Engelli Kadınlar ve Etik
Özet
Engellilik, dünya genelinde her altı bireyden birini etkilemektedir. Beş engelli bireyden dördü düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşamakta olup engelli bireyler birçok sağlık eşitsizliği ile karşı karşıya kalmaktadır. Sağlık eşitsizlikleri engelli bireylerde daha kısa yaşam süresine ve daha kötü sağlık sonuçlarıyla ilişkili olabilmektedir. Özellikle engelli kadınlar, cinsiyet ve engelliliğin bütünleşik etkisiyle daha fazla ayrımcılık, dışlanma ve şiddet riskiyle karşılaşmaktadır. Engelli kadınların, özelde ise zihinsel engellilerin, karşılaştıkları zorluklar arasında; menstrual hijyen yönetimi, cinsel istismar, istenmeyen gebelikler ve endikasyonsuz cerrahiler etik endişeleri de beraberinde getirmektedir. Zihinsel engelli kadınlar ve kız çocukları, rızası ve onamları olmadan sterilizasyon ve histerektomi gibi cerrahi girişimlere maruz kalabilmektedir. Bu müdahaleler çoğunlukla “menstrual hijyen sağlama”, “istismardan koruma” veya “bakım yükünü hafifletme” gibi gerekçelerle uygulanmaktadır. Bu müdahaleler, sosyal kontrol mekanizması olarak işlev görmektedir. Bununla birlikte bu gerekçeler bireylerin özerkliğini, temel insan haklarını ve etik ilkeleri ihlal etmektedir. Bu bölümde engelli kadınların yaşadığı üreme sağlığı ve cinsel sağlığa yönelik etik sorunlar çok yönlü değerlendirilmiştir.
Referanslar
WHO. Disability, 2023a. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Global report on health equity for persons with disabilities, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/publications/i/item/9789240063600 adresinden ulaşılmıştır).
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://www.aile.gov.tr/media/98625/eyhgm_istatistik_bulteni_ocak_2022.pdf adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Health equity for persons with disabilities, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://cdn.who.int/media/docs/default-source/ncds/3054-dp-infographic-key-message-291122.pdf?sfvrsn=de68ccfa_1 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Global report on health equity for persons with disabilities, 2023b. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/sensory-functions-disability-and-rehabilitation/global-report-on-health-equity-for-persons-with-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities, 2008 (15/06/2023 tarihinde https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
Resmi Gazete. Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme, 2009 (15/06/2023 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/07/20090714-1.htm adresinden ulaşılmıştır).
Pradhan M, Dileep K, Nair A, et al. Forced Surgeries in the Mentally Challenged Females: Ethical Consideration and a Narrative Review of Literature. Cureus; 2022;14(7): e26935. doi:10.7759/cureus.26935
WHO. Intellectual Disability, 1995 (01/06/2023 tarihinde https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330254/WH-1995-Sep-Oct-p18-19-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden ulaşılmıştır).
McKenzie K, Milton M, Smith G, et al. Systematic Review of the Prevalence and Incidence of Intellectual Disabilities: Current Trends and Issues. Curr Dev Disord Rep; 2016; 3, 104–115. doi: 10.1007/s40474-016-0085-7
Burkhardt MA, Nathaniel AK. Etik İlkeler. In: Ecevit Alpar Ş, Bahçecik N, Karabacak Ü (eds.). Çağdaş Hemşirelikte Etik. İstanbul: İstanbul Tıp Kitapevi; 2013. p. 52–80.
Gelmiş H. Öjenik Hareketi: Üstün İnsan Irkı Yaratmak, 2016 (01/06/2023 tarihinde http://www.felsefetasi.org/ojenik-hareketi-ustun-insan-irki-yaratmak/ adresinden ulaşılmıştır).
D'Angelo A, Ceccanti M, Fiore M, et al. Pregnancy in women with physical and intellectual disability: psychiatric implications. Riv Psichiatr. 2020;55(6):331-336. doi:10.1708/3503.34890
Human Rights Watch. Sterilization of Women and Girls with Disabilities, 2011 (15/06/2023 tarihinde https://www.hrw.org/news/2011/11/10/sterilization-women-and-girls-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary sterilization, 2014 (15/06/2023 tarihinde https://www.who.int/publications/i/item/9789241507325 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Violence against women prevalence estimates, 2018: global fact sheet, 2021 (15/06/2023 tarihinde https://apps.who.int/iris/handle/10665/341604 adresinden ulaşılmıştır).
