Zooarkeoloji ve Evcilleştirme
Özet
Arkeolojik kazılarda bulunan hayvan kemikleri zooarkeoloji disiplini kapsamında analiz edilip sınıflandırılır. Bu alanın çok disiplinli yaklaşımı, insanlarla hayvanlar arasındaki ilişkiler hakkında çeşitli değerlendirmeler yapmamıza imkân sağlar. Bunun yanında, zooarkeolojinin bir diğer temel amacı da geçmişte yaşanan ekolojik ve sosyokültürel dönüşümleri inceleyerek toplumun ekonomik durumu hakkında fikir edinmektir. Amerika’da zooarkeoloji olarak bilinen bu alan, Avrasya ve Afrika’da arkeozooloji olarak adlandırılmıştır. Hem Zooarkeoloji hem de arkeozooloji bilimlerinin çalışma materyali aynıdır. Asıl farklılık ise materyalin çalışılıp sonuçlandırma kısmında ortaya çıkar. Arkeozooloji kavramı, özellikle arkeolojik kazılardan elde edilen hayvan kalıntılarının biyolojik ve ekolojik özelliklerine odaklanan araştırmacılar tarafından tercih edilmektedir. Zooarkeoloji ise antropoloji ile daha yoğun bir etkileşim kurarak etnolojik bir perspektif sağlar. Bu sayede, hayvan kalıntıları aracılığıyla insan toplumlarının sosyokültürel ve ekonomik yapıları incelenebilir. Bu makale içerisinde yine arkeozooloji ve zooarkeoloji bilimlerinin farklı isimlendirilmeleri ve neden farklı isimlendirildiklerinden bahsedilecektir. Bunun yanı sıra insanın var olduğu zamandan günümüze insan hayvan hayvan ilişkilerinin nasıl değiştiği ele alınacaktır. Her ne kadar Paleolitik dönemden günümüze hayvanların evcilleştirilme- evcilleşme süreci insanlar için kolaylık olarak görülse de önemli zorluklar da yaşanmıştır.
Animal bones found in archaeological excavations are analysed and classified within the discipline of zooarchaeology. The multidisciplinary approach of this field allows us to make various assessments about the relationships between humans and animals. In addition, another fundamental aim of zooarchaeology is to gain insight into the economic status of society by examining the ecological and sociocultural transformations that occurred in the past. This field, known as zooarchaeology in America, is referred to as archaeozoology in Eurasia and Africa. Both zooarchaeology and archaeozoology use the same study materials. The main difference arises in the study and conclusion phase of the material. The concept of archaeozoology is preferred by researchers who focus on the biological and ecological characteristics of animal remains obtained from archaeological excavations. Zooarchaeology, on the other hand, provides an ethnological perspective by establishing a more intense interaction with anthropology. In this way, the socio-cultural and economic structures of human societies can be examined through animal remains. In this article, the different terminologies of the sciences of archaeozoology and zooarchaeology and the reasons for their different naming will also be discussed. In addition, the article will address how human-animal relationships have changed from the time of human existence to the present day. Although the domestication process of animals from the Paleolithic period to the present day has been seen as a convenience for humans, significant challenges have also been experienced.
Referanslar
Bartosiewicz, L. (2001). Archaeozoology or zooarchaeology?: a problem from the last century. Archaeologia Polona, 39, 75-86. https://doi.org/10.1007/s12520-001-0001-1
Bökönyi, S. 1978 “The eaerliest waves of domestic horse in East Europe”, Journal of İndo-European Studies 6: 17-76
Callaway, E. (2015). Homo erectus footprints hint at ancient hunting party. Nature.
Clement, C. R. (2022). Control is not necessary in domestication. Trends in ecology & evolution, 37(10), 823–824.
Deniz, E. (1985). Acemhöyük Saray Kazılarından Çıkan Kemik Kalıntıları Üzerinde Arkeobiyolojik Araştırmalar. I. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Deniz, E. (1991). Son Otuz Yılın Bulgularında Anadolu Arkeobiyolojisi. VII. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Dinçer, H., Güleç, E., Kuhn, S. L., Stiner, M.C. (2001). 1999 Yılı Üçağızlı Mağarası Kazısı. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Drıscoll, A. C., Macdonald, W. D., O’Brıen, J. B. (2009) From Wild Animals to Domestic Pets, an Evolutionary View of Domestication. National Academy of Sciences (US); Avise JC, Ayala FJ, editors. In the Light of Evolution: Volume III: Two Centuries of Darwin. Washington (DC): National Academies Press (US).
