Anadolu’nun Antik Toplumlarında Erken Yaşam Stresi: Doğrusal Mine Hipoplazisi’nin Biyoarkeolojik Analizi

Ahmet Cem  Erkman; Ali  Taş

doi:10.37609/akya.3768

Yazarlar

Ahmet Cem Erkman

https://orcid.org/0000-0003-3382-1019

Ali Taş

https://orcid.org/0000-0002-2066-6075

DOI: https://doi.org/10.37609/akya.3768.c7408

Özet

Linear enamel hypoplasia (LEH) verileri antik toplumların çevresel ve toplumsal koşullarıyla doğrudan bağlantılı olup, biyoarkeolojik açıdan insan sağlığının tarihsel süreçteki değişimini anlamada temel bir veri kaynağı sunmaktadır. Bu çalışma, Anadolu’nun farklı dönemlerinde yaşamış antik insan topluluklarında LEH, cribra orbitalia ve porotic hyperostosis gibi dental ve iskelet patolojilerinin prevalanslarını ve dağılımlarını kapsamlı biçimde incelemektedir. Araştırmada, tarımın ortaya çıkışından Yakınçağ’a kadar uzanan kronolojik süreçte, toplulukların yaşam biçimi, beslenme rejimi ve çevresel faktörlerin biyolojik stres göstergeleri üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Dişlerde gözlenen LEH bulguları, bireylerin özellikle çocukluk döneminde karşılaştığı malnütrisyon, sistemik hastalıklar ve çevresel stresin kalıcı izleri olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca, iskeletlerde tespit edilen cribra orbitalia ve porotic hyperostosis, toplumlarda yaygın olan demir eksikliği anemisi, vitamin yetersizliği, kronik enfeksiyonlar ve paraziter hastalıkların göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada elde edilen veriler, Anadolu toplulukları arasındaki hipoplazi prevalanslarında önemli farklılıklar olduğunu ve bu farklılıkların geçim stratejileri, annelik bakımı, sağlık altyapısı ile doğrudan bağlantılı bulunduğunu göstermektedir. Özellikle çocuk bireylerde sütten kesme sonrası artan çevresel patojen yükü ve yetersiz beslenme hem diş hem de kemik patolojilerinin oluşumunda belirleyici olmuştur. Farklı yaş tahmini ve hipoplazi değerlendirme yöntemlerinin kullanılması ise, metodolojik olarak analizlerin çeşitliliğine katkı sağlamıştır. Sonuç olarak, eski Anadolu topluluklarında gözlenen dental ve iskelet patolojileri, erken dönemden itibaren yaşanan biyolojik stresin ve hastalık yükünün anlaşılmasında önemli bir biyoarkeolojik veri sunmaktadır. Bulgular, Anadolu’da insan sağlığının tarihsel değişimini ve çevresel koşullarla etkileşimini ortaya koymak açısından anlamlıdır.

LEH data is directly linked to the environmental and social conditions of ancient societies and provides a fundamental source of data for understanding changes in human health throughout history from a bioarchaeological perspective. This study comprehensively examines the prevalence and distribution of dental and skeletal pathologies such as linear enamel hypoplasia (LEH), cribra orbitalia, and porotic hyperostosis in ancient human communities that lived in Anatolia during different periods. The study evaluates the effects of lifestyle, diet, and environmental factors on biological stress indicators across a chronological period spanning from the emergence of agriculture to the Modern Age. The LEH findings observed in teeth stand out as permanent traces of malnutrition, systemic diseases, and environmental stress experienced by individuals, especially during childhood. Additionally, cribra orbitalia and porotic hyperostosis detected in skeletons were evaluated as indicators of iron deficiency anemia, vitamin deficiencies, chronic infections, and parasitic diseases prevalent in societies. The data obtained in the study indicate significant differences in the prevalence of hypoplasia among Anatolian communities and that these differences are directly linked to subsistence strategies, maternal care, and health infrastructure. In particular, the increased environmental pathogen load and malnutrition following weaning in children have been decisive factors in the development of both dental and skeletal pathologies. The use of different age estimation and hypoplasia assessment methods has contributed to the methodological diversity of the analyses. In conclusion, the dental and skeletal pathologies observed in ancient Anatolian communities provide important bioarchaeological data for understanding the biological stress and disease burden experienced from an early period onwards. The findings are significant in revealing the historical changes in human health and its interaction with environmental conditions in Anatolia.

