Gıda Etiği
Özet
Gıda etiği, modern dünyada sadece bireysel tercihleri değil aynı zamanda çevresel sürdürülebilirliği, toplumsal adaleti, hayvan refahını ve sağlık politikalarını etkileyen çok katmanlı bir kavram olarak öne çıkmaktadır. Gıda üretimi, dağıtımı ve tüketimi süreçlerinde alınan kararlar sadece bireylerin değil, toplumların da etik sorumluluklarıyla yakından ilişkilidir. Gıda sistemlerinin etik boyutları, sürdürülebilirlik, adalet, tüketim sorumluluğu ve biyoteknoloji gibi temel konuları bir çerçevede gündeme getirmektedir. Gıda katkı maddeleri, genetiği değiştirilmiş organizmalar (GDO), hayvansal gıdaların etik kullanımı ve etiketleme politikaları gibi güncel tartışmalar konunun önemini arttırmakta, farkındalık ve tüketici bilinci oluşturmaktadır. Ayrıca, küresel açlık, gıda güvencesizliği, obezite ve mikro besin yetersizlikleri gibi sosyoekonomik sorunlar, etik bir bakış açısıyla ele alınmalıdır. Etik ilkeler doğrultusunda geliştirilecek politikalar ve eğitim programlarının hem bireylerin hem de kurumların gıda sistemlerindeki rolünü daha adil ve şeffaf hale getireceği öngörülmektedir.
Referanslar
Aktaş, K. (2014). Etik-ahlâk ilişkisi ve etiğin gelişim süreci. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(2), 22-32.
Aşar, H. (2016). Yaşam sandalı etiği. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (22), 185-206.
Atan, E., & Doğruer, Y. (2022). Gıda etiği. In C. Evereklioğlu & M. Erten (Eds.), Sağlık bilimlerinde ileri ve çağdaş çalışmalar- II (ss. 196–215). Duvar Yayınları. https://www.researchgate.net/publication/365335658_GIDA_ETIGI
Brom, F. W. (2000). Food, consumer concerns, and trust: Food ethics for a globalizing market. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 12(2), 127-139.
Broom, D. M. (2010). Animal welfare: An aspect of care, sustainability, and food quality required by the public. Journal of Veterinary Medical Education, 37(1), 83–88. https://doi.org/10.3138/jvme.37.1.83
Campisi, J. (2019). Slow food. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 2205-2210). Springer Nature B.V.
Caruso, C. (2019). Emergency food system: soup kitchens and food pantries. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 699-706). Springer Nature B.V.
Chassy, B. (2015). The Oxford handbook of food, politics, and society. In Herring, J. D. (Ed.), Oxford University Press, 578-614.
Comstock, G. (2010). Ethics and genetically modified foods. In Gottwald, F. T., Ingensiep, H. W., & Meinhardt, M. (Eds.), Food Ethics (pp. 49-66). Springer.
Costa, R., & Pittia, P. (2018). Teaching food ethics. In Costa, R., & Pittia, P. (Eds.), Food Ethics Education (pp. 3-21). Springer International Publishing.
Çokuysal, B. (2020). Sürdürülebilir tarım ve gıda üretiminde etik ikilemleri anlamanın ve tartışmanın önemi. Türkiye Biyoetik Dergisi, 7(2), 114-123.
Debucquois, C. (2019). Access to land and the right to food. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 15-19). Springer Nature B.V.
Demirdöven, İ. H. (2011). Meslek etiklerindeki sorunların kaynağı üzerine. Kaygı, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 16, 47-52.
Dere, D. (2018). Yeni egemenler-GDO tehlikesi. İnsan Hakları Araştırma ve Uygulama Merkezi ve UNESCO Felsefe ve İnsan Hakları Kürsüsü Bülteni, İstanbul Maltepe Üniversitesi, 3, 8-9.
Dowe, N. (2002). Global hunger: moral dilemmas. In Mepham, B. (Ed.), Food Ethics (pp. 1-17).
Edwards, F. (2019). Alternative food networks. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 151-157). Springer Nature B.V.