Esin, U. (1998). The Aceramic Site of Aşıklı and its Ecological Conditions Based on its Floral and Faunal Remains. TÜBA-AR, 1, 95-103.
Frantz, Laurent A. F.; Bradley, Daniel G.; Larson, Greger; Orlando, Ludovic (2020). "Animal domestication in the era of ancient genomics". Nature Reviews Genetics. 21 (8): 449–460. doi:10.1038/s41576-020-0225-0
Galibert, F., Quignon, P., Hitte, C., & André, C. (2011). Toward understanding dog evolutionary and domestication history. Comptes rendus biologies, 334(3), 190–196.
Gourichon, L. & Helmer, D. (2008). Etude De Faune Neolithique De Mentese. In: J.Rodenberg and S. Rodenberg (Eds.), Life and Death in a Prehistoric Settlement in Northwest AnatoliaThe Ilıpınar Excavations Vol.III Contributions on Hacılartepe and Mentese, Nederlands Instituut VoorHet Nobije Oosten, Belgium.
Gürgör, İ. (2017). Paleolitik Çağ'dan Günümüze Anadolu Zooarkeolojik Buluntuları. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi.
Harmankaya, S. Tanındı, O. Özbaşaran, M. (1998). TAY-Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-3: Kalkolitik. Ege Yayınları, İstanbul.
Larson, G., & Fuller, D. Q. (2014). The Evolution of Animal Domestication. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 45(1), 115–136.
Leakey, M. G., Spoor, F., Brown, F. H., Gathogo, P. N., Kiarie, C., Leakey, L. N., & McDougall, I. (2001). New hominin genus from eastern Africa shows diverse middle Pliocene lineages. Nature, 410(6827), 433–440. https://doi.org/10.1038/35068500
Legge, A. J. (1978). Archaeozoology – Or zooarchaeology? In D. R. Brothwell, K. D. Thomas, and J. Clutton-Brock (Eds.), Research problems in zooarchaeology. London:University of London, Institute of Archaeology Occasional Publication.
McPherron, S., Alemseged, Z., Marean, C. vd., (2010). Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia. Nature, 466, 857–860. https://doi.org/10.1038/nature09248
Mengoni Goñalons, G. L. (1988). Analisis de materiales faunisticos de sitios arqueologicos. Xama, 1, 71–120.
O’Day, S. J., Van Neer,W., and Ervynck, A. (Eds.). (2004). Behaviour behind bones: The zooarchaeology of ritual, religion, status, and identity. Oxford: Oxbow Books.
Özdoğan, A. E. (2007). Çayönü. In: M. Özdoğan, N. Başgelen (Eds.), Türkiye’de Neolitik Dönem Yeni Kazılar-Yeni Bulgular, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Pawłowska, K. & Shillito, L. (2022). An Integrated Zooarchaeological and Micromorphological Perspective on Midden Taphonomy at Late Neolithic Çatalhöyük. Open Archaeology, 8(1), 436-459. https://doi.org/10.1515/opar-2020-0215
Perkins, D. (1969). Fauna of Catal Huyuk: Evidence for Early Cattle Domestication in Anatolia. Science, 164(3876), 177–179. https://doi.org/10.1126/science.164.3876.177
Price, O. E. (1999). Behavioral development in animals undergoing domestication. Applied Animal Behaviour Science, 65(3), 245–271. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(99)00087-8
Reitz, J. E. & Wing, E. (2008). Zooarchaeology. Cambridge University Press.
Saltré, F., Chadoeuf, J., Peters, K. J., McDowell, M. C., Friedrich, T., Timmermann, A., Ulm, S., & Bradshaw, C. J. A. (2019). Climate-human interaction associated with southeast Australian megafauna extinction patterns. Nature communications, 10(1), 5311.
Siddiq, A. B., & Habib, A. (2017). Antropoloji’de ortaya çıkan çok-disiplinli güçlü bir alt bilim: Antrozooloji. Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, 2(1), 22-35.
Siddiq, A. B. (2018). Orta Anadolu Bölgesi akeramik neolitik dönem faunası-çevresel özellikler mi, kültürel tercihler mi? [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tez Danışmanı: Doç. Dr. Emre Güldoğan, Tez Savunma Tarihi: 25.12.2018].
Schmıdt, K. (2008). Göbekli Tepe 2006 Yılı Kazısı. 29. Kazı Sonuçları Toplantısı, cilt 2, Ankara.
