Managing Agricultural Phosphorus for Protection of Surface Waters: Issues and Options. Journal of Environmental Quality. 1994;23: 437-451.
Karaman MR, Adiloğlu A, Brohi AR, et al. Bitki Besleme. Dumat Offset. Ankara, 212.
Horuz A, Korkmaz A, Karaman MR, et al. The evaluation of leaf nutrient contents and element ratios of different raspberry varieties. Journal of Food Agriculture and Environment. 2013; 11 (1): 588-593.
Küçükkaya S, Özçelik A. Tarımda toprak analizi ve analiz desteğinin işletme üzerine etkileri. Ziraat Mühendisliği Dergisi, 2016; 363: 23-30.
Gürgan M, Adiloğlu S. Increasing concentrations of iron fertilizer affect antibacterial activity of basil (Ocimum basilicum L.). Industrial Crops and Products. 2012;170: 113768
Kadıoğlu B. Toprak kirliliği ile kimyasal gübre kullanımı arasındaki olası bağlantıların incelenmesi. Muş Alparslan Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi. 2012;1(2): 26-38.
Adiloglu A, Adiloglu S. Fertilizer consumption in Turkey between 1960 and 2002. Bulgarian Journal of Agricultural Science. 2005;11(3): 317-325.
Yılmaz H, Demircan V, Gül M. Üreticilerin Kimyasal Gübre Kullanımında Bilgi Kaynaklarının Belirlenmesi ve Tarımsal Yayım Açısından Değerlendirilmesi. Ziraat Fakültesi Dergisi.2009;4(1): 31-44.
Sökmen Ö, Özden N, Göçmez S, et al. Manisa İli Demirci ve Selendi İlçeleri Tarım Topraklarının Verimlilik Durumlarının Belirlenmesi ve Haritalanması. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi.2024;21 (2): 517-532.
Kılıç B, Sönmez İ. Farklı organik gübre ve dozlarının toprak özellikleri üzerine etkilerinin belirlenmesi. Mediterranean Agricultural Sciences. 2019;32: 91-96.
Akpınar Ç. Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Yeşilyurt S, Sertkahya M. Solucan Gübresi. Akpınar Ç (ed.) Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Akay A. Yeşil Gübre. Akpınar Ç (ed.) Organik Gübreler: Sürdürülebilirliğin Temeli. ISBN: 978-625-375-017-6. Akademisyen Kitabevi. 2024.
Bationo A, Kihara J, Vanlauwe B, et al. Integrated nutrient management: concepts and experience from Sub-Saharan Africa. Academy of Science Publishers, Nairobi, Kenya. 2008. pp 204.
Alley MM, Vanlauwe B. The role of fertilizers in integrated plant nutrient management. International fertilizer industry Association. First edition, IFA, Paris, France, TSBF-CIAT, Nairobi, Kenya. ISBN 978-2-9523139-4-0. 2009.
Selim MM. 2. Introduction to the integrated nutrient management strategies and their contribution to yield and soil properties. International Journal of Agronomy. 2020;(1): 2821678.
Schwalfenberg G, Rodushkin I, Genuis SJ. Heavy metal contamination of prenatal vitamins, Toxicology Reports. 2018;5: 390-395.
Adiloğlu S, Adiloğlu A, Acikgoz FE, et al. Phytoremediation of Cadmium (Cd) from Agricultural Soils Using Dock (Rumex patientia L.) Plant. Analytical Letters. 2016;49: (4): 601-606.
Sönmez O, Kılıç FN. Toprakta Ağır Metal Kirliliği ve Giderim Yöntemleri. Turkish Journal of Agricultural Engineering Research (TURKAGER). 2021;2 (2): 493-507.
Bhandari A, Surampalli RY, Champagne P, et al. Remediation technologies for soils and groundwater. Remediat. Remediation Technologies for Soils and Groundwater, 2007; 60: 1-449.
Yao Z, Li J, Xie H, Yu C. Review on remediation technologies of soil contaminated by heavy metals. Procedia Environmental Sciences. 2012;16: 722-729.
Jankaite A, Vasarevičius S. Remediation technologies for soils contaminated with heavy metals. Journal of Environmental Engineering and Landscape Management. 2005;13: 109-113.
Song B, Zeng G, Gong J, et al. Evaluation methods for assessing effectiveness of in situ remediation of soil and sediment contaminated with organic pollutants and heavy metals. Environment International. 2017;105: 43-55.