Ergin, S., & Yaman, H. (2013). Genetiği değiştirilmiş gıdalar ve insan sağlığı üzerine etkileri. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(2), 261-274.
Erol, F. (2017). Bir etik tüketim aracı olarak adil ticaret. AKÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(2), 143-154.
Eryılmaz, B., & Biricikoğlu, H. (2011). Kamu yönetiminde hesapverebilirlik ve etik. İş Ahlakı Dergisi, 4(7), 19-45.
Evren, M., & Ataman, R. P. (2020). Gıda güvenliği ve etik. Türkiye Biyoetik Dergisi, 7(4), 169-177.
FAO. (2001a). Balancing interests and resolving conflicts. In Ethical Issues in Food and Agriculture (pp. 19-25).
FAO. (2001b). Building a more equitable and ethical food and agriculture system. In Ethical Issues in Food and Agriculture (pp. 26-30).
FAO. (2001c). Current trends. In Ethical Issues in Food and Agriculture (pp. 5-18).
FAO. (2011). Global food losses and food waste – Extent, causes and prevention. Rome.
FAO. (2019). The future of food and agriculture – Alternative pathways to 2050. Rome.
FAO. (2020). Statistical Yearbook World Food and Agriculture 2020 (pp. 25-30).
FAO/WHO. (2006). Food safety risk analysis: A guide for national food safety authorities. FAO Food and Nutrition Paper 87. Rome.
Forssell, S., & Lankoski, L. (2015). The sustainability promise of alternative food networks: An examination through "alternative" characteristics. Agriculture and Human Values, 32(1), 63–75.
Fraser, D. (2008). Understanding animal welfare: The science in its cultural context. Wiley-Blackwell.
Gingras, J., & Duchen, R. (2019). Ethics of dietitians. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 805-812). Springer Nature B.V.
Godfray, H. C. J., Aveyard, P., Garnett, T., Hall, J. W., Key, T. J., Lorimer, J., ... & Jebb, S. A. (2018). Meat consumption, health, and the environment. Science, 361(6399), eaam5324. https://doi.org/10.1126/science.aam5324
Goodman, D., DuPuis, E. M., & Goodman, M. K. (2012). Alternative Food Networks: Knowledge, Practice, and Politics. Routledge.
Renting, H., Marsden, T. K., & Banks, J. (2003). Understanding alternative food networks: Exploring the role of short food supply chains in rural development. Environment and Planning A, 35(3), 393–411.
Güneş, M. (2024). “Piyasa mutluluğu” ve etik “eğreti” değerleri etik değerlerle karıştırmak. In M. Reyhanoğlu & Ö. Akın (Eds.), Doç.Dr. Betül Balıkçıoğlu’nu Anlamak İktisadi ve Politik Konular (pp. xx-xx). Detay Yay.
Güzeloğlu, T. (2009). Küresel gıda krizi ve beslenme hakkı (right to food). TBB Dergisi, 80, 299-314.
Hadiprayitno, I. (2019). Food security. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 1235-1242). Springer Nature B.V.
Haşlak, İ. (2006). Etik kongresinin ardından. Akademik İncelemeler Dergisi, 1(1).
Hayırlıdağ, M., Arslan, M. F., & Büken, N. Ö. (2016). Genetiği değiştirilmiş gıdalar ile ilgili etik ve hukuki tartışmalar ve kıtalararası durum değerlendirmesi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 22(1), 1-9.
Hekimci, F. (2010). Ekonominin yükselen değerleri; “etik tüketicilik” ve “etik ticaret”. In Babaoğul, M., & Şener, A. (Eds.), Tüketici Yazıları (II), TÜPADEM (pp. 47-66).
Henschke, A. (2019). Biosecurity and food systems. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 289-295). Springer Nature B.V.
Henschke, A. (2019). Obesity and consumer choice. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 1907-1920). Springer Nature B.V.
Ingensiep, H., & Meinhardt, M. (2010). Introduction: Food ethics in a globalized world – reality and utopia. In Franz-Theo, H., Hans Werner, M., & Marc, N. (Eds.), Food Ethics (pp. 1-4). Springer.
