Eğitim ve İdeoloji
Özet
Kitabın bu bölümünde, ilk olarak ideoloji kavramı sosyal bilimler ve siyaset teorisi açısından kapsamlı bir şekilde ele alınmaktadır. İdeolojinin tarihsel kökenlerine, özellikle de Antoine Destutt de Tracy’nin tanımlamasından başlayarak Marx, Mannheim, Gramsci, Althusser gibi düşünürlerin katkılarıyla nasıl dönüştüğüne odaklanılmaktadır. Böylece ideolojinin yalnızca bireysel bilinç düzeyinde değil, toplumsal yapıların ve kurumların işleyişinde merkezi bir rol oynadığı ortaya konulmaktadır.
Daha sonra ideolojinin farklı tanımları ve toplumsal işlevleri de ayrıntılı biçimde tartışılmaktadır. Eagleton ve Heywood gibi çağdaş düşünürlerin bakış açılarıyla ideolojinin yalnızca düşünceler dizisi olmadığını, toplumsal ilişkileri ve güç yapılarını meşrulaştıran bir araç olarak işlev gördüğünü vurgulayan bir çerçeve sunulmaktadır. Aynı zamanda Gramsci’nin hegemonya ve Althusser’in ideolojik aygıtlar kuramları, ideolojinin bireylerin toplumsal düzenle uyumunu sağlama süreçlerini açıklayan anahtar yaklaşımlar olarak metinde öne çıkmaktadır. Bu kuramsal çerçeve, ideolojinin eğitimin içeriğinden toplumsal kurumlara kadar nasıl nüfuz ettiğini ve bireylerin özneleşme süreçlerini nasıl şekillendirdiğini göstermektedir. Eğitim kurumlarının, özellikle müfredat ve ders kitaplarının, toplumsal düzeni yeniden üretme sürecinde nasıl ideolojik aygıtlar olarak işlev gördüğü, Gramsci ve Althusser gibi teorisyenlerin perspektiflerinden ele alınmaktadır.
Son olarak, Türkiye bağlamında eğitimin ideolojik boyutu incelenerek, Cumhuriyet’ten günümüze kadar eğitim politikalarının ve ders kitaplarının ideolojik işlevleri üzerinde durulmaktadır. Böylece ideolojinin yalnızca kuramsal bir olgu olarak değil, aynı zamanda toplumsal yapıların somut işleyişine yön veren dinamik bir süreç olduğu vurgulanmaktadır.
In this section of the book, the concept of ideology is first comprehensively examined from the perspectives of social sciences and political theory. The discussion focuses on the historical origins of ideology, beginning particularly with Antoine Destutt de Tracy’s definition, and traces its transformation through the contributions of scholars such as Marx, Mannheim, Gramsci, and Althusser. Thus, it is demonstrated that ideology plays a central role not only at the level of individual consciousness but also in the functioning of social structures and institutions.
Subsequently, different definitions of ideology and its social functions are discussed in detail. Through the perspectives of contemporary thinkers such as Eagleton and Heywood, a framework is presented that emphasizes ideology not merely as a set of ideas but as an instrument that legitimizes social relations and power structures. At the same time, Gramsci’s theory of hegemony and Althusser’s concept of ideological state apparatuses emerge as key approaches in the text, explaining the processes through which ideology ensures individuals' conformity to the social order. This theoretical framework illustrates how ideology permeates various domains—from educational content to social institutions—and shapes individuals’ processes of subject formation. The role of educational institutions, particularly curricula and textbooks, as ideological apparatuses in the reproduction of social order is examined through the perspectives of theorists such as Gramsci and Althusser.
The discussion then turns to the ideological dimension of education is analyzed within the Turkish context, with a focus on the ideological functions of educational policies and textbooks from the Republican era to the present. Thus, it is emphasized that ideology is not merely a theoretical construct but also a dynamic process that shapes the concrete functioning of social structures.
Referanslar
Adorno, T. & Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği (N. Ünler & E. Öztarhan Karadoğan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
Althusser, L. (1994). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (4. b.), (Y. Alp & M. Özışık, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Apple, M. W. (2004). Ideology and Curriculum (3rd ed.). Routledge.
Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. (R. Nice, Trans.). Cambridge University Press.
Çetin, H. (2001). Devlet, ideoloji ve eğitim. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 201-211.
Darder, A. (2017). Reinventing Paulo Freire: A pedagogy of love. Routledge.
