Toprakların Oluşumu ve Sınıflandırılması
Özet
Toprak ana kayanın fiziksel, kimyasal ve biyolojik olayların etkisiyle kil minerallerine kadar ayrışması ile oluşmuş, bitkilere ortam ve besin kaynağı sağlayan bir varlıktır. Topraklar sahip oldukları özellikler ile bitki gelişimine etki derecesine (kapasitesine) göre verimli veya üretken olarak değerlendirilirler. Bu özellikler ana materyalin oluşum koşulları ve mineral bileşimine bağlı olarak değişkenlik arz eder. Yerinde oluşmuş bir ana materyalden meydana gelen toprakların özellikleri ile taşınmış veya organik ana materyalin etkisi altında oluşmuş toprakların özellikleri bir değildir. Ana kayadan ana materyale, ham topraktan da olgun bir toprağa kadar geçen süreçlerin (ana materyal, iklim, topoğrafya, canlılar ve zaman) etkisiyle toprak karakteristik kazanır, olgunlaşır ve bitkilerin gelişebileceği bir hale gelir. Olgun bir toprakta dikeyde bir profil ve içerisinde yatay eksende genellikle A, B, C, R horizonları bulunur. Bitki kök gelişimi toprak profili içerisindeki A ve B horizonlarında yer alan toprak solum’unda gerçekleşir. Topraklar oluşum süreç ve olayları sonucu mineralojik bileşimine ve organik madde ile imtizacına göre kırmızı, kahverengi, siyah, sarı, gri vs renklerde ve bu renklerin karışımından hasıl olan farklı koyuluk ve açıklığa sahip renk tonlarında bulunabilirler. Topraklar sahip oldukları rengin çeşidi, koyuluk-açıklık ve ton derecelerine göre renk skalası ile tanımlanmışlardır. Toprakları belli grup özelliklerine göre gruplandırmak ve kategorilere ayırmak için eski ve yeni sitemde sınıflandırılmışlardır. Eski sisteminde, belli bir ana materyalden farklı çevre, bitki ve iklim şartları altında farklı toprakların meydana geldiği tezi öne sürülerek zonal, azonal ve intrazonal olarak sınıflandırılmışlardır. Bu sistemde bazı toprakların sınıflandırılmasındaki güçlük nedeniyle, iklim koşulları ve geçiş bölgesi topraklarının adlandırılmasını kolaylaştırmak için yani bir toprak sınıflandırma sistemine geçilmiştir. Yeni sınıflandırma sisteminde (Toprak Taksonomisi) topraklar arazide ve laboratuvarda ölçülebilen özellikleri esas alınarak 12 sınıfa ayrılmıştır. Toprakların doğru şekilde tanımlanması; sürdürülebilir arazi yönetim politikalarının geliştirilmesi, tarımsal üretim potansiyelinin artırılması ve doğal kaynakların korunmasına yönelik stratejik kararların alınmasında Toprak Taksonomisi kritik öneme sahiptir. Ayrıca pedoloji ile ekoloji, agronomi ve çevre yönetimi gibi disiplinler arası çalışmalar için de temel bir referans kaynağıdır.
Referanslar
Anonim. A Biographical of Vasili Dokuçayev. 2025. https://tr.wikipedia.org
Dinç U. Yeni Toprak Taksonomisi (1975) ve Toprakların Ordo Düzeyinde Sınıflandırılması. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi. 1980;30(1):86-98.
Özkan İ. Toprak fiziği. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, No 946, Ankara. 1985.
Ergene A. Toprak Biliminin Esasları. Atatürk Üniversitesi Yayınları, No 586, Erzurum.
TUİK. Türkiye İstatistik Kurumu Raporları. 1987. (Erişim 2022). www.tuik.gov.tr
Karaman MR. Bitki Besleme. Bölüm 1. Bitki Besin Elementleri ve Bitkilerde Beslenme Fizyolojisi. (Editör: M.R. Karaman), Dumat-Ofset Yayıncılık, ISBN:978-605-87103-2-0. Ankara. 2012.
Fey MV, Le Roux J. Properties and quantitative estimation of poorly crystalline components in sesquioxidic soil clays. Clays and Clay Minerals. 1977;25, 285-294.