İşgüden, B., & Çabuk, A. (2006). Meslek etiği ve meslek etiğinin meslek yaşamı üzerindeki etkileri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(16), 59-86.
İyi, S., & Tepe, H. (2019). Etik. T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını, Açıköğretim Fakültesi Yayını, 3-16.
Johnson, A. (2002). Animals as food producers. In Mepham, B. (Ed.), Food Ethics (pp. 49-63).
Kaplan, Ç. (2009). Kamu yönetiminde etik ve kamu çalışanlarının etik kavramını algılayışları. SDÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 343-355.
Kaynar, P. (2009). Genetik olarak değiştirilmiş organizmalar (GDO)’a genel bir bakış. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 66(4), 177-185.
Klavuz Raci. (2004). Etik sistemler ve kamu yönetimi etiği açısından görünümleri. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (30), 15-29.
Klavuz Raci. (2022). Kamu yönetiminde bürokratik tarafsızlığın teorik temelleri ve etik zorlukları. International Journal of Current Social Science, 3(2), 47-60.
Koluman, A. (2009). Dinler ve gıda ilkelden semaviye. Uludağ Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 28(1), 25-32.
Korsmeyer, C. (2019). Aesthetic value, art, and food. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 20-25). Springer Nature B.V.
Korthals, M. (2008). Ethics for life scientists. Springer.
Korthals, M. (2015). Ethics of food production and consumption. In Herring, R. J. (Ed.), The Oxford Handbook of Food, Politics, and Society (pp. 231-250). Oxford University Press.
Kuçuradi, I. (1988). Ahlâk ve kavramları. Uludağ Konuşmaları, 20-36.
Kuçuradi, İ. (2003). Etik ve etikler. Türkiye Mühendislik Haberleri, 423(1), 7-9.
Lazarides, H. N., & Goula, A. M. (2018). Sustainability and ethics along the food supply chain. In Costa, R., & Pittia, P. (Eds.), Food Ethics Education (pp. 41-61). Springer International Publishing.
Loo, C. (2019). Access to food. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 9-15). Springer Nature B.V.
Mahmutoğlu, A. (2009). Etik ve ahlak, benzerlikler, farklılıklar ve ilişkiler. Türk İdare Dergisi, 81(463-464), 225-249.
Manning, L., & Soon, J. M. (2016). Food safety, food fraud, and food defense: A fast evolving literature. Journal of Food Science, 81(4), R823-R834.
Maurice, G. D. S. (2019). Cooking, food consumption, and globalization: ethical considerations. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 498-506). Springer Nature B.V.
McElhatton, A. (2018). The ethics of consumption. In Costa, R., & Pittia, P. (Eds.), Food Ethics Education (pp. 63-84). Springer International Publishing.
McHughen, A. (2015). Fighting Mother Nature with Biotechnology. In Herring, J. D. (Ed.), The Oxford Handbook of Food, Politics, and Society (pp. 431-452). Oxford University Press.
Mepham, B. (2002). Ethical analysis of food biotechnologies: an evaluative framework. In Mepham, B. (Ed.), Food Ethics (pp. 101-119).
Mepham, B. (2019). Food additives and international trade. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 947-953). Springer Nature B.V.
Mepham, T. B. (2000). The role of food ethics. Food Policy, Proceedings of the Nutrition Society, 59(4), 609-618.
Mullan, S., & Main, D. C. J. (2001). Principles of ethical decision-making in veterinary practice. In Practice, 23(7), 394-401.
Nies, K. M. (2019). Food allergies: ethical issues. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 964-970). Springer Nature B.V.
OIE. (2021). Terrestrial animal health code: Animal welfare. World Organisation for Animal Health.
Olsen, N. V., & Banati, D. (2014). Ethics in food safety management. In Food Safety Management (pp. 1115-1125).
Özmen, F., & Güngör, A. (2008). Ethıcs ın educatıon supervısıon. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(15), 137–155.
Özmert Ergin, S., & Yaman, H. (2013). Genetiği değiştirilmiş gıdalar ve insan sağlığı üzerine etkileri. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(2), 261-274.
