Özel Gereksinimli Çocuğu Olan Annelerin Yaşadığı Çoklu Dezavantajlılık Üzerine Bir İnceleme
Özet
Özel gereksinimli çocuğa sahip bir anne olmak birçok zorluğu da beraberinde getirerek anneler üzerinde psikolojik, duygusal ve fiziksel zorluklar oluşturmaktadır. Literatür, bu sorunların depresyon, yalnızlık, kaygı ve korku gibi durumlara yol açabileceğini ortaya koymaktadır. Annelerin yaşadığı sorunları ve bu sorunların nedenlerini tanımlayacak olan bu çalışma, Samsun ilinde ikamet eden ve özel gereksinimli çocuğu olan 24 annenin yaşadığı bu çoklu dezavantajlılık durumlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmaya katılan kişiler ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak yüz yüze ve çevrimiçi görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma kapsamında görüşülen anneler, özel gereksinimli çocuklarına bakım sürecinin kabullenememe, sosyal dışlanma gibi birçok zorluğu beraberinde getirdiğini aktarmışlardır. Bununla birlikte annelerin, çocukların bakımını çoğu zaman tek başlarına yapmaları ve eşlerinden destek görememelerinin onlar için büyük bir sorun olduğunu ifade etmişlerdir.
Referanslar
Acar-Savran, G. (2012). Politik bir kavram olarak “Ev Emeği”. Kongre kitabı, 74.
Aksakal, E. (2024). Zihinsel engelli çocuk sahibi annelerin ve toplumun engelliliğe bakışı. İçtimaiyat, 8(1), 261-280. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1442649
Aktaş B, Çiftçi-tekinarslan, İ. (2018). Otizmli çocuğun annelerinin mand modeli tekniklerini kullanarak ebeveyn eğitiminin etkinliği. Uluslararası Erken Çocukluk Özel Eğitim Dergisi, 10(2), 106-120. https://doi.org/10.20489/intjecse.512378
Atalan G, Topçu Kabasakal, Z. (2023). Özel gereksinimli çocuk sahibi ebeveynlerde psikolojik yardım almaya ilişkin tutum, psikolojik sağlamlık ve eş desteği ilişkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 173-187. https://doi.org/10.17755/esosder.1128023
Aydemir E, Islam, M. (2023). Covid-19 pandemi döneminde özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin yaşadığı zorluklar. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(47), 743-763. https://doi.org/10.46928/iticusbe.1231709
Ayyıldız T, Şener D. K, Kulakçı H. (2012). Zihinsel engelli çocuğa sahip annelerin stresle baş etme yöntemlerinin değerlendirilmesi. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi, 11(2), 1-12. https://doi.org/10.1501/Ashd_0000000078
Bennholdt-Thomsen, V. (2008). Neden Üçüncü Dünya'da hala ev kadınları yaratılıyor? M. Mies, V. B. Thomsen, & C. V. Werlholf (Eds), Son Sömürge: Kadınlar içinde (s. 245-277). İstanbul: İletişim Yayınları.
Bogdan RC, Bilden S.K. (1992). Eğitim için nitel araştırma: Teori ve yöntemlere giriş (2. baskı). Boston, MA: Allyn ve Bacon.
Cangür Ş, Civan G, Çoban S, ve diğerleri. (2013). Düzce ilinde bedensel ve/veya zihinsel engelli bireylere sahip ailelerin toplumsal yaşama katılımlarının karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(3), 1-9.
Cohen SA, Kunicki ZJ, Drohan MM. (2021). Exploring changes in caregiver burden and caregiving ıntensity due to Covıd-19. Gerontology & Geriatric Medicine, 7, 1-9. https://doi.org/10.1177/2333721421999279
Condry, J, Condry, S. (1976). Sex Differences: A Study of the Eye of the Beholder. Child Development, 47(3), 812–819. https://doi.org/10.2307/1128199
Çelik H, Baykal N. B, Memur H. N. K. (2020). Nitel veri analizi ve temel ilkeleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 379-406. doi:10.14689/issn.2148-2624.1.8c.1s.16m
Çifci Tekinarslan İ, Sivrikaya T, Keskin N. K. (2018). Kaynaştırma eğitimi alan öğrencilerin ebeveynlerinin gereksinimlerinin belirlenmesi. İlköğretim Online, 17(1), 82-101. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2018.413746
Demir S. A, Keskin G. (2019). Zihinsel engelli çocuğa sahip olan annelerin karşılaştıkları güçlükler (İstanbul-Pendik İlçesi Örneği). The Journal Of Academic Social Science Studies, 2(66), 357-372. DOI : 10.9761/JASSS7528
Dyson, L.L. (1997). Fathers and mothers of school-age children with developmental disabilities: parental stress, family functioning, and social support. American journal of mental retardation : AJMR, 102 3, 267-79 .
