Dijital Çağda Adölesanların Cinsel Sağlık Bilgi Arama Davranışları ve Sağlık Okuryazarlığı
Özet
Cinsellik, bireyin yaşamının doğal bir parçası olup özellikle adölesan dönemde kimlik gelişimiyle birlikte daha da önemli hale gelmektedir. Cinsel sağlığın korunması ve geliştirilmesi, bireylerin doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmalarıyla doğrudan ilişkilidir. Bu bağlamda, adölesanların cinsel sağlık konularında bilinçlenmesi; aile, okul ve sağlık profesyonelleri gibi geleneksel bilgi kaynaklarının yanı sıra medya ve dijital platformlar üzerinden de sağlanmaktadır. Dijital çağ ile birlikte internet, genç bireylerin bilgiye erişiminde önemli bir araç haline gelmiş; bu durum, onların cinsel sağlık konularında bilgi arama davranışlarını da köklü biçimde dönüştürmüştür. Ancak internetin sunduğu bu fırsatlar, aynı zamanda bilgi kirliliği, mahremiyetin ihlali ve dijital okuryazarlık yetersizliği gibi riskleri de beraberinde getirmektedir. Nitelikli ve güvenilir bilgiye ulaşamamak, gençlerin yanlış kararlar vermelerine yol açabilmektedir. Bu bağlamda, adölesanların yalnızca bilgiye erişmeleri değil, aynı zamanda erişilen bilgiyi değerlendirebilecek sağlık okuryazarlığı düzeyine sahip olmaları da büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmada, dijital çağda adölesanların cinsel sağlık bilgi arama davranışları ve sağlık okuryazarlıkları ele alınmıştır.
Sexuality is a natural part of human life and becomes particularly significant during adolescence, a period marked by identity development. Protecting and promoting sexual health is closely linked to individuals' ability to access accurate and reliable information. In this context, adolescents' awareness of sexual health is shaped not only by traditional sources such as family, school, and healthcare professionals, but also increasingly through media and digital platforms. With the rise of the digital age, the internet has become a major tool for young individuals to access information, fundamentally transforming their sexual health information-seeking behaviors. However, alongside these opportunities come risks such as information overload, exposure to misinformation, breaches of privacy, and a lack of digital literacy. The inability to access high-quality and trustworthy information may lead adolescents to make inappropriate or harmful decisions. Therefore, it is essential that adolescents are not only able to access information but also possess a level of health literacy that allows them to critically evaluate the information they encounter. This study explores adolescents’ sexual health information-seeking behaviors and their health literacy within the context of the digital age.
Referanslar
Kuşcu FN, Göde A. Dijital çağın sebep olduğu duygu ve davranış bozuklukları. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi. 2024;25:30–44. doi:10.58724/assam.1489942
Çoşkun A. Gençlerin yeni medyayı kullanımları ve genç yalnızlığı. In: Dijital Medya Çağında Yalnızlık. Ankara: İksad Yayınları; 2021. p.153.
Akçaboy M. Adölesanlar ile ailelerin yeni medya kullanımı ve çevrim içi güvenlik farkındalığı [Yüksek lisans tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Bilim Dalı ; 2019. Tez No: 586840. (17.03.2025 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden ulaşılmıştır).
Park E, Kwon M. Testing the digital health literacy instrument for adolescents: cognitive interviews. Journal of Medical Internet Research. 2021;23(3):e17856. doi:10.2196/17856
Çoşkun N, Gürsoy E. Üniversite gençlerinin cinsel sağlık arama davranışını etkileyen faktörler: bir tanımlayıcı çalışma. International Social Sciences Studies Journal. 2020;6(58):1026–1036. doi:10.26449/sssj.2106
Gürsoy E, Gençalp NS. Cinsel sağlık eğitiminin önemi. Aile ve Toplum. 2010;23(23):29–36. doi:10.21560/spcd.98906
Avan H. Adölesanlarda sosyal medya kullanım amaçları ve bağımlılığının fiziksel aktivite, beslenme, stres yönetimi ve kişilerarası iletişim üzerine etkisinin belirlenmesi. Unika Sağlık Bilimleri Dergisi. 2024;4(3):977–989. doi:10.47327/unikasaglik.2024.91
Özdemir F. Ergen sağlığı için sağlık okuryazarlığının önemi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2019;22(3):211–216.
9. Dülger H. Adölesan dönemde sağlık okuryazarlığı temelli web tabanlı eğitimin beslenme ve egzersiz davranışlarına etkisi [Doktora tezi]. Ankara: Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Hemşirelik Ana Bilim Dalı; 2021. Tez No: 709690. (20.03.2025 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden ulaşılmıştır).