Pamuk, Ş. (2010). Genetiği değiştirilmiş gıdalara genel bir yaklaşım. Kocatepe Veteriner Dergisi, 3(2), 91-100.
Parfitt, J., Barthel, M., & Macnaughton, S. (2010). Food waste within food supply chains: Quantification and potential for change to 2050. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365(1554), 3065–3081.
Patel, R. (2009). Food sovereignty. The Journal of Peasant Studies, 36(3), 663-706.
Peerzada, R. İ. (2019). Uluslararası hukukta gıda hakkı. (Doktora Tezi). İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi.
Schrempf-Stirling, J. (2018). Ethical issues in the food supply chain. In Costa, R., & Pittia, P. (Eds.), Food Ethics Education (pp. 85-103). Springer International Publishing.
Shome, S. (2015). The social vision of the alternative food movement. In Herring, J. D. (Ed.), The Oxford Handbook of Food, Politics, and Society (pp. 523-542). Oxford University Press.
Singer, P., & Mason, J. (2006). The ethics of what we eat: Why our food choices matter. Rodale.
Spink, J., & Moyer, D. C. (2011). Defining the public health threat of food fraud. Journal of Food Science, 76(9), R157-R163.
Stein, A. (2015). The poor, malnutrition, biofortification, and biotechnology. In Herring, J. D. (Ed.), The Oxford Handbook of Food, Politics, and Society (pp. 149-180). Oxford University Press.
Steinfeld, H., Gerber, P., Wassenaar, T., Castel, V., Rosales, M., & De Haan, C. (2006). Livestock’s long shadow: Environmental issues and options. FAO.
Stewart, J. (2019). South Asia and food. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 2224-2237). Springer Nature B.V.
Şahinöz, A. (1990). Yeşil devrim ve açlık sorunu. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(1), 233-239.
Tepe, H. (2003). Etik bilgi ve yaşam. Felsefe Bölümü Araştırma Dergisi, 17, 3-7.
Tepe, H. (2016). Teorik etik: etiğin bilgisel sorunları. Bilgesu Yayınları, Ankara, 7-14.
Thompson, P. B. (2015). Green revolution food technology and its discontents. In From Field to Fork (pp. 193-226). Oxford University Press.
Thompson, P. B. (2015). The fundamental problem of food ethics. In From Field to Fork (pp. 106-129). Oxford University Press.
Thompson, P. B. (2015). You are not what you eat. In From Field to Fork (pp. 22-53). Oxford University Press.
Thompson, P. B. (2016). The emergence of food ethics. Food Ethics, 1(1), 61-74.
Usta, A. (2010). Kamu görevlisinin etik amaç ve ahlaki yükümlülüğüne yönelik bir değerlendirme. Türk İdare Dergisi, (468), Eylül 2010.
Ünal, M., & Zavalsız, Y. S. (2016). Küreselleşme karşıtı bir hareket: Yavaş hareketi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(4), 889-912.
WHO. (2015). WHO estimates of the global burden of foodborne diseases: Foodborne disease burden epidemiology reference group 2007-2015. Geneva: World Health Organization.
Willett, W., Rockström, J., Loken, B., Springmann, M., Lang, T., Vermeulen, S., ... & Murray, C. J. L. (2019). Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet, 393(10170), 447-492.
Womack, C. A. (2019). Gender, obesity, and stigmatization. In Kaplan, D. M., & Thompson, P. B. (Eds.), Encyclopedia of Food and Agricultural Ethics (pp. 1417-1423). Springer Nature B.V.
Yavuz-Duzgun, M., Altuntas, U., Gultekin-Ozguven, M., & Ozcelik, B. (2018). Communicating food safety: Ethical issues in risk communication. In Costa, R., & Pittia, P. (Eds.), Food Ethics Education (pp. 157-166). Springer International Publishing.
Yetişken, H. (2005). Meslek normlarının etik imkân ve sınırları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 22(1).
Yıldırım, G., & Kadıoğlu, S. (2007). Etik ve tıp etiği temel kavramları. C.Ü. Tıp Fakültesi Dergisi, 29(2), 7-12.
Zwart, H. (2000). A short history of food ethics. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 12(2), 113-126.