Duru S, Duyan V. (2017). Engelli çocuğa sahip ailelerde toplumsal cinsiyet rolleri. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(2), 200-211. https://doi.org/10.21798/kadem.20182365970
Ecevit Y. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel kavramları. CEİD Yayınları. Erişim adresi: https://ceidizler.ceid.org.tr/dosya/toplumsal-cinsiyet-esitliginin-temel- kavramlaripdf.pdf
Erdoğan B. (2013). Evde bakım hizmeti alan özürlü bireye sahip ailelerin sosyoekonomik durumlarının incelenerek, umutsuzluk ve yaşam doyum düzeylerinin belirlenmesi. [Yayınlamamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
Günindi Ersöz A. (2015). Özel Alan/Kamusal Alan Dikotomisi: Kadınlığın "Doğası" ve Kamusal Alandan Dışlanmışlığı. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi,18(1), 80- 102.
Jung Carl Gustav. (2015). Feminen, Dişiliğin Farklı Yüzleri. Çev. Tuğrul Veli Soylu. Pinhan Yayıncılık: İstanbul.
Karaçengel B. (2007). Zihinsel engelli çocuğa sahip anneler ile sağlıklı çocuğa sahip annelerin atılganlık ve suçluluk-utanç düzeyleri açısından karşılaştırılması. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Maltepe Üniversitesi.
Karakartal H, Kaylı D. S. (2023). Feminist sosyal hizmet bakış açısından kadın mülteciler. Sosyoloji Dergisi, (46), 243-263. https://doi.org/10.59572/sosder.1333298
Karakuş F. (2010). Üstün yetenekli çocukların anne babalarının karşılaştıkları güçlükler. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 127-144. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mersinefd/issue/17373/181423
Kavak S. (2007). Algılanan aile yakınları destek ölçeğinin geliştirilmesi ve 0–8 yaş arası engelli çocuğu olan annelerin yakınlarından aldığı desteği algılamaları. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
Kılıç S. (2013). Örnekleme Yöntemleri. Journal of Mood Disorders, 3(1), 44-6.
Lafçı D, Öztunç G, Alparslan Z. N. (2014). Zihinsel engelli çocukların (mental retardasyonlu çocukların) anne ve babalarının yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(2), 723-735.
McConnell D, Savage A, Breitkreuz R. (2014). Resilience in families raising children with disabilities and behavior problems. Research in Developmental Disabilities, 35(4), 833-848. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.01.015
Oğuz G. Y. (2000). Cinsiyet rolleri ile ilgili stereotiplerin televizyonda sunumu. Kurgu Dergisi (17), 35-43.
Özsoy S, Özkahraman Ş, Çallı F. (2006). Zihinsel engelli çocuk sahibi ailelerin yaşadıkları güçlüklerin incelenmesi. Aile ve Toplum Eğitim Kültür ve Araştırma Dergisi, 3(9), 69-78. https://doi.org/10.21560/spcd.33423
Sarı H. Y. (2007). Zihinsel engelli çocuğu olan ailelerde aile yüklenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi, Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 11(2), 1-5.
Sivrikaya T, Tekinarslan İ. Ç. (2013). Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip annelerde stres, sosyal destek ve aile yükü. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(02), 17-31. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000182
Şahbikan İ. (2019). Zihinsel engelli çocuğu olan ve olmayan annelerin sorun çözme becerilerinin karşılaştırılması. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Şanlı E. (2012). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerine devam eden zihin engelli çocuğu olan ailelerin gereksinimlerinin belirlenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Samsun.
Tekindal M, Özlem Ş. Ö. (2021). Engelli çocuğa sahip kadınların Covıd-19 sürecindeki deneyimleri: nitel bir araştırma. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6(3), 115-124.
Toseeb U, Asbury K, Code A. (2020). Supporting families with children with special educational needs and disabilities during COVID-19. https://doi.org/10.31234/osf.io/tm69k
Toy A. B, Kesici İ. (2020). Özel gereksinimli çocuğu olan annelerin eğitim ihtiyaçları. Journal of Advanced Education Studies, 2(1), 61-93. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ejaes/issue/54791/698811
Turan Gürhopur F. D, Dalgıç A. İ. (2017). Family burden among parents of children with ıntellectual disability. Journal of Psychiatric Nursing. 8(1), 9-16. https://doi.org/10.14744/phd.2017.87609
Ünlütürk Ulutaş Ç. (Ed.) (2018). Feminist Sosyal Politika: Bakım, Emek, Göç. İstanbul: NotaBene Yayınları.
