Yaban Hayvanları Hastalıkları, Zoonozlar ve Antroponozlar
Özet
Artan insan nüfusu, doğal yaşam alanlarının istilası, çevre kirliliği ve küresel ısınma doğal yaşam alanlarını yok etmektedir. Küreselleşme süreci uzak mesafeleri çok hızlı kat ettirmektedir. Toplumlar arasında artan ihtilaf ve çatışmalar, kontrolsüz insan ve hayvan hareketlerini arttırmaktadır. Bu durum coğrafyada ve türler arasında yayılan patojenler için yeni bulaşma dinamikleri ve fırsatları yaratmaktadır. Doğal yaşam alanlarının istilası kontrolsüz bir etkileşimle göçlere neden olarak genetik çeşitliliği arttırarak tür atlayan yeni hastalıkları ortaya çıkarmaktadır. Sırasıyla, 2002-2003 ve 2019-2022 yıllarındaki SARS-CoV-1 ve SARS-Cov-2 (COVID-19) salgınları bunun en çarpıcı örneklerdir. Küreselleşme uluslararası toplumlarda çoğunlukla ticaret ve sosyal etkileşim artışı olarak karşılık bulmaktadır. Halk sağlığı ancak yaban hayvanları hastalıklarının araştırılmasıyla kontrol altına alınabilir. Böylelikle evcil ve çiftlik hayvanlarının da sağlıkları korunmuş olacak ve farklı coğrafyalarda yer alan biyolojik çeşitlilik varlığını devam ettirebilecektir. Hayvanlardan insanlara bulaşan hastalıklar ‘Zoonozlar’ olarak tanımlanmıştır. Bunun tersi ‘Antroponoz Hastalıklar (Reverse–Zoonoz)’ ise insan patojenlerinin insandan hayvanlara bulaşmasını tanımlar ve insandan insana bulaşmayı içerebilir. İnsanların hastalıklarının %60’dan fazlası hayvan ve çoğu da doğal yaşam kökenlidir. Başlıca hastalıklar; kuduz, COVID-19, AIDS (HIV), maymun çiçeği (MPOX), sığır çiçeği, ebola, hendra, nipah, influenza (HPI-kuş ve domuz gripleri) ve batı nil ateşi olarak sayılabilir. Bu bölümde doğal yaşam kökenli zoonozlar ve antroponozların ‘Tek Tıp Tek Sağlık’ perspektifinde yeniden gözden geçirilmesi amaçlanmıştır.
Referanslar
Abbas, A. K. (2003). Cellular and molecular immunology (Fifth ed.). Philadelphia: Saunders.
Barlow, G., Irving WL, Moss P J. (2020). Infectious disease. In: Feather A, Randall D, Waterhouse M (eds.). Kumar and Clark's clinical medicine (10th ed.). Elsevier. p. 517.
Barros, M. M., Castro, J., Araújo, D., Campos, A. M., Oliveira, R., Silva, S., Outor-Monteiro, D. & Almeida, C. (2023). Swine colibacillosis: Global epidemiologic and antimicrobial scenario. Antibiotics (Basel, Switzerland), 12(4), 1-19.
Becquart, P., Bohou Kombila, L., Mebaley, T. N., Paupy, C., Garcia, D., Nesi, N., Olive, M. M., Vanhomwegen, J., Boundenga, L., Mombo, I. M., Piro-Mégy, C., Fritz, M., Lenguiya, L. H., Ar Gouilh, M., Leroy, E. M., N'Dilimabaka, N., Cêtre-Sossah, C. & Maganga, G. D. (2024). Evidence for circulation of rift valley fever virus in wildlife and domestic animals in a forest environment in Gabon, Central Africa. PLoS neglected tropical diseases, 18(3), e0011756.