Referanslar

Açıkkol Yıldırım, A., Gözlük Kırmızıoğlu, P., & Genç, E. (2014). Kuriki höyük iskeletleri. 29. Arkeometri Sonuçları Toplantısı Kitabı, 203-215.

Açıkkol, A., Yılmaz, H., Baykara, İ., & Şahin, S. (2003). Kütahya Ağızören İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi ve Tunç Çağı Anadolu Halkları Arasındaki Yeri. Antropoloji Dergisi, 17, 126.

Angel, J. L. (1971). Early Neolithic skeletons from Çatal Höyük: Demography and pathology. Anatolian Studies, 21, 77–98. https://doi.org/10.2307/3642632

Armelagos, G. J., & Cohen, M. N. (Eds.). (1984). Paleopathology at the origins of agriculture (pp. 284-301). Orlando, FL: Academic Press.

Armelagos, G. J., Goodman, A. H., Harper, K. N., & Blakey, M. L. (2009). Enamel hypoplasia and early mortality: Bioarcheological support for the Barker hypothesis. Evolutionary Anthropology, 18, 261–271. https://doi.org/10.1002/evan.20239

Atamtürk, D., & Duyar, İ. (2010). Resuloğlu erken tunç çağı topluluğunda ağız ve diş sağlığı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 27(1).

Ay, N. (2014). Müslümantepe iskeletlerinin paleopatolojik açıdan analizi Yüksek Lisans TeziSosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara Üniversitesi, Ankara.

Bıçak, S., & Alparslan, S. F. (2015). Zeytinli Ada İskelet Topluluğunda Diş ve Çene Patolojisi Açısından İncelenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 36(5), 32-46.

Boz, B. (2005). The oral health of Çatalhöyük Neolithic people. In I. Hodder (Ed.), Inhabiting Çatalhöyük: Reports from the 1995–1999 Seasons. The Çatalhöyük Research Project (Vol. 4, Chap. 24). McDonald Institute Monographs/The British Institute of Archaeology at Ankara, Cambridge.

Brickley, M. B. (2024). Perspectives on anemia: Factors confounding understanding of past occurrence. International Journal of Paleopathology, 44, 90-104.

Büyükkarakaya, A. M. (2004). Anadolu Erken Neolitik Toplumlarında Mine HipoplazilerininEpidemiyolojik Açıdan İncelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Büyükkarakaya, A. M. (2011). Eski İnsan Topluluklarında Stres Göstergelerinin İncelenmesi:İkiztepe ve Tasmasor Örnekleri (Doctoral dissertation). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Büyükkarakaya, A. M. (2012). Tasmasor ve İkiztepe arkeolojik topluluklarında mine hipoplazilerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(2), 1-17.

Büyükkarakaya, A. M. (2014). Tepecik-Çiftlik Neolitik İnsanlarında Genel ve Cinsiyet Yönelimli Çocuk Sağlığı. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 379-402.

Büyükkarakaya, A. M., Erdal, Y., ve Özbek, M. (2009). Tepecik Çiftlik İnsanlarının Antropolojik Açıdan Değerlendirilmesi. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 119.

Büyükkarakaya, A. M., ve Erdal, Y. S. (2006). Çayönü ve Aşıklı Neolitik Toplumlarında Büyüme Bozuklukları. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı 21. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 63-78.

Cole, G., & Waldron, T. (2019). Cribra orbitalia: Dissecting an ill‐defined phenomenon. International Journal of Osteoarchaeology, 29(4), 613-621.

Çırak, A., & Çırak, M. T. (2015). Tios/Filyos İskelet Kalıntılarının Paleoantropolojik Analizi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı 30. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 167-174.

Çırak, A., Çırak, M. T., ve Erkman, A. C. (2013). Kelenderis Halkının Diş ve Çene Paleopatolojileri. Olba, 21, 1-25.