Dunkle K, Heijden I, Stern E, Chirwa E. Disability and violence against women and girls. London: UKaid; 2018 (15/06/2023 tarihinde https://www.whatworks.co.za/documents/publications/195-disability-brief-whatworks-23072018-web/file adresinden ulaşılmıştır).
Denekens JP, Nys H, Stuer H. Sterilisation of incompetent mentally handicapped persons: a model for decision making. J Med Ethics. 1999;25(3):237-241. doi:10.1136/jme.25.3.237
Committee Opinion No. 695: Sterilization of Women: Ethical Issues and Considerations. Obstet Gynecol. 2017;129(4):e109-e116. doi:10.1097/AOG.0000000000002023
Márquez-González H, Valdez-Martínez E, Bedolla M. Clinical, Epidemiologic and Ethical Aspects of Hysterectomy in Young Females With Intellectual Disability: A Multi-Centre Study of Public Hospitals in Mexico City. Front Public Health. 2021;9:746399. Published 2021 Nov 18. doi:10.3389/fpubh.2021.746399
Márquez-González H, Valdez-Martinez E, Bedolla M. Hysterectomy for the Management of Menstrual Hygiene in Women With Intellectual Disability. A Systematic Review Focusing on Standards and Ethical Considerations for Developing Countries. Front Public Health. 2018;6:338. Published 2018 Nov 28. doi:10.3389/fpubh.2018.00338
Flores-Medina MDR, Valdez-Martinez E, Márquez-González H. Qualitative Focus Groups with Professionals of Special Education and Parents of Young Females with Intellectual Disability Exploring Experiences with Menstrual Hygiene Management and the Trigger for the Non-Therapeutic Hysterectomy in Mexico. Healthcare (Basel). 2022;10(9):1690. Published 2022 Sep 4. doi:10.3390/healthcare10091690
Márquez-González H, Valdez-Martínez E. Legitimacy of hysterectomy to solve the “problem” of menstrual hygiene in adolescents with intellectual disability. Gac Med Mex. 2018;154, 550-557. doi: 10.24875/GMM.M19000206
American College of Obstetricians and Gynecologists’ Committee on Adolescent Health Care. Committee Opinion No. 668: Menstrual Manipulation for Adolescents With Physical and Developmental Disabilities. Obstet Gynecol. 2016;128(2):e20-e25. doi:10.1097/AOG.0000000000001585
Güloğlu FK. Uluslararası çalışmaların gündeminde engelli kadın ayrımcılığının ifadesi. Toplum ve Sosyal Hizmet. 2019;30(1):260-285. doi:10.33417/tsh.516850
International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO), 2011 (15/06/2023 tarihinde http://www.wunrn.org/news/2011/06_11/06_27/062711_female.htm adresinden ulaşılmıştır).
Referanslar
WHO. Disability, 2023a. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Global report on health equity for persons with disabilities, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/publications/i/item/9789240063600 adresinden ulaşılmıştır).
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://www.aile.gov.tr/media/98625/eyhgm_istatistik_bulteni_ocak_2022.pdf adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Health equity for persons with disabilities, 2022. (25/05/2023 tarihinde https://cdn.who.int/media/docs/default-source/ncds/3054-dp-infographic-key-message-291122.pdf?sfvrsn=de68ccfa_1 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Global report on health equity for persons with disabilities, 2023b. (25/05/2023 tarihinde https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/sensory-functions-disability-and-rehabilitation/global-report-on-health-equity-for-persons-with-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities, 2008 (15/06/2023 tarihinde https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-persons-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
Resmi Gazete. Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme, 2009 (15/06/2023 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/07/20090714-1.htm adresinden ulaşılmıştır).
Pradhan M, Dileep K, Nair A, et al. Forced Surgeries in the Mentally Challenged Females: Ethical Consideration and a Narrative Review of Literature. Cureus; 2022;14(7): e26935. doi:10.7759/cureus.26935
WHO. Intellectual Disability, 1995 (01/06/2023 tarihinde https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330254/WH-1995-Sep-Oct-p18-19-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden ulaşılmıştır).