Brink, S. (2018). What's the real story about the milkmaid and the smallpox vaccine? 11.10.2024 tarihinde https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/02/01/582370199/ whats-the-real-story-about-the-milkmaid-and-the-smallpox-vaccine adresinden ulaşılmıştır)
BMJ. (1967). Cowpox and paravaccinia. British Medical Journal. 4 (5575), 308-309.
BSGNI. (2007). Diagnosis and management of acute brucellosis in primary care (PDF). Brucella subgroup of the Northern Ireland Regional zoonoses group. August 2004. Archived from the original (PDF) on 2007-10-13.
Buzgan, T., Irmak, H., Yılmaz, G. H., Torunoğlu, M. A. & Safran, A. (2009). Epidemiology of human rabies in Turkey:1992-2007. Turk J Med Sci., 39 (4), 591-597.
Carroll D. S, Emerson G.L, Li Y, et al. (2011). Chasing Jenner's vaccine: Revisiting cowpox virus classification. PLoS One, 6(8), 1-6.
CDC. (2024). Trichinellosis. (10/10/2024 tarihinde http://www.dpd.cdc.gov/dpdx/images / ParasiteImages/ Trichinellosis/TrichinellaLifeCycle adresinden ulaşılmıştır)
CDC. (2024). Anthrax- basic information. Available at (08/10/2024 tarihinde https://www. cdc. gov/anthrax/basics/ index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). (08/10/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/hantavirus/about /index. html#:~:text= Hantaviruses%20can%20infect%20and %20 cause, rodent%2C%20but%20this%20is%20rare. adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Bartonella henselae (11.10.2024 tarihinde https://www.cdc.gov /bartonella/about/about-bartonella-henselae. adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). About BSE (Bovine Spongiform Encephalopathy) Prion Diseases. 2018. (08/10/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/mad-cow/php/animal-health/index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Echinococcosis. (11.10.2024 tarihinde https://www.cdc. gov/dpdx/echinococcosis/index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). History of the plague | Plague | CDC. (06/10/2024 tarihinde www.cdc. gov.2018-11-27. adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Lyme disease. (10/10/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/ lyme/about/index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Marburg hemorrhagic fever (Marburg HF) | CDC. (06/10/2024 tarihinde www.cdc.gov.2019-02-25. adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Neglected tropical diseases. 2011. (06/10/2024 tarihinde https://www. cdc.gov/neglected-tropical-diseases/index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2017). (01/10/2024 tarihinde https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MonkeyPox CDC3.png. adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Rabies-free countries and political units. (06/10/2024 tarihinde http://medbox.iiab.me/modules/en-cdc/www.cdc.gov/importation/ rabies -free-countries.htmladresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). Tularemia. (10/10/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/ tularemia/about/index. html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). What is ebola virus disease? Centers for disease control and prevention. 5 November 2019. (06/10/2024 tarihinde https://www. cdc.gov/ebola/about/index.html adresinden ulaşılmıştır).
CDC. (2024). West nile virus. (06/10/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/westnile /prevention/ index.html. adresinden ulaşılmıştır).
Cook, G. C. & Zumla, A (2009). Manson's tropical diseases. Elsevier Health Sciences.
Cotran, R. S, Kumar V. & Fausto N. (2005), Robbins and cotran pathologic basis of disease (7th ed.). Elsevier/ Saunders. p. 344-357.
Crum N. F. (2022). Coccidioidomycosis: A Contemporary Review. Infectious diseases and therapy, 11(2), 713–742.
CVM. (2024). Brucellosis. College of veterinary medicine, cornell wildlife health lab. (03/11/2024 tarihinde https://cwhl.vet.cornell.edu/disease/brucellosis#:~:text=Brucellosis%20occurs %20in%20a %20wide,%2C%20whales%2C%20and%20sea%20otters adresinden ulaşılmıştır).
de Val, B. P. & Balseiro. A. (2019). A. Pequeños rumiantes y tuberculosis en España. Albéitar, 228, 26-29.