Salam RA, Faqqah A, Sajjad N, et al. Improving adolescent sexual and reproductive health: a systematic review of potential interventions. Journal of Adolescent Health. 2016;59:11–28. doi:10.1016/j.jadohealth.2016.05.022
Maitz E, Maitz K, Sendlhofer G, et al. Internet-based health information-seeking behavior of students aged 12 to 14 years: mixed methods study. Journal of Medical Internet Research. 2020;22(5):e16281. doi:10.2196/16281
Okun A. Dijital çağ, dijital kültür. In: Ceyhan S, Ada S (eds.) Dijital Çağda Yönetim Üzerine Güncel Konular ve Araştırmalar. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık; 2022. p.25–42.
Jia X, Pang Y, Liu LS. Online health information seeking behavior: a systematic review. Healthcare (Basel). 2021;9(12):1740. doi:10.3390/healthcare9121740
Esmaeilzadeh S, Ashrafi-rizi H, Shahrzadi L, Mostafavi F. A survey on adolescent health information seeking behavior related to high-risk behaviors. PLoS ONE. 2018;13(11):e0206647. doi:10.1371/journal.pone.0206647
Bozkurt A, Hamutoğlu NB, Liman Kaban A, et al. Dijital bilgi çağı: dijital toplum, dijital dönüşüm, dijital eğitim ve dijital yeterlilikler. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi. 2021;7(2):35–63. doi:10.51948/auad.911584
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması 2024. ( 03.04.2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492 adresinden ulaşılmıştır).
Ektiricioğlu C, Arslantaş H, Yüksel R. Ergenlerde çağın hastalığı: teknoloji bağımlılığı. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi. 2020;29(1):51–64. doi:10.17827/aktd.498947
Akalın B, Yalman F, Baydili KN, et al. Genç bireylerin yeni medya okuryazarlığı ile sağlık okuryazarlığı davranışları. Sağlık ve Sosyal Refah Araştırmaları Dergisi. 2021;3(2):136–144.
Dündar T, Özsoy S. Annelerin emzirmeye yönelik sosyal medya kullanım durumları. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020;9(1):29–39. doi:10.46971/ausbid.626427
Bekmezci E, Meram HE. Adölesan cinselliği: uluslararası ve ulusal durum. Androloji Bülteni. 2020;22:244–248. doi:10.24898/tandro.2020.35492
T.C. Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü. Cinsel Sağlık / Üreme Sağlığı Gençlere Yönelik Üreme Sağlığı Hizmetleri Katılımcı Kitabı. Ankara; 2009. p.33–37, 66. (23.03.2025 tarihinde file:///C:/Users/EXPER/Downloads/_Ekutuphane_kitaplar_a%C3%A7sap41%20(2).pdf adresinden ulaşılmıştır).
Gölbaşı Z. Adölesan dönem üreme sağlığı sorunları ve etkileyen faktörler. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi. 2005;8(1):100–108.
Oğul Z. Adölesan ve gençlerde cinsel sağlık üreme sağlığı: etkileyen faktörler ve sorunlar. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi. 2021;7(2):149–165.
Şanver TM, Özvarış ŞB. Adölesan dönemde riskli sağlık davranışları: ebeveyn, okul, akranların rolü. Sted. 2023;32(4):321–327. doi:10.17942/sted.1184826
Silva S, Romao J, Ferreira CB, et al. Sources and types of sexual information used by adolescents: a systematic literature review. Healthcare. 2024;12(22):2291. doi:10.3390/healthcare12222291
Türkiye Ergen Profili Araştırması (TEPA). 2013. p.27–35. (02.04.2025 tarihinde https://www.aile.gov.tr/media/50221/tepa2013-teksf.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Çoşkun S, Bebiş H. Adolesanlarda e-sağlık okuryazarlığı ölçeği: Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gülhane Tıp Dergisi. 2015;57:378–384. doi:10.5455/gulhane.157832
Norman CD, Skinner HA. eHEALS: the eHealth literacy scale. Journal of Medical Internet Research. 2006;8(4):e27. doi:10.2196/jmir.8.4.e27
Spadaro R. Eurobarometer 58.0. European Union citizens and sources of information about health. European Opinion Research Group (EORG); 2003. p.2–16.
Raidoo S, Stowers P, Fontanilla T, et al. SOSHI-APE: sources of sexual health information for adolescents and preferences for education. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology. 2021;34(2):246. doi:10.1016/j.jpag.2021.02.022
Onyeonoro UU, Oshi D, Ndimele EC, et al. Sources of sex information and its effects on sexual practices among in-school female adolescents in Osisioma Ngwa LGA, South East Nigeria. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology. 2021;24(5):294–299. doi:10.1016/j.jpag.2011.05.002
Amanu A, Birhanu Z, Godesso A. Sexual and reproductive health literacy among young people in Sub-Saharan Africa: evidence synthesis and implications. Global Health Action. 2023;16(1):2279841. doi:10.1080/16549716.2023.2279841
Tekgül N, Saltık D, Tuncer Ö. Cinsel sağlık eğitiminin, ergenlerde sorumluluklarını artırmadaki önemi. Tepecik Eğitim Hastanesi Dergisi. 2014;24(3):179–185.
Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD). Cinsel sağlık ve üreme sağlığı alanında ulusal ve yerel medya yoluyla savunuculuk projesi bilgilendirme dosyası 7: Gençlik ve cinsellik. İstanbul; 2006. p.23–25. (02.04.2025 tarihinde https://www.cetad.org.tr/CetadData/Books/43/pdf-dosyasini-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf. adresinden ulaşılmıştır).
Espinosa de los Monteros PBP, Villagomez Martinez GE, et al. Sexual and reproductive health education for adolescents: opportunities and challenges in the social media era. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology.. 2021;34(2):246. doi:10.1016/j.jpag.2025.01.138
Yavuz A. Bilgi kirliliği ve bireysel sorumluluk: salgın deneyimimiz. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2020;2(22):203–217.
Üstgörül S. Cinsel sağlık okuryazarlık ölçeğinin geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;11(2):164–176. doi:10.46971/ausbid.1086403
Çınar S, Ay A, Boztepe H. Çocuk sağlığı ve sağlık okuryazarlığı. Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi. 2018;14(2):25–39.
Özkan S.(ed) Türkiye sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörleri araştırması. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlığı Geliştirme Genel Müdürlüğü; 2018. (06.04.2025 tarihinde https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/SOYA%20RAPOR.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Fleary SA, Joseph P, Pappagianopoulos JE. Adolescent health literacy and health behaviors: a systematic review. Journal of Adolescence. 2018;62:116–127. doi:10.1016/j.adolescence.2017.11.010
Üstündağ A. Okul çağındaki çocukların sağlık okuryazarlığı bilgi düzeylerinin incelenmesi. İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi. 2020;3(2):567–577.
Rashidi K, Watson P, Farahani H, et al. Developing and validating the sexual health literacy scale in an Iranian adult sample. Humanıtıes and Socıal Scıences Communıcatıons. 2023;10:180. doi:10.1057/s41599-023-01669-
Kaplan Doğan E. Genç kadınların cinsel sağlık okuryazarlık düzeylerinin evlilik öncesi riskli cinsel davranışları üzerine etkisi. Androloji Bülteni. 2024;26:192–198. doi:10.24898/tandro.2024.68889
Ertaş H, Kıraç R, Demir RN. Dijital okuryazarlık ve e-sağlık okuryazarlığı arasındaki ilişkinin incelenmesi. İn:Akbolat M (ed.) 3. Uluslararası 13. Ulusal Sağlık ve Hastane İdaresi Kongresi Bildiri Kitabı. 10-13 Ekim Sakarya. 2019. p.554–567.(20.03.2025 tarihinde https://healthcare.health.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/175/2019/10/t%C4%B1klay%C4%B1n%C4%B1z.pdf adresinden ulaşılmştır).
Park A, Eckert TL, Zaso MJ, et al. Associations between health literacy and health behaviors among urban high school students. Journal of School Health. 2017;87(12):885–893. doi:10.1111/josh.12567
Paakkari O, Torppa M, Villberg J, et al. Subjective health literacy among school-aged children. Health Education. 2018;118(2):182–195. doi:10.1108/HE-02-2017-0014
Öztürk FO, Ayaz Alkaya S. Health literacy and health promotion behaviors of adolescents in Turkey. Journal of Pediatric Nursing. 2020;54:e31–e35. doi:10.1016/j.pedn.2020.04.019
Ayaz Alkaya S, Kulakcı Altıntaş H. Nutrition exercise behaviors, health literacy level and related factors in adolescents in Turkey. Journal of School Health. 2021;91:625–631. doi:10.1111/josh.13057
Kelecha YT, Mehammud BM, Goda HS, Toma TM. Reproductive and sexual health literacy and associated factors among late-adolescent high school students in Arba Minch and Sawla towns, Southern Ethiopia: a cross-sectional study. BMJ Open. 2024;14(8):e086034. doi:10.1136/bmjopen-2024-086034
Toprak D, Özceylan G. Adölesan üreme sağlığına genel bakış-sık karşılaşılan sorunlar. In: Artıran İğde FA,(ed.) Birinci Basamakta Cinsel Sağlık/Üreme Sağlığına Yaklaşım. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri Aile Hekimliği Özel; 2020. p.49–54.
Yolal M, Kozak R. Bilgiye erişim aracı olarak öğrencilerin internete yaklaşımı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2008;(20):115–128.
Lee HY, Jin SW, Henning-Smith C, et al. Role of health literacy in health-related information-seeking behavior online: cross-sectional study. Journal of Medical Internet Research. 2021;23(1):e14088. doi:10.2196/14088
Kansu Çelik H, Özel Ş, Engin Üstün Y. Adolesanlarda cinsel sağlık ve üreme sağlığı. Jinekoloji Obstetrik ve Neonatoloji Tıp Dergisi. 2018;15(4):184–188.
Tözün M, Sözmen MK. Halk sağlığı bakışı ile sağlık okuryazarlığı. Smyrna Tıp Dergisi. 2015;2:48–54.