McKenzie K, Milton M, Smith G, et al. Systematic Review of the Prevalence and Incidence of Intellectual Disabilities: Current Trends and Issues. Curr Dev Disord Rep; 2016; 3, 104–115. doi: 10.1007/s40474-016-0085-7
Burkhardt MA, Nathaniel AK. Etik İlkeler. In: Ecevit Alpar Ş, Bahçecik N, Karabacak Ü (eds.). Çağdaş Hemşirelikte Etik. İstanbul: İstanbul Tıp Kitapevi; 2013. p. 52–80.
Gelmiş H. Öjenik Hareketi: Üstün İnsan Irkı Yaratmak, 2016 (01/06/2023 tarihinde http://www.felsefetasi.org/ojenik-hareketi-ustun-insan-irki-yaratmak/ adresinden ulaşılmıştır).
D'Angelo A, Ceccanti M, Fiore M, et al. Pregnancy in women with physical and intellectual disability: psychiatric implications. Riv Psichiatr. 2020;55(6):331-336. doi:10.1708/3503.34890
Human Rights Watch. Sterilization of Women and Girls with Disabilities, 2011 (15/06/2023 tarihinde https://www.hrw.org/news/2011/11/10/sterilization-women-and-girls-disabilities adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary sterilization, 2014 (15/06/2023 tarihinde https://www.who.int/publications/i/item/9789241507325 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. Violence against women prevalence estimates, 2018: global fact sheet, 2021 (15/06/2023 tarihinde https://apps.who.int/iris/handle/10665/341604 adresinden ulaşılmıştır).
Dunkle K, Heijden I, Stern E, Chirwa E. Disability and violence against women and girls. London: UKaid; 2018 (15/06/2023 tarihinde https://www.whatworks.co.za/documents/publications/195-disability-brief-whatworks-23072018-web/file adresinden ulaşılmıştır).
Denekens JP, Nys H, Stuer H. Sterilisation of incompetent mentally handicapped persons: a model for decision making. J Med Ethics. 1999;25(3):237-241. doi:10.1136/jme.25.3.237
Committee Opinion No. 695: Sterilization of Women: Ethical Issues and Considerations. Obstet Gynecol. 2017;129(4):e109-e116. doi:10.1097/AOG.0000000000002023
Márquez-González H, Valdez-Martínez E, Bedolla M. Clinical, Epidemiologic and Ethical Aspects of Hysterectomy in Young Females With Intellectual Disability: A Multi-Centre Study of Public Hospitals in Mexico City. Front Public Health. 2021;9:746399. Published 2021 Nov 18. doi:10.3389/fpubh.2021.746399
Márquez-González H, Valdez-Martinez E, Bedolla M. Hysterectomy for the Management of Menstrual Hygiene in Women With Intellectual Disability. A Systematic Review Focusing on Standards and Ethical Considerations for Developing Countries. Front Public Health. 2018;6:338. Published 2018 Nov 28. doi:10.3389/fpubh.2018.00338
Flores-Medina MDR, Valdez-Martinez E, Márquez-González H. Qualitative Focus Groups with Professionals of Special Education and Parents of Young Females with Intellectual Disability Exploring Experiences with Menstrual Hygiene Management and the Trigger for the Non-Therapeutic Hysterectomy in Mexico. Healthcare (Basel). 2022;10(9):1690. Published 2022 Sep 4. doi:10.3390/healthcare10091690
Márquez-González H, Valdez-Martínez E. Legitimacy of hysterectomy to solve the “problem” of menstrual hygiene in adolescents with intellectual disability. Gac Med Mex. 2018;154, 550-557. doi: 10.24875/GMM.M19000206
American College of Obstetricians and Gynecologists’ Committee on Adolescent Health Care. Committee Opinion No. 668: Menstrual Manipulation for Adolescents With Physical and Developmental Disabilities. Obstet Gynecol. 2016;128(2):e20-e25. doi:10.1097/AOG.0000000000001585
Güloğlu FK. Uluslararası çalışmaların gündeminde engelli kadın ayrımcılığının ifadesi. Toplum ve Sosyal Hizmet. 2019;30(1):260-285. doi:10.33417/tsh.516850
International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO), 2011 (15/06/2023 tarihinde http://www.wunrn.org/news/2011/06_11/06_27/062711_female.htm adresinden ulaşılmıştır).