Eagleton, T. (2011). İdeoloji (3.b.), (M. Özcan, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Ellsworth, E. (1989). Why Doesn't This Feel Empowering? Working through the Repressive Myths of Critical Pedagogy. Harvard Educational Review, 59(3), 297-324. https://doi.org/10.17763/haer.59.3.058342114k266250
Erdoğmuş, F. (2015). Türkiye’de Yazılı Medya ve Siyasi Partiler Açısından İdeolojinin Yeri: Eğitimde 4+4+4 Sistemine Geçiş ve İdeolojik Yansımalar. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi.
Foucault, M. (2003). İktidarın Gözü (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Freeden, M. (2003). Ideology: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
Freeden, M. (2006). Ideology and Political Theory. Journal of Political Ideologies, 11(1), 3-22. https://doi.org/10.1080/13569310500395834
Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.). Seabury Press.
Giroux, H. A. (1983). Theory and Resistance in Education: A Pedagogy for the Opposition. Bergin & Garvey.
Giroux, H. A. (2008). Eleştirel Pedagojinin Vaadi. (U. D. Tuna, Çev.). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
Giroux, H. A. (2011). On Critical Pedagogy. Continuum.
Giroux, H. A., & McLaren, P. (1986). Critical Pedagogy, The State and Cultural Struggle. State University of New York Press.
Gramsci, A. (1986). Hapishane Defterleri, (K. Somer, Çev.). İstanbul: Onur yayınları.
Gutek, G. (2006). Eğitime Felsefi ve İdeolojik Yaklaşımlar. (N. Kale, Çev.). Ankara: Ütopya Yayınevi.
Güven, İ. (2000). Türkiye’de Devlet, Eğitim ve İdeoloji. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Habermas, J. (1993). İdeoloji Olarak Teknik ve Bilim (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Heywood, A. (2003). Political İdeologies: An Introduction. Routledge / Taylor and Francis Group. https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=d1aa572f-b2f8-31bc-8ce9-7032fdaa2ecc.
Hooks, B. (2010). Teaching Critical Thinking: Practical Wisdom. Routledge.
İnal, K. (2004). Eğitim ve İktidar: Türkiye'de Ders Kitaplarında Demokratik ve Milliyetçi Değerler. Ankara: Ütopya Kitabevi.
Közleme, A. O. (2019). Tek Parti Döneminde Din, Sınıf ve İdeoloji. Journal of International Social Research, 12(65):636-649.
Loewen, J. W. (2007). Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong (2nd ed.). The New Press.
Mannheim. K. (2009). İdeoloji ve Ütopya, (M. Okyayuz, Çev.). Ankara: Deki Yayınları.
Mardin, Ş (2014). Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları.
Marx, K., & Engels, F. (2012). Alman İdeolojisi (Feuerbach): Materyalist ve İdealist Anlayışların Karşıtlığı (2. b.). Ankara: Eriş Yayınları.
Marx, K., & Engels, F. (2013). Din Üzerine (K. Güvenç, Çev.). Ankara: Sol Yayınları.
McLellan. D. (2005). İdeoloji, (E. Özkaya, Çev.). Ankara: Doruk Yayınları.
McRobbie, A. (1982). The Politics of Feminist Research: Between Talk, Text and Action. Feminist Review, 12, 46–57. https://doi.org/10.2307/1394881
Morris, W. F. (2009). Understanding Ideology. University Press of America.
Oakes, J. (1985). Keeping Track: How Schools Structure İnequality ((2nd ed.). Yale University Press.
Özsezer, M., & Özkul, A. E. (2019). Siyasi İktidarların Tarih Ders Kitaplarına Etkisi Bağlamında Kıbrıs Türk Toplumunda Yazılan Tarih Kitaplarının İncelenmesi (1974-2016). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (45), 143-165.
Parlak, İ. (2005). Kemalist İdeoloji’de Eğitim: Erken Cumhuriyet Dönemi Tarih ve Yurt Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları.
Roscigno, V.J. (19959. The Social Embeddedness of Racial Educational Inequality: The Black-White Gap and the Impact of Racial and Local Political-Economic Contexts. Social Stratification and Mobility, 14. 135–65.
Rossiter, M. (1982). Women Scientists in America: Struggles and Strategies To 1940. Johns Hopkins University Press.
Rossouw, N., & Frick, L. (2023). A Conceptual Framework for Uncovering the Hidden Curriculum in Private Higher Education. Cogent Education, 10(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2191409
Schwarzmantel, J. (2008). Ideology and Politics. SAGE Publications.
Sellar, S. & Lingard, B. (2013). PISA and the Expanding Role of the OECD in Global Educational Governance [Conference presentation abstract]. PISA, Power, aand Policy: The Emergence of Global Educational Governance. Oxford, United Kingdom: Symposium Books.185-206.