Dabrowski, P., Kulus, M. J., Furmanek, M., Paulsen, F., Grzelak, J., & Domagała, Z. (2021). Estimation of age at onset of linear enamel hypoplasia. New calculation tool, description and comparison of current methods. Journal of Anatomy, 239(4), 920-931.

De Castro, J. M. B., & Pérez, P. J. (1995). Enamel hypoplasia in the Middle Pleistocene hominids from Atapuerca (Spain). American Journal of Physical Anthropology, 96, 301–314. https://doi.org/10.1002/ajpa.13309

Demirelli, E., & Alpaslan, F. S. (2018). Dara Antik Kenti iskeletlerinin antropolojik analizi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 1583-1606.

Donnell, L., Hill, E. C., Anderson, A. S. A., & Edgar, H. J. (2020). Cribra orbitalia and porotic hyperostosis are associated with respiratory infections in a contemporary mortality sample from New Mexico. American Journal of Physical Anthropology, 173(4), 721-733.

Duyar, İ., & Atamtürk, D. (2017). Tlos (Seydikemer, Muğla) Kazılarında Ortaya Çıkartılan Orta Bizans Dönemi İskeletlerinde Ağız ve Diş Sağlığı. Adalya, 20, 405-420.

Duyar, İ., Atamtürk, D., Şahin, A., & Bıçak, S.(2022) Panaztepe (Menemen, İzmir) İskeletleri:Demografik ve Paleopatolojik Değerlendirme. 36. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 177.

Erdal, Ö., Erdal, Y., Eroğlu, S., & Büyükkarakaya, A. (2003). Şaşal/İzmir İskelet Topluluğu’nun Paleopatolojik ve Demografik Analizi. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 18.

Erdal, Y. (2004). Kovuklukaya (Boyabat, Sinop) insanlarının sağlık yapısı ve yaşam biçimleriyle ilişkisi. Anadolu Araştırmaları, 17(2), 169-196.

Erdal, Y. S. (1996). İznik Geç Bizans Dönemi İnsanlarının Çene ve Dişlerinin Antropolojik Açıdan İncelenmesi (Doctoral dissertation). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Erdal, Y. S. (2003). Büyük Saray-Eski Cezaevi Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan İnsan İskelet Kalıntılarının Antropolojik Analizi. 19. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 15-30.

Erdal, Y. S. (2009). Bademağacı Erken Neolitik İnsanları. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 24, 97-117.

Erdal, Y. S. (2010). Kovuklukaya (Boybat, Sinop) İnsanlarının Sağlık Yapısı ve Yaşam Biçimleriyle İlişkisi. Anadolu Araştırmaları, XVII(2), 169-196.

Erdal, Y.S., Duyar, İ. (1998). Bazı Eski Anadolu Toplumlarında Uzun Kemik Büyümesi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 41:241-254.

Erkman, A. C. (2008). Van Dilkaya Erken Demir Çağı ve Orta Çağ toplumunda ağız ve diş sağlığı (Doctoral dissertation). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Erkman, A. C., Gökkurt, S. T., & İlbey, S. (2022). Evaluation of linear enamel hypoplasia (LEH) in western Anatolian skeletons from the late eastern roman period (Attepe settlements and Dereköy necropolis). Journal of Archaeological Science: Reports, 41, 103297.

Erkman, A. C., Özdemir Özbey, S., Şener, E., & Taş, A. (2022). Seyitömer Höyüğü İskeletlerininPaleopatolojik Analizlerinin İlk Değerlendirmesi. In S. Ünan (Ed.), SeyitömerHöyük

Kurtarma Kazısı 1989-2021.(ss. 841–856). Bilgin Kültür Sanat103297.Yayıncılık.

Erkman, A. C., İlbey, S., Gökkurt, S. T., & Özdemir, S. (2023). Dental paleopathologies in western Anatolian skeletons from the Late Eastern Roman Period (Attepe and Dereköy settlements). Anthropologischer Anzeiger, 80(2).