Zelazny LW, Jackson ML, Lim CH. Oxides, hydroxides, and aluminosilicates. Methods of Soil Analysis: Part 1 Physical and Mineralogical Methods; 1986; 5, 101-150.
Wada K. Allophane and Imogolite in Minerals in Soil Environments, Soil Science Society of America, no.1; 1989. pp. 1051–1087.
Earnshaw A. Chemistry of the Elements (2nd ed.). ISBN 978-0-08-037941-8. Butterwoth-Heinemann. 1997.
Maniyunda LM, Raji BA, Odunze AC, Malgwi WB. Forms and content of sesquioxides in soils on basement complexes of northern Guinea savanna of Nigeria. Journal of Soil Science and Environmental Management. 2015; 6(6), 148-157.
Wurman E. Mineralogical study of gray-brown podzolic soil from Wisconsin derived from glauconitic sandstone". Soil Science. 1960; 89(1):38-44. doi : 10.1097/00010694-196001000-00007.
Frau F. Formation-dissolution-deposition cycle of melanterite in the abandoned Genna Luas pyrite mine, Sardinia, Italy: environmental implications. Journal of Mineralogy. 2000;64(6): 995–1006
Brady N, Weil R. The Nature and Properties of Soils. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-016763-7. 1996.
Ergene A. Topraklarda Amorf İnorganik Materyal. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 2010;5(4): 147-157.
Barnes BV, Zak DR, Denton SR, Spurr SH. Forest Ecology. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc. (ISBN 978-0-471-30822-5).1980.
Jacobs P M. Influence of parent material grain size on genesis of the Sangamon Geosol in south-central Indiana. Quaternary International. 1998;51, 127-132.
Delgado A, Gómez JA. The soil. Physical, chemical and biological properties. Principles of agron-omy for sustainable agriculture; 2016. 15-26. https://doi.org/10.1007/978-3-319-46116-8_2
Crocker RL, Major J. Soil development in relation to vegetation and surface age at Glacier Bay, Alaska. Journal of Ecology. 1955;43(2):427-448. doi:10.2307/2257005
Huggett RJ. Soil chronosequences, soil development, and soil evolution: a critical review. Catena. 1998;32 (3/4): 155–172.
Crews TE, Kitayama K, Fownes JH, Riley RH, Herbert DA, Mueller-Dombois D, Vitousek PM. Changes in soil phosphorus and ecosystem dynamics along a long term chronosequence in Hawaii,Ecology. 1995;76(5):1407-1424.
Weil RR, Brady NC. The nature and properties of soils (Fifteenth ed.). London, United Kingdom: Pearson. 2016. ISBN 978-1292162232
Weil RR, Brady NC. Soil organic matter. Nature and properties of soils (15th ed). Pearson Education Limited, England; 2017. pp. 545-601.
Yavitt JB. Nutrient Dynamics of Soil Derived from Different Parent Material on Barro Colorado Island, Panama 1. Biotropica. 2000;32(2), 198-207
Keçeci M, Depel G, Güneş N, Usta S, Uygur V, Akça O M, Demir Z. Effects of humic acid and mineral Zn fertilizer on Zn availability and maize yield in soils formed on limestone and marl parent materials. Soil Studies. 2024; 13(1), 1-16.
Donahue RL, Miller RW, Shickluna JC. Soils: An Introduction to Soils and Plant Growth. Land Degradation and Development. 1977;3(1): 68-69.
Pidwirny M. Introduction to Soils. Fundamentals of Physical Geography, 2.Ed. London, United Kingdom: Pearson, ISBN 978-1292162232. 2006.
Ebelhar S, Chesworth W, Paris Q, Spaargaren O. Leptosols. In: Chesworth, W. (eds) Encyclopedia of Soil Science. Encyclopedia of Earth Sciences Series. Springer, Dordrecht. 2008. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-3995-9_323
Allaby M, Park CA dictionary of environment and conservation. Allaby, Michael (3rd ed.).Oxford University Press. ISBN 9780191826320. 2013.
Jahn R, Blume HP, Asio VB, Spaargaren O, Schad P. Guidelines for soil description. Fourth edition, FAO (Food and Agriculture Organization of The United Nations), Rome. 2006.