Semiz, E. (2020). İsmet İnönü Döneminde Türkiye’de Milli Eğitim ve İdeoloji (1938-1950). Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi.
Sever, M. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin Amacını Anlamak. Eğitim Reformu Girişimi.
Sullivan, A. (2001). Cultural Capital and Educational Attainment. Sociology, 35(4), 893-912. https://doi.org/10.1177/0038038501035004006
Taş, A. & Hızıroğlu, M. (2016). İdeolojinin Kurumsal Değişimdeki Rolü: Eğitim Kurumu Üzerinden Türkiye Eksenli Bir Değerlendirme. İşletme Bilimi Dergisi (JOBS), 4(2): 71-104. https://doi.org/10.22139/jobs.287246
Türkmenoğlu, D. (2007). Tek Parti Döneminde Ulus İnşa Politikalarının Eğitim Boyutu. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 159-172.
Van Dijk, T. A. (2019). İdeoloji: Multidisipliner bir yaklaşım (A. Demir, Çev.). Ankara: Hece Yayınları.
Voet, M. & De Wever, B. (2016). History Teachers’ Conceptions of İnquiry-Based Learning, Beliefs About the Nature of History, and Their Relation to the Classroom Context. Teaching and Teacher Education, 55(1); 57-67. http://dx.doi.org/10.1016/j.tate.2015.12.008
Warren, F. M. (2010). Introduction. In F. M. Warren (Ed.), Understanding Ideology. University Press of America. https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=911ea0f1-a6b6-3837-9c1b-a58280961a37.
Zajda, J. (2015). Globalisation, Ideology and Politics of Education Reforms. J. Zajda (Eds.), Globalisation, Ideology and Politics of Education Reforms (s. 153-163). Springer.
Žižek, S. (2011). İdeolojinin Yüce Nesnesi (T. Birkan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
Referanslar
Adorno, T. & Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği (N. Ünler & E. Öztarhan Karadoğan, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
Althusser, L. (1994). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (4. b.), (Y. Alp & M. Özışık, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Apple, M. W. (2004). Ideology and Curriculum (3rd ed.). Routledge.
Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. (R. Nice, Trans.). Cambridge University Press.
Çetin, H. (2001). Devlet, ideoloji ve eğitim. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 201-211.
Darder, A. (2017). Reinventing Paulo Freire: A pedagogy of love. Routledge.
Eagleton, T. (2011). İdeoloji (3.b.), (M. Özcan, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Ellsworth, E. (1989). Why Doesn't This Feel Empowering? Working through the Repressive Myths of Critical Pedagogy. Harvard Educational Review, 59(3), 297-324. https://doi.org/10.17763/haer.59.3.058342114k266250
Erdoğmuş, F. (2015). Türkiye’de Yazılı Medya ve Siyasi Partiler Açısından İdeolojinin Yeri: Eğitimde 4+4+4 Sistemine Geçiş ve İdeolojik Yansımalar. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi.
Foucault, M. (2003). İktidarın Gözü (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Freeden, M. (2003). Ideology: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
Freeden, M. (2006). Ideology and Political Theory. Journal of Political Ideologies, 11(1), 3-22. https://doi.org/10.1080/13569310500395834
Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.). Seabury Press.
Giroux, H. A. (1983). Theory and Resistance in Education: A Pedagogy for the Opposition. Bergin & Garvey.
Giroux, H. A. (2008). Eleştirel Pedagojinin Vaadi. (U. D. Tuna, Çev.). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
Giroux, H. A. (2011). On Critical Pedagogy. Continuum.
Giroux, H. A., & McLaren, P. (1986). Critical Pedagogy, The State and Cultural Struggle. State University of New York Press.
Gramsci, A. (1986). Hapishane Defterleri, (K. Somer, Çev.). İstanbul: Onur yayınları.
Gutek, G. (2006). Eğitime Felsefi ve İdeolojik Yaklaşımlar. (N. Kale, Çev.). Ankara: Ütopya Yayınevi.
Güven, İ. (2000). Türkiye’de Devlet, Eğitim ve İdeoloji. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Habermas, J. (1993). İdeoloji Olarak Teknik ve Bilim (M. Tüzel, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Heywood, A. (2003). Political İdeologies: An Introduction. Routledge / Taylor and Francis Group. https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=d1aa572f-b2f8-31bc-8ce9-7032fdaa2ecc.
Hooks, B. (2010). Teaching Critical Thinking: Practical Wisdom. Routledge.