Demir, E., Kılıç, E. & Tekelioğlu, B. K. (2020). Tek sağlık kapsamında COVID-19, sars ve MERS coronavirüs enfeksiyonları; korunma ve kontrol. EJONS, 4 (15), 506-522.
Di Pierdomenico, A., Borgia, SM, Richardson, D. & Baqi, M. (2011). Brucellosis in a returned traveller. CMAJ, 183(10), E690-E692.
Dos Santas, E. J. E., Sampaio., T. A. & Maciel, M .B. (2024), Salmonella in wild animals: A public health concern. (10/10/2024 tarihinde https://www.intechopen. com/chapters/80459 adresinden ulaşılmıştır).
Duyum., R. A. & Karaoğlu., T. (2019). Şanlıurfa’da yerleşik damızlık atlarda batı nil virüsü (BNV) enfeksiyonu’nun serolojik ve virolojik olarak araştırılması. Etlik Vet Mikrobiyol Derg, 30 (1), 36-43.
ECDPC. (2017). Rodent-borne diseases. European Centre for Disease Prevention and Control. (08/10/2024 tarihinde https://www.ecdc.europa.eu/en/hantavirus-infection adresinden ulaşılmıştır).
Edwards, SJ, Chatterjee, HJ. & Santini, JM. (2021). Anthroponosis and risk management: A time for ethical vaccination of wildlife? Lancet Microbe, 2(6), e230-e231.
EFSA. (2024). Salmonella. (10/10/2024 tarihinde https://www.efsa. europa.eu/en/topics/topic /salmonella adresinden ulaşılmıştır).
Egbetade, A. O., Sonibare, A. O., Meseko, C.A., Jayeola, O. A. & Otesile, E. B. (2015). Implications of ebola virus disease on wildlife conservation in Nigeria. Pan Afr Med J., 22 Suppl 1(Suppl 1), 16, 1-3.
Erbaş., D. A. & Tekelioğlu, B. K. (2023). Rift vadisi atşi hastalığına güncel yaklaşımlar (Rift Valley Fever). In: (eds) Yılmaz, M. T., Işık, B., Sağlık bilimleri alanında akademik araştırma ve derlemeler. Ankara: Platanus Publishing, 521-523.
Eryılmaz, M. & Dizer, U. (2005). Afet tıbbı. Ankara: Ünsal Yayınları.
Examples of Zoonotic Diseases and Their Affected Populations (6323431516).jpg. 2024. (01/10/2024 tarihinde https://www.health.state.mn.us/diseases/animal/zoo/index.html adesinden ulaşılmıştır).
Farrar, J. Manson's tropical diseases (23 ed.). Philadelphia: Saunders 2013, pp. 791–94. ISBN 978-0-7020-5101-2.
Greenfield, P. (2020). Ban wildlife markets to avert pandemics, says UN biodiversity chief. The Guardian. ISSN 0261-3077. (12.10.2024 tarihinde https://www.theguardian.com/ world/2020/apr/06/ban-live-animal-markets-pandemics-un-biodiversity-chief-age-of-extinction adresinden ulaşılmıştır).
Harris, J. R, Blaney D. D, Lindsley M. D, Zaki, S. R., Paddock, C. D., Drew, C. P., Johnson, A. J., Landau, D., Vanderbush, J. & Baker, R. (2011). Blastomycosis in man after kinkajou bite. Emerg Infect Dis, 17(2), 268-270.
Hemachudha, T., Ugolini, G., Wacharapluesadee, S., Sungkarat, W., Shuangshoti, S. & Laothamatas, J. (2013). Human rabies: Neuropathogenesis, diagnosis, and management. The Lancet. Neurology, 12 (5), 498–513.