Turğut A. (2019). Serebral palsili çocuğu olan annelerin bakım yükü ve yalnızlık düzeylerinin belirlenmesi. İstanbul Okan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Uslu F, Demir E. (2023). Nitel bir veri toplama tekniği: derinlemesine görüşme. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 40(1), 289-299. https://doi.org/10.32600/huefd.1184085
Yarımdağ E, Erciyes J. E. (2021). Engelli çocuğu olan ebeveynlerin sorunları ve kaygılarının toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 347-373. https://doi.org/10.21733/ibad.843293
Yıldırım K. (2010). Nitel Araştırmalarda Niteliği Artırma. İlköğretim Online, 9(1), 79-92.
Referanslar
Acar-Savran, G. (2012). Politik bir kavram olarak “Ev Emeği”. Kongre kitabı, 74.
Aksakal, E. (2024). Zihinsel engelli çocuk sahibi annelerin ve toplumun engelliliğe bakışı. İçtimaiyat, 8(1), 261-280. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1442649
Aktaş B, Çiftçi-tekinarslan, İ. (2018). Otizmli çocuğun annelerinin mand modeli tekniklerini kullanarak ebeveyn eğitiminin etkinliği. Uluslararası Erken Çocukluk Özel Eğitim Dergisi, 10(2), 106-120. https://doi.org/10.20489/intjecse.512378
Atalan G, Topçu Kabasakal, Z. (2023). Özel gereksinimli çocuk sahibi ebeveynlerde psikolojik yardım almaya ilişkin tutum, psikolojik sağlamlık ve eş desteği ilişkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 173-187. https://doi.org/10.17755/esosder.1128023
Aydemir E, Islam, M. (2023). Covid-19 pandemi döneminde özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin yaşadığı zorluklar. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(47), 743-763. https://doi.org/10.46928/iticusbe.1231709
Ayyıldız T, Şener D. K, Kulakçı H. (2012). Zihinsel engelli çocuğa sahip annelerin stresle baş etme yöntemlerinin değerlendirilmesi. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi, 11(2), 1-12. https://doi.org/10.1501/Ashd_0000000078
Bennholdt-Thomsen, V. (2008). Neden Üçüncü Dünya'da hala ev kadınları yaratılıyor? M. Mies, V. B. Thomsen, & C. V. Werlholf (Eds), Son Sömürge: Kadınlar içinde (s. 245-277). İstanbul: İletişim Yayınları.
Bogdan RC, Bilden S.K. (1992). Eğitim için nitel araştırma: Teori ve yöntemlere giriş (2. baskı). Boston, MA: Allyn ve Bacon.
Cangür Ş, Civan G, Çoban S, ve diğerleri. (2013). Düzce ilinde bedensel ve/veya zihinsel engelli bireylere sahip ailelerin toplumsal yaşama katılımlarının karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(3), 1-9.
Cohen SA, Kunicki ZJ, Drohan MM. (2021). Exploring changes in caregiver burden and caregiving ıntensity due to Covıd-19. Gerontology & Geriatric Medicine, 7, 1-9. https://doi.org/10.1177/2333721421999279
Condry, J, Condry, S. (1976). Sex Differences: A Study of the Eye of the Beholder. Child Development, 47(3), 812–819. https://doi.org/10.2307/1128199
Çelik H, Baykal N. B, Memur H. N. K. (2020). Nitel veri analizi ve temel ilkeleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 379-406. doi:10.14689/issn.2148-2624.1.8c.1s.16m
Çifci Tekinarslan İ, Sivrikaya T, Keskin N. K. (2018). Kaynaştırma eğitimi alan öğrencilerin ebeveynlerinin gereksinimlerinin belirlenmesi. İlköğretim Online, 17(1), 82-101. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2018.413746
Demir S. A, Keskin G. (2019). Zihinsel engelli çocuğa sahip olan annelerin karşılaştıkları güçlükler (İstanbul-Pendik İlçesi Örneği). The Journal Of Academic Social Science Studies, 2(66), 357-372. DOI : 10.9761/JASSS7528
Dyson, L.L. (1997). Fathers and mothers of school-age children with developmental disabilities: parental stress, family functioning, and social support. American journal of mental retardation : AJMR, 102 3, 267-79 .
Duru S, Duyan V. (2017). Engelli çocuğa sahip ailelerde toplumsal cinsiyet rolleri. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(2), 200-211. https://doi.org/10.21798/kadem.20182365970
Ecevit Y. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel kavramları. CEİD Yayınları. Erişim adresi: https://ceidizler.ceid.org.tr/dosya/toplumsal-cinsiyet-esitliginin-temel- kavramlaripdf.pdf
Erdoğan B. (2013). Evde bakım hizmeti alan özürlü bireye sahip ailelerin sosyoekonomik durumlarının incelenerek, umutsuzluk ve yaşam doyum düzeylerinin belirlenmesi. [Yayınlamamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
Günindi Ersöz A. (2015). Özel Alan/Kamusal Alan Dikotomisi: Kadınlığın "Doğası" ve Kamusal Alandan Dışlanmışlığı. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi,18(1), 80- 102.