Erkman, A. C., Sener, E., Tas, A., Özbey, S. Ö., Shirvan, S. J. (2025). The BioarchaeologicalAnalysis of a New Early Bronze Age Settlement in Central Anatolia: HarharDeresiset(3000-2700 BC). Int. J. Morphol, 43(3), 860-870.

Erkman, A.C., Esen, İ., Taş, A., Gürsoy, P., Şener, E. İncer, M., Orhan, T. (2020). Kaman Ömerhacılı Geç Doğu Roma Dönemi İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 4(1), 1-13.

Eroğlu, S. (1998). Sardis Roma-Bizans Toplumlarında Diş Hastalıkları ve Ağız Sağlığı (Master's thesis). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Federation Dentaire Internationale. (1982). An epidemiological index of developmental defects of dental enamel (DDE Index). International Dental Journal, 32, 159-167.

Goodman, A. H., & Rose, J. C. (1990). Assessment of systemic physiological perturbations from dental enamel hypoplasias and associated histological structures. American Journal of Physical Anthropology, 33(S11), 59-110.

Goodman, A. H., Armelagos, G. J., & Rose, J. C. (1980). Enamel hypoplasias as indicators of stress in three prehistoric populations from Illinois. Human Biology, 52(3), 515-528.

Gökdemir, S. (2014). Oylum Höyük Erken Tunç Çağı populasyonunun paleoantropolojik analizi (Master's thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Göker, M. (2019). Cafer Höyük ve Değirmentepe Ortaçağ topluluklarının karşılaştırmalı antropolojik analizi (Master's thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Gökkurt, S. T. (2019). Domaniç anitsal tonozlu Roma dönemi iskeletlerine ait dişlerin lineer mine hipoplazilerinin değerlendirilmesi (Master's thesis, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi).

Göksal, N. (2017). Laodikeia İnsanlarının Ağız ve Diş Sağlığı. Social Sciences Studies Journal 3(5), 829-842.

Gözlük Kırmızıoğlu, P. G., Köroglu, T., Açıkkol, A., & Dağ, Ö. (2023). Tokat/Niksar (Yakın Çağ) Erişkinlerinde Sağlık Sorunları. Antropoloji, 47, 50-59.

Gözlük, P. (2004). Van-Karagündüz Populasyonunun Dişlerinin ve Çenelerinin Paleopatolojik Açıdan İncelenmesi (Doctoral dissertation). Ankara Üniversitesi, Ankara.

Gözlük, P., Yiğit, A., & Erkman, A. C. (2004). Van Kalesi/Eski Van Şehri İnsanlarındaki Sağlık Sorunları. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 19, 51-62.

Guatelli-Steinberg, D. (2004). Analysis and significance of linear enamel hypoplasia in Plio-Pleistocene hominins. American Journal of Physical Anthropology, 123, 199–215. https://doi.org/10.1002/ajpa.10324

Güleç, E., Açıkkol, A., Pehlevan, C. (2004). Eski Anadolu İnsanlarında Ağız ve Diş Sağlığı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Antropoloji Dergisi, 16, 33-51.

Güleç, E., Duyar, İ. (1998). Panaztepe M.Ö. İkinci Bin ve Roma Dönemi İskeletlerinin Antropolojik Analizi (1985-1990). Antropoloji Dergisi, 13, 179-206.

Güleç, E., Sevim, A., Özer, İ., & Sağır, M. (1997). Klazomenai’de Yaşamış İnsanların Sağlık Sorunları. 13. Arkeometri Sonuçları Toplantısı. T.C. Kültür Bakanlığı, 133-159.

Hengen, O. P. (1971). Cribra orbitalia: pathogenesis and probable etiology. Homo, 22, 57-75.

Hillson, S. (1996). Dental anthropology. Cambridge University Press.

Hillson, S. (2005). Teeth. Cambridge University Press.

Karaöz Arıhan, S., & Acar, E. (2015). Giresun Adası İskeletlerinin Paleoantropolojik Değerlendirmesi. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 30, 189-202.

Karaöz Arihan, S. (2013). Beybağ mevkii (Muğla) Bizans Dönemi toplumunda beslenmeye bağlı gelişen paleopatolojik rahatsızlıklar. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye.