HIV. (2024). What is HIV? HIV/ AIDS. (06/10/2024 tarihinde www.hiv.va.gov. adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Halk sağlığı genel müdürlüğü. (08/10/2024 tarihinde https://hsgm. saglik.gov. tr/tr/zoonotik-ve-vektorel-hastaliklar/hanta-virus-enfeksiyonu.html adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). (06/10/2024 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/zoonotik-ve-vektorel-hastaliklar/bati-nil-virusu.html adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Papağan ateşi-psittakoz hastalığı. (11.10.2024 tarihinde https:// www. seyahatsagligi.gov.tr/Site/HaberDetayi/3880 adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Bruselloz (Brucellosis). (08/10/2024 tarihinde https://www. seyahatsagligi.gov.tr /site / Hastalik Detay/ Bruselloz adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Kist hidatik. (11.10.2024 tarihinde https://www.saglik. gov.tr/TR,4076/kist-hidatik-kistik-ekinokokkoz.html adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Kuduz bulaştıran ve bulaştırmayan hayvanlar afişi. (06/10/2024 www.Hsgm.saglik.gov.tr. adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Şarbon. (09/10/2024 tarihinde https://hsgm.saglik.gov. tr/tr/zoonotik-ve-vektorel-hastaliklar/sarbon.html adresinden ulaşılmıştır).
HSGM. (2024). Tularemi. (10/10/2024 tarihinde https://hsgm.saglik.gov. tr/tr/zoonotik-ve-vektorel-hastaliklar/tularemi.html adresinden ulaşılmıştır).
Hubálek Z. (2024). Emerging human infectious diseases: Aanthroponoses, zoonoses, and sapronoses. Emerg Infect Dis., 9(3), 403-404.
ICTV. (2009). Bunyaviridae. ninth report; 2009 taxonomy release (08/10/2024 https://ictv.global/report_9th/RNAneg/Bunyaviridae adresinden ulaşılmıştır).
Johnson, N., Un, H., Vos, A., Aylan, O. & Fooks, R. (2006), Wildlife rabies in Western Turkey: The spread of rabies through the western provinces of Turkey. Epidemiol Infect. 134(2), 369–375.
KFF. (2024). Covid-19 cases and deaths. (01/10/2024 tarihinde https://www.kff. org/coronavirus-covid-19/issue-brief/global-covid-19-/ adresinden ulaşılmıştır).Klimik. (17/11/2024 tarihinde https://www.klimik.org.tr/2018/10/27/ adresinden ulaşılmıştır).
Kuşların Evi. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://kuslarinevi.com.tr/dunya-kus-goc-yollari-haritasi/ adresinden ulaşılmıştır).
Lagerstrom, K. M. & Hadly, E. A. (2021). The under-investigated wild side of Escherichia coli: Genetic diversity, pathogenicity and antimicrobial resistance in wild animals. Proc Biol Sci.;288 (1948): 20210399. doi:10.1098/rspb.2021.0399
Lau, S. K., Woo, P. C., Li, K. S., Tsang, A. K., Fan, R. Y., Luk, H. K. & Yuen, K. Y. (2015). Discovery of a novel coronavirus, China Rattus coronavirus HKU24, from Norway rats supports the murine origin of Betacoronavirus 1 and has implications for the ancestor of Betacoronavirus lineage A. Journal of virology, 89(6), 3096-3092.
Maguiña, C. & Gotuzzo, E. (2000). Bartonellosis. New and old. Infectious Disease Clinics of North America .14 (1), 1-22, vii. doi:10.1016/S0891-5520(05)70215-4.
Manoj, S., Mukherjee, A., Johri, S. & Kumar, K. V. (2016). Recovery from rabies, a universally fatal disease. Military Medical Research, 3 (1), 21, 1-3.
Maurin M, Birtles R. & Raoult D. (1997). Current knowledge of Bartonella species. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis., 16 (7), 487-506.
May C. (2024). Transmission routes of zoonotic diseases. (01/10/2024 tarihinde https://www.cfsph.iastate.edu/Zoonoses/assets/English/zoonoticdztransmission. pdf adresinden ulaşılmıştır).
Merck Veterinary Manuel 9th Edition. (2005). Merck & Co. Inc. N.J. USA. Pp: 1107, 2578.
