Çevre Kirliliği ve Halk Sağlığına Etkileri
Özet
Bu bölümde çevresel kirlilik, bu kirliliğin kaynağı, insan sağlığına olası etkileri ve çözüm önerileriyle ilgili bilgilerin aktarılması amaçlanmıştır. Bilindiği üzere, çevre kirliliği ve halk sağlığı arasındaki ilişki, her geçen yıl daha net ve çarpıcı verilerle ortaya çıkmaktadır. Hava, su, toprak, gürültü, ışık, plastik ve kimyasal atıklar ile ağır metal kirliliği insan sağlığı ve refahını tehdit ederek ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Bu tehditler zaman zaman birbiriyle etkileşim halinde de bulunabilmektedir. Dünya genelinde çevre kirliliğinden kaynaklı hastalıkların insidensi, bulaşıcı olmayan hastalıklar arasında gün geçtikçe önemini arttırmaktadır. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkeler, hem temiz su yetersizliği ve iç mekân hava kirliliği hem de endüstriyel atıklar, trafik kaynaklı kirlilik ile aynı anda mücadele etmek zorunda kalmaktadır. Ancak, ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşların iş birlikleri ve geliştireceği doğru politikalar ve müdahalelerle kirlilik kaynakları kontrol altına alınabilir, mevcut kirlilik temizlenebilir ve gelecekte karşılaşılacak kirlilik yükü azaltılabilir. “Sağlıklı çevre, sağlıklı insan” prensibi, modern halk sağlığının temel taşlarından biri haline gelmiştir. Gelecek nesillere daha temiz, daha güvenli ve daha sağlıklı bir dünya bırakmak, ancak bugünden alınacak kararlı adımlarla mümkün olacaktır.
Referanslar
Akdoğan, O. (2024). Türkiye'de çevre kirliliğinin belirleyicileri üzerine ampirik bir çalışma (1970-2022). Yüksek Lisans Tezi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Bolu.
Akgün, Ü. (2022). Bursa ilinde toprak - su kirliliği ve çözüm önerileri. Yüksek Lisans Tezi. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Bursa.
Akhan, M., Çakmak Sancar, B., Öztürk, M., et al. (2022). İçme suları ve gıdalarda mikroplastikler. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 15(2):110-115. DOI: 10.47027/duvetfd.1133789
Arslanparçası, H. (2024). Küresel çevre kirliliği ile mücadelede Türkiye'de ve Avrupa Birliği ülkelerinde uygulanan mali politikalar. Yüksek Lisans Tezi. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kütahya.
Başaran, N. (2022). Pestisitler; İstenmeyen Etkiler, Pestisit Maruziyetinin Nörolojik, Üreme ve Gelişim Sistemine Olası Etkileri. K. Şahin ve H. F. Keleştemur (Eds.). Endokrin Bozucular ve Sağlık (s. 65-80). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-04-7.ch04.
Bertero, A., Chiari, M., Vitale, N., et al. (2020). Types of pesticides involved in domestic and wild animal poisoning in Italy. Science of The Total Environment, 707, 136129. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.136129
Bostan, P., & Olcay, S., S. (2022). Dünden bugüne ülkemizde yapılan dış ortam hava kirliliği sağlık etkileri araştırmaları. Türkiye Sağlık Araştırmaları Dergisi, 3,24-31.
Bulur, N. (2023). Endokrin bozucu kimyasal maddeler insan sağlığı üzerine etkileri ve çözüm önerileri. Yüksek Lisans Tezi. İskenderun Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İskenderun.
Can, S., Ü. (2024). Marmara Bölgesinde çevre kirliliği ve habitat kalitesinin tespitinde biyoizleyici olarak Avrupa yaban tavşanı (lepus europaeus)'nın incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Kırıkkale Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kırıkkale.
Demirbilek, D. (2023). Kentsel Biyolojik Atıksu Arıtma Tesisinde Organik Mikrokirleticilerin Giderim Durumunun Değerlendirilmesi. Doktora Tezi. Fırat Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
Erkekoğlu, P. (2022). Plastikleştiriciler; Fitalatlar ve Bisfenoller. K. Şahin ve H. F. Keleştemur (Eds.). Endokrin Bozucular ve Sağlık (s. 35-64). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-04-7.ch03.
Gökmen, R. (2025). Trafik ilişkili gürültü kirliliğinin preterm doğum ve düşük doğum ağırlığı ile ilişkisinin incelenmesi. Tıpta Uzmanlık Tezi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi, Kahramanmaraş.
Gürbüz, O., A. (2022). Niğde bölgesinin toprak kirliliğinin tespiti ve coğrafi bilgi sistemi ile modellenmesi. Doktora Tezi. Aksaray Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Aksaray.