Soil Survey Staff. Keys to Soil Taxonomy. Twelfth Edition Edition, United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Service ISBN 0-16-048848-6. Washington DC. 2014.
Sycheva S, Sedov S. Paleopedogenesis during the Mikulino interglacial (MIS 5е) in the East-European plain: buried toposequence of the key-section" Alexandrov quarry". Boletín de la Sociedad Geológica Mexicana. 2012;64(2), 189-197.
Bridges EM. Origins, adoption and development of soil horizon designations; In D.H. Yaalon, and S. Berkowicz (ed.) History of soil science: international perspectives. Advances in Geoecology 29. Catena Verlag GMBH, Reiskirchen, Germany. 1997. p. 47–65.
Soil Survey Manual. Soil Survey Manual. By Soil Science Division Staff. United States Department of Agriculture Handbook No. 18; 2017.
Owens PR, Rutledge EM. Encyclopedia of environmental soils. Daniel Hillel, Jerry L. Hatfield (1. baskı). Oxford, İngiltere: Elsevier/Academic Press. ISBN 0-12-348530-4; 2005.p. 514.
Brady NC, Weil RR. The Nature and Properties of Soils. 13th Edition, Prentice Hall, Upper Saddle River.ISBN 978-0-13-501433-2; 2010.
Schmidt MWI, Noack AG. Black Carbon in Soils and Sediments: Analysis, Distribution, Implications, and Current Challenges. Global Biogeochemical Cycles. 2000;14, 777-793. http://dx.doi.org/10.1029/1999GB001208
Krug EC, Hollinger SE. Identification of Factors that Aid Carbon Sequestration in Illinois Agricultural Systems . Champaign, Illinois: Illinois State Water Survey; 2003. p. 10.
Singer Michael J, Munns Donald N. Soils: A introduction (sixty print). Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall.ISBN 0-13-119019-9; 2006.
Soil Science Department Staff. Soil research guide. C. Ditzler, K. Scheffe ve HC Monger (ed). USDA Hand Book 18. State Printing House, Washington, DC, 2017.
Kuehni, R.GThe Early Development of theMunsell System. Endorsed by Inter‐Society Color Council, COLOR Research and Application. 2002;27(1):20-27.
Odeh IOA, McBratney AB. Ancyclopedia of Soils in the Environmen. Editor(s): Daniel Hillel; 2005. pp 166-175. https://doi.org/10.1016/B0-12-348530-4/00020-5.
Thompson JA, Pollio AR, Turk PJ. Comparison of Munsell soil color charts and the GLOBE soil color book. Soil Science Society of America Journal. 2013;77(6), 2089-2093.
Lu Y, Wang X, Wang M, Zhu B, Zheng M, Li S, Song K. Soil color mapping based on Munsell system in the northeast of China. Geoderma; 2023.p. 439, 116669.
Akalan İ. Kuzey- Batı Çukurova topraklarında organik madde miktarı ile suya dayanıklı agregatlar arasındaki ilişki. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yıllığı, Fasikül: 1-2; 1969. 170-227s
Mater B. Toprak Coğrafyası. İstanbul: Çantay Kitabevi. 1998.
De Sigmond A. The principles of soil science. London. 1938.
Salinity Laboratory Staff. Diagnosis and ımprovement of saline and alkalin soils. Agricultural Handbook No:60. US. 1954.
Brady NC. The Nature and Properties of Soils. MacMillan Publishing Co., Inc., New York. 1974.
Atalay İ. Toprak oluşumu, sınıflandırılması ve coğrafyası. Meta Basım Matbaacılık Hizmetleri, İzmir. 2011. s: 396 -435.
Referanslar
Anonim. A Biographical of Vasili Dokuçayev. 2025. https://tr.wikipedia.org
Dinç U. Yeni Toprak Taksonomisi (1975) ve Toprakların Ordo Düzeyinde Sınıflandırılması. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi. 1980;30(1):86-98.
Özkan İ. Toprak fiziği. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, No 946, Ankara. 1985.
Ergene A. Toprak Biliminin Esasları. Atatürk Üniversitesi Yayınları, No 586, Erzurum.