Derakhshan NZ, Jung MC, Kim KH. Remediation of soils contaminated with heavy metals with an emphasis on immobilization technology. Environmental Geochemistry and Health. 2018;40: 927-953
Esen M. Toprak yıkama yöntemiyle Cd ve Pb ile kirlenmiş tarımsal toprakların iyileştirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Aksaray Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Aksaray. 2019.
Korkanç S, Çimen Y, Aklan Ş, et al. Bazı toprak iyileştiricilerin toprakların hidro-fiziksel ve kimyasal özelliklerine etkileri. Türkiye Ormancılık Dergisi. 2017;18(2): 125-132.
Blaylock MJ, Salt DE, Dushenkov S, et al. Enhanced accumulation of Pb in Indian mustard by soil-applied chelating agents. Environmental Science and Technology. 1997;31: 860-865.
Sikkema J, De Bont JAM, Poolman B. Mechanisms of membrane toxicity of hydrocarbons. Microbiological reviews. 1995;59: 201-222.
Dindar E, Şen CN, Topaç ŞFO, et al. Topraklarda organik azot fraksiyonlarının belirlenmesi. Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. 2017;32: 767-775.
Vangronsveld J, Herzig R, Weyens N, et al. Phytoremediation of contaminated soils and groundwater: Lessons from the field. Environmental Science and Pollution Research. 2009;16: 765-794.
Kılıç FN. Toprakta ağır metal giderimine yönelik farklı biyoremediasyon yöntemlerinin kullanılması. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kayseri, s. 140. 2023.
Şen S. Ağır metal biyoremediasyonunda termofil C. Aponinumsiyano bakterisinin kullanım potansiyelinin araştırılması. 2022. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Gül Ö. Endüstriyel atıkların mikroalglerle biyoremediasyonu. İskenderun Teknik Üniversitesi Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü, Hatay. 2021.
Kaplan G. Fenol biyoremediasyonunda karışık ve saf kültürlerin kullanımı. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. 2020.
Kong Z, Glick BR.. The role of plant growth-promoting bacteria in metal phytoremediation. Advances in microbial physiology. 2017;71: 97-132.
Aybar M, Bilgin A, Sağlam B. Fitoremediasyon yöntemi ile topraktaki ağır metallerin giderimi. Artvin Çoruh Üniversitesi Doğal Afetler Uygulama ve Araştırma Merkezi Doğal Afetler ve Çevre Dergisi. 2015;1(1-2): 59-65.
Clemens S. Toxic metal accumulation, responses to exposure and mechanisms of tolerance in plants. Biochimie. 2006;88(11): 1707-1719.
Baker AJM, Walker PL Ecophysiology of metal uptake by tolerant plants. Shaw AJ (ed.), Heavy metal tolerance in plants: Evolutionary Aspects, CRC Press, Boca Raton; 1990. pp. 155-177.
Mulligan CN, Yong RN, Gibbs BF. Remediation technologies for metalccontaminated soils and groundwater: an evaluation. Engineering Geology. 2001;60: 193-207.
Adiloğlu S. Heavy metal removal with phytoremediation. Advances in bioremediation and phytoremediation. 2018;115-126.
Adiloğlu S, Gürgan M. Brassica napus: Phytoremediation. Møller K (ed.) Brassica napus: Cultivation and Uses. ISBN:978-1-53618-191-3. Nova Science Publishers, Inc. Publication; 2020. p: 134.
Adiloğlu S, Pamay S. Phytoremediation and Hyperacumulative Families. Flores JC (ed.) The Future of Phytoremediation. Nova Science Publishers, Inc. p:305. ISBN:978-1-53619-625-2. 2021.
Yavaş EF. Sinop'ta doğal yayılış gösteren rezene (Foeniculum vulgare Mill.) bitkisinin çevre kirliliği ile mücadelede fitoremediasyon potansiyelinin belirlenmesi. Sinop Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sinop, 2024.
Mosayyebi L. Ağır metallerle kirlenmiş topraklarda yenilikçi yöntemlerle elektro fitoremediasyonu. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana, 2024.
Gedik H. Fitoremediasyon yöntemi ile bakır birikiminin giderimi: Soğan (Allium cepa L.) örneği. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ, 2022.
Aybar M. Ağır metal iyonlarıyla kirlenmiş maden yatağı ve yakın çevresindeki toprakların fitoremediasyon yöntemiyle giderilmesinin araştırılması. Artvin Çoruh Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Artvin, 2022.