Jung Carl Gustav. (2015). Feminen, Dişiliğin Farklı Yüzleri. Çev. Tuğrul Veli Soylu. Pinhan Yayıncılık: İstanbul.
Karaçengel B. (2007). Zihinsel engelli çocuğa sahip anneler ile sağlıklı çocuğa sahip annelerin atılganlık ve suçluluk-utanç düzeyleri açısından karşılaştırılması. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Maltepe Üniversitesi.
Karakartal H, Kaylı D. S. (2023). Feminist sosyal hizmet bakış açısından kadın mülteciler. Sosyoloji Dergisi, (46), 243-263. https://doi.org/10.59572/sosder.1333298
Karakuş F. (2010). Üstün yetenekli çocukların anne babalarının karşılaştıkları güçlükler. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 127-144. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mersinefd/issue/17373/181423
Kavak S. (2007). Algılanan aile yakınları destek ölçeğinin geliştirilmesi ve 0–8 yaş arası engelli çocuğu olan annelerin yakınlarından aldığı desteği algılamaları. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
Kılıç S. (2013). Örnekleme Yöntemleri. Journal of Mood Disorders, 3(1), 44-6.
Lafçı D, Öztunç G, Alparslan Z. N. (2014). Zihinsel engelli çocukların (mental retardasyonlu çocukların) anne ve babalarının yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(2), 723-735.
McConnell D, Savage A, Breitkreuz R. (2014). Resilience in families raising children with disabilities and behavior problems. Research in Developmental Disabilities, 35(4), 833-848. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.01.015
Oğuz G. Y. (2000). Cinsiyet rolleri ile ilgili stereotiplerin televizyonda sunumu. Kurgu Dergisi (17), 35-43.
Özsoy S, Özkahraman Ş, Çallı F. (2006). Zihinsel engelli çocuk sahibi ailelerin yaşadıkları güçlüklerin incelenmesi. Aile ve Toplum Eğitim Kültür ve Araştırma Dergisi, 3(9), 69-78. https://doi.org/10.21560/spcd.33423
Sarı H. Y. (2007). Zihinsel engelli çocuğu olan ailelerde aile yüklenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi, Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 11(2), 1-5.
Sivrikaya T, Tekinarslan İ. Ç. (2013). Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip annelerde stres, sosyal destek ve aile yükü. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(02), 17-31. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000182
Şahbikan İ. (2019). Zihinsel engelli çocuğu olan ve olmayan annelerin sorun çözme becerilerinin karşılaştırılması. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Şanlı E. (2012). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerine devam eden zihin engelli çocuğu olan ailelerin gereksinimlerinin belirlenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Samsun.
Tekindal M, Özlem Ş. Ö. (2021). Engelli çocuğa sahip kadınların Covıd-19 sürecindeki deneyimleri: nitel bir araştırma. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6(3), 115-124.
Toseeb U, Asbury K, Code A. (2020). Supporting families with children with special educational needs and disabilities during COVID-19. https://doi.org/10.31234/osf.io/tm69k
Toy A. B, Kesici İ. (2020). Özel gereksinimli çocuğu olan annelerin eğitim ihtiyaçları. Journal of Advanced Education Studies, 2(1), 61-93. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ejaes/issue/54791/698811
Turan Gürhopur F. D, Dalgıç A. İ. (2017). Family burden among parents of children with ıntellectual disability. Journal of Psychiatric Nursing. 8(1), 9-16. https://doi.org/10.14744/phd.2017.87609
Ünlütürk Ulutaş Ç. (Ed.) (2018). Feminist Sosyal Politika: Bakım, Emek, Göç. İstanbul: NotaBene Yayınları.
Turğut A. (2019). Serebral palsili çocuğu olan annelerin bakım yükü ve yalnızlık düzeylerinin belirlenmesi. İstanbul Okan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Uslu F, Demir E. (2023). Nitel bir veri toplama tekniği: derinlemesine görüşme. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 40(1), 289-299. https://doi.org/10.32600/huefd.1184085
Yarımdağ E, Erciyes J. E. (2021). Engelli çocuğu olan ebeveynlerin sorunları ve kaygılarının toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 347-373. https://doi.org/10.21733/ibad.843293
Yıldırım K. (2010). Nitel Araştırmalarda Niteliği Artırma. İlköğretim Online, 9(1), 79-92.