Silibolatlaz Baykara, D., & Özbulut, Z. (2012). Anadolu Zooarkeoloji Çalışmaları. EDS (E. Güleç, İ. Özer, M. Sağır, B. Özer). A.Ü-DTCF 75. Kuruluş Yıldönümü Anı Kitabı: Biyolojik Antropoloji, 47-71. DTCF Yayınları, Ankara.
Twiss, K. (2012). The Archaeology of Food and Social Diversity. Journal of Archaeological Research, 20(4), 357–395. https://doi.org/10.1007/s10814-012-9058-5
Wilkins, A. S., Wrangham, R. W., & Fitch, W. T. (2014). The "domestication syndrome" in mammals: a unified explanation based on neural crest cell behavior and genetics. Genetics, 197(3), 795–808.
Yalçınkaya, I., Taşkıran, H., Atıcı, A. L., Kösem, M. B., Özçelik, K., Kartal, M., & Erek, C. M. (2001). 1999 Yılı Karain Kazıları. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Yakar, J. (2014). Eski Anadolu Toplumunun Arkeolojideki Yansımaları Neolitik ve Kalkolitik Çağ Topluluklarının Sosyo-Ekonomik Yapıları, İnanç Sistemleri ve Teknolojileri, Homer Yayınları, İstanbul.
Zenin, V. N., Mashenko, E. N., Leshchinskiy, S. V., Pavlov, A. F., Grootes, P. M., & Nadeau, M.-J. (2003, Mayıs 24–29). The First Direct Evidence of Mammoth Hunting in Asia (Lugovskoye Site, Western Siberia). 3rd International Mammoth Conference.
Referanslar
Bartosiewicz, L. (2001). Archaeozoology or zooarchaeology?: a problem from the last century. Archaeologia Polona, 39, 75-86. https://doi.org/10.1007/s12520-001-0001-1
Bökönyi, S. 1978 “The eaerliest waves of domestic horse in East Europe”, Journal of İndo-European Studies 6: 17-76
Callaway, E. (2015). Homo erectus footprints hint at ancient hunting party. Nature.
Clement, C. R. (2022). Control is not necessary in domestication. Trends in ecology & evolution, 37(10), 823–824.
Deniz, E. (1985). Acemhöyük Saray Kazılarından Çıkan Kemik Kalıntıları Üzerinde Arkeobiyolojik Araştırmalar. I. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Deniz, E. (1991). Son Otuz Yılın Bulgularında Anadolu Arkeobiyolojisi. VII. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Dinçer, H., Güleç, E., Kuhn, S. L., Stiner, M.C. (2001). 1999 Yılı Üçağızlı Mağarası Kazısı. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Drıscoll, A. C., Macdonald, W. D., O’Brıen, J. B. (2009) From Wild Animals to Domestic Pets, an Evolutionary View of Domestication. National Academy of Sciences (US); Avise JC, Ayala FJ, editors. In the Light of Evolution: Volume III: Two Centuries of Darwin. Washington (DC): National Academies Press (US).
Esin, U. (1998). The Aceramic Site of Aşıklı and its Ecological Conditions Based on its Floral and Faunal Remains. TÜBA-AR, 1, 95-103.
Frantz, Laurent A. F.; Bradley, Daniel G.; Larson, Greger; Orlando, Ludovic (2020). "Animal domestication in the era of ancient genomics". Nature Reviews Genetics. 21 (8): 449–460. doi:10.1038/s41576-020-0225-0
Galibert, F., Quignon, P., Hitte, C., & André, C. (2011). Toward understanding dog evolutionary and domestication history. Comptes rendus biologies, 334(3), 190–196.
Gourichon, L. & Helmer, D. (2008). Etude De Faune Neolithique De Mentese. In: J.Rodenberg and S. Rodenberg (Eds.), Life and Death in a Prehistoric Settlement in Northwest AnatoliaThe Ilıpınar Excavations Vol.III Contributions on Hacılartepe and Mentese, Nederlands Instituut VoorHet Nobije Oosten, Belgium.
Gürgör, İ. (2017). Paleolitik Çağ'dan Günümüze Anadolu Zooarkeolojik Buluntuları. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi.
Harmankaya, S. Tanındı, O. Özbaşaran, M. (1998). TAY-Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-3: Kalkolitik. Ege Yayınları, İstanbul.
Larson, G., & Fuller, D. Q. (2014). The Evolution of Animal Domestication. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 45(1), 115–136.