İnal, K. (2004). Eğitim ve İktidar: Türkiye'de Ders Kitaplarında Demokratik ve Milliyetçi Değerler. Ankara: Ütopya Kitabevi.
Közleme, A. O. (2019). Tek Parti Döneminde Din, Sınıf ve İdeoloji. Journal of International Social Research, 12(65):636-649.
Loewen, J. W. (2007). Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong (2nd ed.). The New Press.
Mannheim. K. (2009). İdeoloji ve Ütopya, (M. Okyayuz, Çev.). Ankara: Deki Yayınları.
Mardin, Ş (2014). Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları.
Marx, K., & Engels, F. (2012). Alman İdeolojisi (Feuerbach): Materyalist ve İdealist Anlayışların Karşıtlığı (2. b.). Ankara: Eriş Yayınları.
Marx, K., & Engels, F. (2013). Din Üzerine (K. Güvenç, Çev.). Ankara: Sol Yayınları.
McLellan. D. (2005). İdeoloji, (E. Özkaya, Çev.). Ankara: Doruk Yayınları.
McRobbie, A. (1982). The Politics of Feminist Research: Between Talk, Text and Action. Feminist Review, 12, 46–57. https://doi.org/10.2307/1394881
Morris, W. F. (2009). Understanding Ideology. University Press of America.
Oakes, J. (1985). Keeping Track: How Schools Structure İnequality ((2nd ed.). Yale University Press.
Özsezer, M., & Özkul, A. E. (2019). Siyasi İktidarların Tarih Ders Kitaplarına Etkisi Bağlamında Kıbrıs Türk Toplumunda Yazılan Tarih Kitaplarının İncelenmesi (1974-2016). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (45), 143-165.
Parlak, İ. (2005). Kemalist İdeoloji’de Eğitim: Erken Cumhuriyet Dönemi Tarih ve Yurt Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları.
Roscigno, V.J. (19959. The Social Embeddedness of Racial Educational Inequality: The Black-White Gap and the Impact of Racial and Local Political-Economic Contexts. Social Stratification and Mobility, 14. 135–65.
Rossiter, M. (1982). Women Scientists in America: Struggles and Strategies To 1940. Johns Hopkins University Press.
Rossouw, N., & Frick, L. (2023). A Conceptual Framework for Uncovering the Hidden Curriculum in Private Higher Education. Cogent Education, 10(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2191409
Schwarzmantel, J. (2008). Ideology and Politics. SAGE Publications.
Sellar, S. & Lingard, B. (2013). PISA and the Expanding Role of the OECD in Global Educational Governance [Conference presentation abstract]. PISA, Power, aand Policy: The Emergence of Global Educational Governance. Oxford, United Kingdom: Symposium Books.185-206.
Semiz, E. (2020). İsmet İnönü Döneminde Türkiye’de Milli Eğitim ve İdeoloji (1938-1950). Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi.
Sever, M. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin Amacını Anlamak. Eğitim Reformu Girişimi.
Sullivan, A. (2001). Cultural Capital and Educational Attainment. Sociology, 35(4), 893-912. https://doi.org/10.1177/0038038501035004006
Taş, A. & Hızıroğlu, M. (2016). İdeolojinin Kurumsal Değişimdeki Rolü: Eğitim Kurumu Üzerinden Türkiye Eksenli Bir Değerlendirme. İşletme Bilimi Dergisi (JOBS), 4(2): 71-104. https://doi.org/10.22139/jobs.287246
Türkmenoğlu, D. (2007). Tek Parti Döneminde Ulus İnşa Politikalarının Eğitim Boyutu. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 159-172.
Van Dijk, T. A. (2019). İdeoloji: Multidisipliner bir yaklaşım (A. Demir, Çev.). Ankara: Hece Yayınları.
Voet, M. & De Wever, B. (2016). History Teachers’ Conceptions of İnquiry-Based Learning, Beliefs About the Nature of History, and Their Relation to the Classroom Context. Teaching and Teacher Education, 55(1); 57-67. http://dx.doi.org/10.1016/j.tate.2015.12.008
Warren, F. M. (2010). Introduction. In F. M. Warren (Ed.), Understanding Ideology. University Press of America. https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=911ea0f1-a6b6-3837-9c1b-a58280961a37.
Zajda, J. (2015). Globalisation, Ideology and Politics of Education Reforms. J. Zajda (Eds.), Globalisation, Ideology and Politics of Education Reforms (s. 153-163). Springer.
Žižek, S. (2011). İdeolojinin Yüce Nesnesi (T. Birkan, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