Güzel, Ş., & Özer, P. (2022). Türkiye’de hava kirliliği ve sağlık harcamaları. Sağlık ve Sosyal Refah Araştırmaları Dergisi,4(2), 186-202.
Haksever, M. (2025). Işık kirliliği Eskişehir örnek uygulaması. Yüksek Lisans Tezi. İnönü Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
Hołyńska-Iwan, I., & Szewczyk-Golec, K. (2020). Pyrethroids: How They Affect Human and Animal Health? Medicina, 56, 582. https://doi.org/10.3390/medicina56110582
Karadağ, M. G. & Şahin, T. Ö. (2022). Beslenme ile Alınan Endokrin Bozucuların Nörolojik Hastalıklar Üzerindeki Olası Rolü. K. Şahin ve H. F. Keleştemur (Eds.). Endokrin Bozucular ve Sağlık (s. 217-242). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. DOI:10.53478/TUBA.978-625-8352-04-7.ch13.
Kaya, N. (2023). Devegeçidi Baraj Gölü (Diyarbakır) ve göle dökülen akarsuların su kalitesi ve su kirliliğinin balıklar üzerine etkilerinin belirlenmesi. Doktora Tezi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Van.
Liu, D., Shi, Q., Liu, C., et al. (2023). Effects of Endocrine-Disrupting Heavy Metals on Human Health. Toxics, 11(4), 322; https://doi.org/10.3390/toxics11040322
Marris, C.R., Kompella, S.N., Miller, M.R., et al. (2020). Polyaromatic hydrocarbons in pollution: a heart-breakingmatter. The Journal of Physiology, 598, 2, 227–247. https://doi.org/10.1113/JP278885
Moreira, S., Pereira, S.C., Seco-Rovira, V., et al. (2021). Pesticides and Male Fertility: A Dangerous Crosstalk. Metabolites, 11, 799. https://doi.org/10.3390/metabo11120799
Muscogiuri, G., Poggiogalle, E., Barrea, L., et al. (2022). Exposure to artificial light at night: A common link for obesity and cancer? European Journal of Cancer 173, 263-275. https://doi.org/10.1016/j.ejca.2022.06.007
Özmert, E.N. (2022). Erken Çocuklukta Gelişimsel Sorunlar ve Endokrin Bozucular. K. Şahin ve H. F. Keleştemur (Eds.). Endokrin Bozucular ve Sağlık (s. 99-116). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-04-7.ch06.
Patel, A.B., Shaikh, S., Jain, K.R., et al. (2020). Polycyclic Aromatic Hydrocarbons: Sources, Toxicity, and Remediation Approaches. Frontiers in Microbiology, 11, 562813. https://doi.org/10.3389/fmicb.2020.562813
Reizer, E., Viskolcz, B., Fiser, B. (2022). Formation and growth mechanisms of polycyclic aromatic hydrocarbons: A mini-review. Chemosphere, 291, 132793. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2021.132793
Rochman, C.M., Browne, M.A., Halpern, B.S., et al. (2013). Classify plastic waste as hazardous. Nature. 494(7436): 169-171. https://doi.org/10.1038/494169a
Sun., S., Cao, R., Lu, X., et al. (2021). Levels and patterns of polychlorinated dibenzo-p-dioxins and dibenzofurans and polychlorinated biphenyls in foodstuffs of animal origin from Chinese markets and implications of dietary exposure. Environmental Pollution, 273, 116344. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2020.116344
Üstündağ, E. (2024). Sağlık harcamaları ve çevre kirliliği. Doktora Tezi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
Xiao, C., Zhang, Y., Zhu, F. (2021). Immunotoxicity of polychlorinated biphenyls (PCBs) to the marine crustacean species, Scylla paramamosain. Environmental Pollution, 291, 118229. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.118229
Yılmaz, B. (2022). Endokrin Bozucuların Güncel Durumu, Ağır Metaller, Poliklorlu Bifeniller (PCB), Parabenler, BHA, BHT. K. Şahin ve H. F. Keleştemur (Eds.). Endokrin Bozucular ve Sağlık (s.11-34). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-04-7.ch02.
Zaynab, M., Fatima, M., Sharif, Y., et al. (2021). Journal of King Saud University – Science, 33, 6, 101511. https://doi.org/10.1016/j.jksus.2021.101511
Zhou, X., He, P., Peng, W., Lü, F., Shao, L., Zhang, H. (2023). Upcycling of real-world HDPE plastic wastes into high-purity methane and hierarchical porous carbon materials: Influence of plastics additives. Journal of Environmental Chemical Engineering, 11, 2, 109327. https://doi.org/10.1016/j.jece.2023.109327