Koruyucu, M. M. (2012). Köşk Höyük Ortaçağ İnsanlarının Antropolojik Analizi (Master's thesis, Ankara Üniversitesi).

Kreshover, S. J. (1960). Metabolic disturbances in tooth formation. Annals of the New York Academy of Sciences, 85(1), 161-167.

Larsen, C. S. (2015). Bioarchaeology: Interpreting behavior from the human skeleton (2nd ed.). Cambridge University Press.

Larsen, C.S. (1997). Bioarchaeology, Interpreting Behavior From The Human Skeleton. Cambridge Studies in Biological Anthropology 21. Cambridge: Cambridge University.

Lewis, M. E. (2002). Impact of Industrialization: Coparative Study of Child Health in Four SitesFrom Medieval and Postmedieval England (A.D. 850-1859). American Journal of PhysicalAnthropology, 119, 211-223.

Lewis, M. E. (2007). The bioarchaeology of children: Perspectives from biological and forensic anthropology (Vol. 50). Cambridge University Press.

Mann, R. W., & Hunt, D. R. (2012). Photographic Regional Atlas of Bone Disease: A Guide to Pathologic and Normal Variation in the Human Skeleton (3rd ed.). Charles C. Thomas Publisher.

Molleson, T., Andrews, P., & Boz, B. (2005). Reconstruction of the Neolithic people of Çatalhöyük. In I. Hodder (Ed.), Inhabiting Çatalhöyük: Reports from 1995–99 seasons by the members of Çatalhöyük teams (Vol. 38, pp. 279-300). British Institute at Ankara.

Moro, C., Biehler-Gomez, L., Boschi, F., & Cattaneo, C. (2025). Urban vs rural lifestyle in Roman Italy: A bioarchaeological and paleopathological investigation. Journal of Archaeological Science: Reports, 62, 105007.

Ogilvie, M. D., Curran, B. K., & Trinkaus, E. (1989). Incidence and patterning of dental enamel hypoplasia among the Neandertals. American Journal of Physical Anthropology, 79, 25–41. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330790104.

Ortner, Walter, G.J., Putschar. (1985). Identification of Pathological Conditions in Human SkeletalIdentification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. Simithsonian

Institution Pres, Washigton.

Ortner, D.J., 2003. Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains., second ed.Academic Press, London.

Özbek, M. (1993). Anadolu Eski İnsan Toplumlarında Sağlık Sorunları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 1-19.

Özbek, M., (2007). Dişlerle Zamanda Yolculuk, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara.

Özdemir, K. (2018). Arkeolojik Toplumlarda Sütten Kesme Sürecinin Kemik Kolajeninden Elde Edilen Sabit Karbon ve Azot İzotopları ile İncelenmesi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 1137-1154.

Özdemir, S. (2008). Minnetpınarı İskeletlerinin Paleopatolojik Açıdan Analizi (Master's thesis, Ankara Üniversitesi).

Özer, İ., Sağır, M., Özer, B. K., Karatufan, A., & Şahin, S. (2016). Havuzdere Ortaçağ iskeletlerinin paleoantropolojik analizi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 47-57.

Reid, D. J., & Dean, M. C. (2000). The timing of linear hypoplasia on human anterior teeth. American Journal of Physical Anthropology, 113, 135–139.

Reid, D. J., & Dean, M. C. (2006). Variation in modern human enamel formation times. Journal of Human Evolution, 50, 329–346.

Rivera, F., & Mirazón Lahr, M. (2017). New evidence suggesting a dissociated etiology for cribra orbitalia and porotic hyperostosis. American Journal of Physical Anthropology, 164(1), 76-96.

Roberts, C., Manchester, K. (2007). The Archaelogy of Disease. Stroud: The History Press.

Roberts, C., Manchester, K. (2012). The Archaelogy of Disease. Stroud: The History Press.

Schultz, M. (1989). Der Gesundheitszustand Der Frühbronzzezeitlichen Bevölkerung Vom İkiztepe-I. Kinderskelete. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 4, 115-118.