MNDH. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://www.health.state.mn.us/ diseases/animal/zoo/index.html adresinden ulaşılmıştır).
MNDH. (2024). Animal transmissible spongiform encephalopathies (TSEs). (01/10/2024 tarihinde https://www.health.state.mn.us/diseases/tses/animal.html adresinden ulaşılmıştır).
MSD. (2024). Manual. hantavirus infection. (08/10/2024 tarihinde https://www. msdmanuals.com/professional/infectious-diseases /arboviruses-arenaviridae-and-filoviridae/hantavirus-infection# Treatment_v1020958 adresinden ulaşılmıştır).
NIH, U. S. (2024). National library of medicine. medline plus. Anthrax.http:// www.nlm.nih.gov/medlineplus/anthrax. html adresinden ulaşılmıştır).
OIE. (2015). Wild Life Disease. (01/10/2024 tarihinde https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/ Media _Center/docs/pdf/ Fact_ sheets/WD_EN.pdf adresinden ulaşılmıştır).
OIE. (2013). Tool for the evaluation of performance of veterinary services, 6th Edition.
OIE. (2024). Rabies. (06/10/2024 tarihinde https://www.oie.int/animal-health-in-the-world/rabies-portal/. adresinden ulaşılmıştır).
Olivero, J, Fa, J. E., Real, R., Farfán, M. Á., Márquez, A. L., Vargas, J. M., Gonzalez, J. P., Cunningham, A. A. & Nasi, R. (2017). Mammalian biogeography and the Ebola virus in Africa (PDF). Mammal Review, 47, 24–37. doi:10.1111/mam.12074.
Ozkul, A., Yildirim Y., Pinar D. & Akcali A. (2006). Serological evidence of west nile virus (WNV) in mammalian species in Turkey. Epidemiology and Infection, 134, 4, 826-829.
Öncel, S. (2018). Türkiye’de lyme hastalığı. KOU Sag Bil Derg, 4 (3), 103-106.
Özkan, L. (2019). Buldan Yayla Gölü kuşları. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 7, 1698-1710
Park. K. (2015). Park’s textbook of preventive and social medicine, 23 eds. Bhanot Publishing, 2015, 290-291. ISBN: 978-9382219057
Pasquali, P., Agrimi, U., Borron,, R., Busani, L., Graziani, C., Leonardi, M., poglayen, G., Macri, A. & Mantovani, A. (2005). Capacity building for surveillance and control of zoonotic disease under emergency conditions. FAO/WHO/OIE Expert and Technical Consultation Rome, 14-16 June 2005.
Petersen BW. & Damon IK. (2020). Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections. In Goldman L, Schafer AI (eds.). Goldman-Cecil Medicine. Vol. 2 (26th ed.). Elsevier. 2020, 2180-2183. ISBN 978-0-323-53266-2.
Pfeffer M. & Dobler G. (2010). Emergence of zoonotic arboviruses by animal trade and migration. Parasit Vectors, 3(1), 35, 1-15.
Physiopedia. (2024). Anthrax. (08/10/2024 tarihinde https://www.physio-pedia.com/Anthrax adresinden ulaşılmıştır).
Resmî Gazete. (2011). 22 Ocak 2011; 27823. adresinden ulaşılmıştır).
Reyes-Montes, M. D. R., Pérez-Huitrón, M. A., Ocaña-Monroy, J. L., Frías-De-León, M. G., Martínez-Herrera, E., Arenas, R. & Duarte-Escalante, E. (2016). The habitat of Coccidioides spp. and the role of animals as reservoirs and disseminators in nature. BMC Infectious Disease. Oct 10;16(1),550.
Salemi, M., Strimmer, K., Hall, W. W., Duffy, M., Delaporte, E., Mboup, S., Peeters, M. & Vandamme, A.-M. (2001). Dating the common ancestor of SIVcpz and HIV-1 group M and the origin of HIV-1 subtypes by using a new method to uncover clock-like molecular evolution. FASEB J, 15, 276-278.