Leakey, M. G., Spoor, F., Brown, F. H., Gathogo, P. N., Kiarie, C., Leakey, L. N., & McDougall, I. (2001). New hominin genus from eastern Africa shows diverse middle Pliocene lineages. Nature, 410(6827), 433–440. https://doi.org/10.1038/35068500
Legge, A. J. (1978). Archaeozoology – Or zooarchaeology? In D. R. Brothwell, K. D. Thomas, and J. Clutton-Brock (Eds.), Research problems in zooarchaeology. London:University of London, Institute of Archaeology Occasional Publication.
McPherron, S., Alemseged, Z., Marean, C. vd., (2010). Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia. Nature, 466, 857–860. https://doi.org/10.1038/nature09248
Mengoni Goñalons, G. L. (1988). Analisis de materiales faunisticos de sitios arqueologicos. Xama, 1, 71–120.
O’Day, S. J., Van Neer,W., and Ervynck, A. (Eds.). (2004). Behaviour behind bones: The zooarchaeology of ritual, religion, status, and identity. Oxford: Oxbow Books.
Özdoğan, A. E. (2007). Çayönü. In: M. Özdoğan, N. Başgelen (Eds.), Türkiye’de Neolitik Dönem Yeni Kazılar-Yeni Bulgular, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Pawłowska, K. & Shillito, L. (2022). An Integrated Zooarchaeological and Micromorphological Perspective on Midden Taphonomy at Late Neolithic Çatalhöyük. Open Archaeology, 8(1), 436-459. https://doi.org/10.1515/opar-2020-0215
Perkins, D. (1969). Fauna of Catal Huyuk: Evidence for Early Cattle Domestication in Anatolia. Science, 164(3876), 177–179. https://doi.org/10.1126/science.164.3876.177
Price, O. E. (1999). Behavioral development in animals undergoing domestication. Applied Animal Behaviour Science, 65(3), 245–271. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(99)00087-8
Reitz, J. E. & Wing, E. (2008). Zooarchaeology. Cambridge University Press.
Saltré, F., Chadoeuf, J., Peters, K. J., McDowell, M. C., Friedrich, T., Timmermann, A., Ulm, S., & Bradshaw, C. J. A. (2019). Climate-human interaction associated with southeast Australian megafauna extinction patterns. Nature communications, 10(1), 5311.
Siddiq, A. B., & Habib, A. (2017). Antropoloji’de ortaya çıkan çok-disiplinli güçlü bir alt bilim: Antrozooloji. Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, 2(1), 22-35.
Siddiq, A. B. (2018). Orta Anadolu Bölgesi akeramik neolitik dönem faunası-çevresel özellikler mi, kültürel tercihler mi? [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tez Danışmanı: Doç. Dr. Emre Güldoğan, Tez Savunma Tarihi: 25.12.2018].
Schmıdt, K. (2008). Göbekli Tepe 2006 Yılı Kazısı. 29. Kazı Sonuçları Toplantısı, cilt 2, Ankara.
Silibolatlaz Baykara, D., & Özbulut, Z. (2012). Anadolu Zooarkeoloji Çalışmaları. EDS (E. Güleç, İ. Özer, M. Sağır, B. Özer). A.Ü-DTCF 75. Kuruluş Yıldönümü Anı Kitabı: Biyolojik Antropoloji, 47-71. DTCF Yayınları, Ankara.
Twiss, K. (2012). The Archaeology of Food and Social Diversity. Journal of Archaeological Research, 20(4), 357–395. https://doi.org/10.1007/s10814-012-9058-5
Wilkins, A. S., Wrangham, R. W., & Fitch, W. T. (2014). The "domestication syndrome" in mammals: a unified explanation based on neural crest cell behavior and genetics. Genetics, 197(3), 795–808.
Yalçınkaya, I., Taşkıran, H., Atıcı, A. L., Kösem, M. B., Özçelik, K., Kartal, M., & Erek, C. M. (2001). 1999 Yılı Karain Kazıları. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, Ankara.
Yakar, J. (2014). Eski Anadolu Toplumunun Arkeolojideki Yansımaları Neolitik ve Kalkolitik Çağ Topluluklarının Sosyo-Ekonomik Yapıları, İnanç Sistemleri ve Teknolojileri, Homer Yayınları, İstanbul.
Zenin, V. N., Mashenko, E. N., Leshchinskiy, S. V., Pavlov, A. F., Grootes, P. M., & Nadeau, M.-J. (2003, Mayıs 24–29). The First Direct Evidence of Mammoth Hunting in Asia (Lugovskoye Site, Western Siberia). 3rd International Mammoth Conference.