Sevim, A., Gözlük Kırmızıoğlu, P., Yiğit, A., Özdemir, S., & Durgunlu, Ö. (2007). Erzurum/Güllüdere İskeletlerinin Paleoantropolojik Açıdan Değerlendirilmesi. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 22, 141-160.

Skinner, M. (1986). Enamel hypoplasia in sympatric chimpanzee and gorilla. Human Evolution, 1, 289–312. https://doi.org/10.1007/BF02436704

Skinner, M. F. (2019). Developmental stress in South African hominins: Comparison of recurrent enamel hypoplasias in Australopithecus africanus and Homo naledi. South African Journal of Science, 115. https://doi.org/10.17159/sajs.2019/5872

Skinner, M., & Goodman, A. (1992). Anthropological uses of developmental defects of enamel. In Skeletal Biology of Past: Advances in Research Methods (pp. 153-174). Wiley-Liss.

Steinberg, D. (2016). What teeth reveal about human evolution. Cambridge University Press.

Şahin, S. (2019). Dilkaya (Orta Çağ) insanlarının sağlık yapısı. Antropoloji, (37), 50-71.

Şahin, S. (2023). Ağlayan Ağaç insanlarının paleopatolojik analizi. Antropoloji, 47, 1-15.

Şahin, S., & Erkman, A. C. (2015). Dereköy ve Attepe (Geç Doğu Roma) İnsanlarının Paleoantropolojik Analizi. Kütahya Müzesi Kureyşler Barajı Kurtarma Kazıları, 2015-2016.

Taş, A., & Erkman, A. C. (2024). Geç Doğu Roma Ağlayan Ağaç (Amasra) iskeletlerinin ağız ve diş sağlığı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 38(1), 77-92.

Thomas, P. R., & Woteki, C. E. (1992). Eat for Life: The Food and Nutrition Board's Guide to Reducing Your Risk of Chronic Disease. Washington, DC: The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/1365

Tomczyk, J., Komarnitki, J., Zalewska, M., Lekszycki, T., & Olczak-Kowalczyk, D. (2014). Fluorescence methods (VistaCam iX proof and DIAGNODent pen) for the detection of occlusal carious lesions in teeth recovered from archaeological context. American Journal of Physical Anthropology, 154, 525–534. https://doi.org/10.1002/ajpa.22542

Towle, I., & Irish, J. D. (2020). Recording and interpreting enamel hypoplasia in samples from archaeological and palaeoanthropological contexts. Journal of Archaeological Science, 114, 105077.

Üstündağ, H. (2009). Kültepe/Kanesh (Turkey), season 2007. Bioarchaeology of the Near East, 3, 31-35.

Üstündağ, H. (2022). Boğazköy (Hattuša) İskelet Örneklemlerinde Biyolojik Stresin Etkilerinin Araştırılmasında Porotic Hyperostosis ve Sağkalım Analizinin Kullanılması. Yazı İşleri Müdürü/Managing Editor.

Üstündağ, H., & Demirel, F. A. (2009). Alanya Kalesi İskelet Topluluğunda Ağız ve Diş Sağlığı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 26, 219-234.

Wang, T., Dittmar, J. M., Inskip, S. A., Cessford, C., & Mitchell, P. D. (2024). Investigating the association between intestinal parasite infection and cribra orbitalia in the medieval population of Cambridge, UK. International Journal of Paleopathology, 44, 20-26.

Wapler, U., Crubezy, E., & Schultz, M. (2004). Is cribra orbitalia synonymous with anemia? Analysis and interpretation of cranial pathology in Sudan. American Journal of Physical Anthropology: The Official Publication of the American Association of Physical Anthropologists, 123(4), 333-339.

White, T. D., Black, M. T., & Folkens, P. A. (2012). Human osteology (3rd ed.). Academic Press.

Yaşar, Z. F. (2007). Adli Dental Antropoloji Açıdan Minnetpınarı ve Güllüdere Toplumlarının Dişlerinin Karşılaştırmalı Analizi (Doctoral dissertation). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Yaşar, Z. F., Yiğit, A., Gözlük Kırmızıoğlu, P., & Sevim Erol, A. (2008). Smyrna Agorası İnsanlarının Ağız ve Diş Sağlığı. 23. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 127-141.