TUİK. Türkiye İstatistik Kurumu Raporları. 1987. (Erişim 2022). www.tuik.gov.tr
Karaman MR. Bitki Besleme. Bölüm 1. Bitki Besin Elementleri ve Bitkilerde Beslenme Fizyolojisi. (Editör: M.R. Karaman), Dumat-Ofset Yayıncılık, ISBN:978-605-87103-2-0. Ankara. 2012.
Fey MV, Le Roux J. Properties and quantitative estimation of poorly crystalline components in sesquioxidic soil clays. Clays and Clay Minerals. 1977;25, 285-294.
Zelazny LW, Jackson ML, Lim CH. Oxides, hydroxides, and aluminosilicates. Methods of Soil Analysis: Part 1 Physical and Mineralogical Methods; 1986; 5, 101-150.
Wada K. Allophane and Imogolite in Minerals in Soil Environments, Soil Science Society of America, no.1; 1989. pp. 1051–1087.
Earnshaw A. Chemistry of the Elements (2nd ed.). ISBN 978-0-08-037941-8. Butterwoth-Heinemann. 1997.
Maniyunda LM, Raji BA, Odunze AC, Malgwi WB. Forms and content of sesquioxides in soils on basement complexes of northern Guinea savanna of Nigeria. Journal of Soil Science and Environmental Management. 2015; 6(6), 148-157.
Wurman E. Mineralogical study of gray-brown podzolic soil from Wisconsin derived from glauconitic sandstone". Soil Science. 1960; 89(1):38-44. doi : 10.1097/00010694-196001000-00007.
Frau F. Formation-dissolution-deposition cycle of melanterite in the abandoned Genna Luas pyrite mine, Sardinia, Italy: environmental implications. Journal of Mineralogy. 2000;64(6): 995–1006
Brady N, Weil R. The Nature and Properties of Soils. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-016763-7. 1996.
Ergene A. Topraklarda Amorf İnorganik Materyal. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 2010;5(4): 147-157.
Barnes BV, Zak DR, Denton SR, Spurr SH. Forest Ecology. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc. (ISBN 978-0-471-30822-5).1980.
Jacobs P M. Influence of parent material grain size on genesis of the Sangamon Geosol in south-central Indiana. Quaternary International. 1998;51, 127-132.
Delgado A, Gómez JA. The soil. Physical, chemical and biological properties. Principles of agron-omy for sustainable agriculture; 2016. 15-26. https://doi.org/10.1007/978-3-319-46116-8_2
Crocker RL, Major J. Soil development in relation to vegetation and surface age at Glacier Bay, Alaska. Journal of Ecology. 1955;43(2):427-448. doi:10.2307/2257005
Huggett RJ. Soil chronosequences, soil development, and soil evolution: a critical review. Catena. 1998;32 (3/4): 155–172.
Crews TE, Kitayama K, Fownes JH, Riley RH, Herbert DA, Mueller-Dombois D, Vitousek PM. Changes in soil phosphorus and ecosystem dynamics along a long term chronosequence in Hawaii,Ecology. 1995;76(5):1407-1424.
Weil RR, Brady NC. The nature and properties of soils (Fifteenth ed.). London, United Kingdom: Pearson. 2016. ISBN 978-1292162232
Weil RR, Brady NC. Soil organic matter. Nature and properties of soils (15th ed). Pearson Education Limited, England; 2017. pp. 545-601.
Yavitt JB. Nutrient Dynamics of Soil Derived from Different Parent Material on Barro Colorado Island, Panama 1. Biotropica. 2000;32(2), 198-207
Keçeci M, Depel G, Güneş N, Usta S, Uygur V, Akça O M, Demir Z. Effects of humic acid and mineral Zn fertilizer on Zn availability and maize yield in soils formed on limestone and marl parent materials. Soil Studies. 2024; 13(1), 1-16.
Donahue RL, Miller RW, Shickluna JC. Soils: An Introduction to Soils and Plant Growth. Land Degradation and Development. 1977;3(1): 68-69.
Pidwirny M. Introduction to Soils. Fundamentals of Physical Geography, 2.Ed. London, United Kingdom: Pearson, ISBN 978-1292162232. 2006.