Salyer, S. J, Silver, R., Simone, K., Behravesh B. C. (2017). Prioritizing zoonoses for global health capacity building-themes from one health zoonotic disease workshops in 7 Countries, 2014. Emerg Infect Dis., 23 (13), 55-64.
TCSB (T.C Sağlık Bakanlığı). (2024). COVID-19 hastalığı rehberi. (01/10/2024 tarihinde https://CoVid19bilgi.saglik.gov.tr/tr/ adresinden ulaşılmıştır).
Tekelioglu, B. K. (2020). At viral hastalıkları. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
Tekelioğlu B. K. (2020) Seroepidemiological and clinicopathological study of feline coronavirus (FCoV) and feline infectious peritonitis (FIP), could guide to COVID-19 in ‘One Health’ approach. Alinteri J Agri Sci, 35(2), 181-196.
Tekelioğlu B. K. (2022) Maymun çiçeği virüsü hastalığı (monkeypox- mpox). In: Sarman A. (ed.) Sağlık bilimleri alanında uluslararası araştırmalar XII. İstanbul: Eğitim Yayınevi, 271-288.
Tekelioğlu, B. K. (2021). Salgınlar ve zoonoz hastalıkların önlenmesi. Atik. D., Kılıç, N. (eds). Sağlık bilimlerinde akademik çalışmalar, İzmir: Duvar Yayınları, 395-421.
Tekelioğlu, B. K. (2021). Doğal afetlerde hayvan sağlığı ve hastalıkların önlenmesi. Atik. D., Kılıç, N. (eds) Sağlık bilimlerinde akademik çalışmalar, İzmir: Duvar Yayınları, 359-375.
Tekelioğlu, B. K. (2016).Virüsler geleceğin doğal afet adayları. Mimar ve Mühendis, 88(03-04) 64-65.
Tekelioglu, B. K., Berriatua, E., Turan, N., Helps, C. R., Kocak, M. & Yilmaz, H. (2015). A retrospective clinical and epidemiological study on feline coronavirus (FCoV) in cats in Istanbul, Turkey. Pre Vet Med, 119(1-2), 41–47. doi.org/10.1016/j. Prevetmed.. 01.017
Tintinalli, J. E. (2010). Emergency medicine: A comprehensive study guide (Emergency medicine (Tintinalli)). McGraw-Hill. pp. Chapter 152. ISBN 978-0-07-148480-0.
TTB-Türk Tabipler Birliği. (2022). Maymun çiçeği hastalığı (Monkeypox) hakkında ayrıntılı bilgiler. (01/10/2024 tarihinde https://www.ttb.org.tr /userfiles/files/monkeypox _bilgi_notu_son.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Turan, N., Özsemir, A. C., Yılmaz, A., Çizmecigil, U. Y., Aydın, Ö., Özsemir, K., Tekelioglu, B. K. & Özsoy, S. (2018). Frequency and genotypes of avian influenza virus (AIV) and newcastle disease virus (NDV) in Migratory passeriform and nonpasseriform birds and ducks in Istanbul, Turkey. International Scientific and Practical Symposium 2018. Kiev, Ukraine.
Turan, (2009). Ankara-Esenboğa Havaalanı yaban hayatı ve kuşla mücadele haritalama çalışması. Inforama, Türkiye, Rap. 90s.
UCDMC. (2012). Davis Children's Hospital patient becomes third person in U.S. to survive rabies. UC Davis Medical Center. Archived from the original on 21 May 2012.
USGAO. (2011). Government accountability office from Washington, DC, United Stateshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Figure_3-_Examples_of_Zoonotic_ Diseases_ and_ Their_Affected_Populations_(6323431516).jpgVikipedi. (06/10/2024 tarihinde https://tr.wikipedia.org/wiki/Veba adresinden ulaşılmıştır).