Ebelhar S, Chesworth W, Paris Q, Spaargaren O. Leptosols. In: Chesworth, W. (eds) Encyclopedia of Soil Science. Encyclopedia of Earth Sciences Series. Springer, Dordrecht. 2008. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-3995-9_323
Allaby M, Park CA dictionary of environment and conservation. Allaby, Michael (3rd ed.).Oxford University Press. ISBN 9780191826320. 2013.
Jahn R, Blume HP, Asio VB, Spaargaren O, Schad P. Guidelines for soil description. Fourth edition, FAO (Food and Agriculture Organization of The United Nations), Rome. 2006.
Soil Survey Staff. Keys to Soil Taxonomy. Twelfth Edition Edition, United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Service ISBN 0-16-048848-6. Washington DC. 2014.
Sycheva S, Sedov S. Paleopedogenesis during the Mikulino interglacial (MIS 5е) in the East-European plain: buried toposequence of the key-section" Alexandrov quarry". Boletín de la Sociedad Geológica Mexicana. 2012;64(2), 189-197.
Bridges EM. Origins, adoption and development of soil horizon designations; In D.H. Yaalon, and S. Berkowicz (ed.) History of soil science: international perspectives. Advances in Geoecology 29. Catena Verlag GMBH, Reiskirchen, Germany. 1997. p. 47–65.
Soil Survey Manual. Soil Survey Manual. By Soil Science Division Staff. United States Department of Agriculture Handbook No. 18; 2017.
Owens PR, Rutledge EM. Encyclopedia of environmental soils. Daniel Hillel, Jerry L. Hatfield (1. baskı). Oxford, İngiltere: Elsevier/Academic Press. ISBN 0-12-348530-4; 2005.p. 514.
Brady NC, Weil RR. The Nature and Properties of Soils. 13th Edition, Prentice Hall, Upper Saddle River.ISBN 978-0-13-501433-2; 2010.
Schmidt MWI, Noack AG. Black Carbon in Soils and Sediments: Analysis, Distribution, Implications, and Current Challenges. Global Biogeochemical Cycles. 2000;14, 777-793. http://dx.doi.org/10.1029/1999GB001208
Krug EC, Hollinger SE. Identification of Factors that Aid Carbon Sequestration in Illinois Agricultural Systems . Champaign, Illinois: Illinois State Water Survey; 2003. p. 10.
Singer Michael J, Munns Donald N. Soils: A introduction (sixty print). Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall.ISBN 0-13-119019-9; 2006.
Soil Science Department Staff. Soil research guide. C. Ditzler, K. Scheffe ve HC Monger (ed). USDA Hand Book 18. State Printing House, Washington, DC, 2017.
Kuehni, R.GThe Early Development of theMunsell System. Endorsed by Inter‐Society Color Council, COLOR Research and Application. 2002;27(1):20-27.
Odeh IOA, McBratney AB. Ancyclopedia of Soils in the Environmen. Editor(s): Daniel Hillel; 2005. pp 166-175. https://doi.org/10.1016/B0-12-348530-4/00020-5.
Thompson JA, Pollio AR, Turk PJ. Comparison of Munsell soil color charts and the GLOBE soil color book. Soil Science Society of America Journal. 2013;77(6), 2089-2093.
Lu Y, Wang X, Wang M, Zhu B, Zheng M, Li S, Song K. Soil color mapping based on Munsell system in the northeast of China. Geoderma; 2023.p. 439, 116669.
Akalan İ. Kuzey- Batı Çukurova topraklarında organik madde miktarı ile suya dayanıklı agregatlar arasındaki ilişki. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yıllığı, Fasikül: 1-2; 1969. 170-227s
Mater B. Toprak Coğrafyası. İstanbul: Çantay Kitabevi. 1998.
De Sigmond A. The principles of soil science. London. 1938.
Salinity Laboratory Staff. Diagnosis and ımprovement of saline and alkalin soils. Agricultural Handbook No:60. US. 1954.
Brady NC. The Nature and Properties of Soils. MacMillan Publishing Co., Inc., New York. 1974.
Atalay İ. Toprak oluşumu, sınıflandırılması ve coğrafyası. Meta Basım Matbaacılık Hizmetleri, İzmir. 2011. s: 396 -435.