Wang, H., Naghavi, M., Allen, C., Barber, R. M, Bhutta, Z. A, Carter, A., et al. (2016). Mortality and causes of death collaborators. "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the global burden of disease study 2015". Lancet, 388 (10053): 1459–1544.
WHO. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/vector-borne-diseases adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://worldhealthorg. shinyapps.io/mpx_global/# section-fns2 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://www.who.int/emergencies/ diseases/novel-coronavirus-2019 adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). (08/10/2024 tarihinde https://www.who-rabies-bulletin.org/site-page/epidemiology-rabies adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). (11.10.2024 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/ /trypanosomiasis-human-african-(sleeping-sickness) adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Bovine spongiform encephalopathy. (2002). (08/10/2024 tarihinde https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications /norms-and-standards/transmissible-spongiform-encephalopathies adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Ebola virus disease. (06/10/2024 tarihinde www.who.int. adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Monkeypox. (01/10/2024 tarihinde https://www.who. int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Multicountry outbreak of mpox. External Situation Report 12, published 14 December 2022, (01/10/2024 tarihinde Data as received by WHO national authorities by 17:00 CEST, 11 December 2022. adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Rabies fact sheet N°99. (06/10/2024 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Rift valley fever. 2018. (08/10/2024 tarihinde https://www. who.int/en/news-room/factsheets/detail/rift-valley-fever adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Who recommended new name for monkeypox disease. (01/10/2024 tarihinde https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease, adresinden ulaşılmıştır).
WHO. (2024). Zoonotic TB. (08/10/2024 tarihinde https://www.who.int/ teams/global-tuberculosis-programme/zoonotic-animals. adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://en.wikipedia.orgwiki/Reverse _zoonosis adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). (06/10/2024 tarihinde https://commons.wikimedia.org/wiki /File: Cowpox_Engraving_(detail).png#/media/File:Cowpox_ adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). (06/10/2024 tarihinde Rabies. https://en.wikipedia.org/wiki/ Rabies. adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). (08/10/2024 tarihinde https://en.wikipedia.org/ wiki/ Bovine_spongiform_ encephalopathy adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). Trichinosis. (10/10/2024 tarihinde https://en.wikipedia. org/wiki/Trichinosis adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). Brucellosis. (08/10/2024 tarihinde https://en.wikipedia.org/ wiki/Brucellosis #cite_note-5 adresinden ulaşılmıştır).
WIKI. (2024). Wild life trade and zoonosis. 2024. (01/10/2024 tarihinde https://en.m. wikipedia.org/wiki/Wildlife_trade_and_zoonoses adresinden ulaşılmıştır).
WOAH. (2024). (01/10/2024 tarihinde https://rr-middleeast.woah.org/en/our -mission/one-health/highly-pathogenic-avian-influenza/ adresinden ulaşılmıştır).
WOAH. (2024). Brucellosis. (08/10/2024 tarihinde https://rr-middleeast. woah.org/en/our-mission/one-health/brucellosis/ adresinden ulaşılmıştır).
WOAH. (2024). Monkeypox. (01/10/2024 tarihinde https://www. woah./en/disease/ monkeypox. adresinden ulaşılmıştır).
WOAH. (2024). Zoonotic tuberculosis. (08/10/2024 tarihinde /https://www. woah. org/app/uploads/2021/03/zoonotic-tb-factsheet-2.pdf. adresinden ulaşılmıştır).
Yilmaz A., Yilmaz H., Faburay B., Karakullukçu A., Kasapçopur A., Barut K., Çizmecigil U. Y., Aydın O., Tekelioğlu B. K., Kasapçopur O., Özkul A. A., Labeaud D., Kocazeybek B., Richt J. A. & Turan N. (2017). Türkiye'de çocuk, sığır ve koyunlarda rift vadisi ateşi virüsüne karşı antikorların varlığı. J Virol Antivir Res. 6, 29, 1-2.
