Gümüşhane’nin Flora ve Faunasının Etnobiyolojik Yansımaları
Özet
İnsanlar tarih boyunca, yaşadıkları coğrafyalarda bulunan bitki, hayvan ve mantar gibi canlıları çeşitli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanmışlardır. Bu araştırma, 2018-2019 yıllarında Gümüşhane ili ve çevresinde yaşayan yerel halkın, biyolojik kaynakları hangi amaçlarla kullandığını, bunları nasıl hazırlayıp değerlendirdiğini ve geleneksel bilgi birikimlerini kayda geçirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırma, halkın günlük yaşamında gıda, sağlık, veterinerlik ve diğer çeşitli ihtiyaçlar için canlı kaynakların kullanımına dair bilgi toplamanın yanı sıra, bölgenin biyolojik çeşitliliğinin etnobiyolojik açıdan önemini ortaya koymayı da hedeflemektedir. Bu proje kapsamında, seçilen 50 köyde saha çalışmaları başarıyla tamamlanmış; çalışma alanlarına düzenli aralıklarla ziyaretler yapılmış ve bölge halkıyla birebir görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerde anketler uygulanarak detaylı bilgiler elde edilmiştir. Sonuç olarak, toplamda 308 türle ilgili bilgiler derlenmiştir. Bunların 273’ü bitki, 35’i ise hayvan türleridir. Halk arasında çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılan 46 farklı bitki familyası tespit edilmiştir. Yöre halkının gıda amaçlı faydalandığı 38 bitki familyası belirlenmiş ve farklı amaçlarla kullanılan 41 bitki familyasına dair bilgi toplanmıştır. Hayvanlar açısından yapılan incelemelerde ise, halk tarafından farklı ihtiyaçları karşılamak amacıyla kullanılan 26 hayvan familyası saptanmıştır. Ayrıca, hayvan hastalıklarının tedavisinde geleneksel olarak kullanılan bitkilere yönelik yapılan araştırmalar sonucunda, en yaygın başvurulan 15 bitki familyası belirlenmiştir. Bu bulgular, biyolojik çeşitliliğin korunması, geleneksel bilginin kayıt altına alınması ve gelecekteki etnobotanik ve etnozoolojik çalışmalara katkı sağlaması açısından önemli bir değer taşımaktadır.
Throughout history, humans have utilized plants, animals, and fungi found in their local environments to meet various needs. This study was conducted between 2018 and 2019 to document the traditional knowledge of the local population in Gümüşhane province and its surroundings regarding the utilization of biological resources, their preparation methods, and their applications. The research aimed not only to gather information on the use of biological resources for food, healthcare, veterinary practices, and other daily necessities but also to highlight the ethnobiological significance of the region's biodiversity.
As part of this project, fieldwork was successfully completed in 50 selected villages through regular visits and direct interviews with local residents. Surveys were conducted during these interviews, allowing for the collection of detailed information. In total, data on 308 species were compiled, including 273 plant species and 35 animal species. The study identified 46 plant families traditionally used for treating various diseases, 38 plant families utilized for food, and 41 plant families employed for other purposes. Additionally, investigations into animal usage revealed that 26 animal families were traditionally used to meet different local needs. Furthermore, research on medicinal plants used in the treatment of animal diseases identified 15 plant families as the most commonly utilized.
These findings hold significant value for the conservation of biodiversity, the preservation of traditional knowledge, and future ethnobotanical and ethnozoological research.
Referanslar
Yenmiş M, Dinçer A, Tok CV. Ethnozoology: a review. Acta Biologica Turcica. 2018;32(1):33-36.
Alves RR, Souto WM. Ethnozoology in Brazil: current status and perspectives. Journal of ethnobiology and ethnomedicine. 2011;7:1-19.
Alves RRN, Souto WMS, Albuquerque UP. Ethnozoology: conceptual and historical aspects. In Ethnozoology. Academic Press. 2018;9-24)
Ishaq M, Adil S. Introduction of Ethnozoology-a review. International Journal of Forest Sciences. 2021.
Gerique A. An introduction to ethnoecology and ethnobotany: Theory and methods. Integrative assessment and planning methods for sustainable agroforestry in humid and semiarid regions. Advanced Scientific Training (ed.), 20p. Loja, Ecuador. 2006.
Rahman IU, Afzal A, Iqbal Z, Ijaz F, Ali N, Shah M, Bussmann RW. Historical perspectives of ethnobotany. Clinics in dermatology. 2019;37(4):382-388.
7Başaran E. Gümüşhane Üniversitesi’nin Gümüşhane’nin Nüfus ve Yerleşme Yapısına Etkileri. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı. Yüksek Lisans tezi, İzmir: Ege Üniversitesi, 2022.
Pir B. Gümüşhane İli Kelkit Havzasında İlçelerinin Gastronomi Turizmi Potansiyelinin Değerlendirilmesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Turizm İşletmeciliği Anabilim Dalı. Yüksek Lisans tezi, Gümüşhane: Gümüşhane Üniversitesi, 2020.
Zaman M, Doğanay S. Şehir coğrafyası açısından bir inceleme: Gümüşhane. Doğu Coğrafya Dergisi. 2000;6:244-284
Çalık İ, Düzgün E, Ödemiş M, Düzgün A. Gümüşhane’de Yayla Turizmi (Sürdürülebilir Turizm Bakış Açısıyla), 1. Baskı. Gümüşhane, Gümüşhane Üniversitesi Yayınları. 2021;1.
Türkiye İstatisik Kurumu. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2023-49684. 2 Mayıs 2024
Merdan K. Gümüşhane ilinin tarımsal potansiyeli ve yatırım olanakları. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2020;4:465–484.
Kandemir A, Beyazoğlu O. Köse Dağları’nın (Gümüşhane) Tıbbi ve Ekonomik Bitkileri, S.D.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2002;6(3):148-157.
Özkan ZC, Merev N, Terzioğlu S, Üçler AÖ, Gümüş C, Toksoy D. Gümüşhane Yöresi Doğal Tıbbi Bitkilerinin Tanınması, Yetiştirilmesi ve Değerlendirilmesi, Proje Sonuç Raporu, Gümüşhane Valiliği, Gümüşhane, 2002.102s.
Kazancı C, Oruç S, Mosulishvili, M. Medicinal ethnobotany of wild plants: a cross-cultural comparison around Georgia-Turkey border, the Western Lesser Caucasus. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 2020;16:1-20
Toksoy D, Bayramoğlu M, Hacisalihoğlu S. Usage and the economic potential of the medicinal plants in Eastern Black Sea Region of Turkey. Journal of Environmental Biology. 2010;31(5):623-628.
Karakurt E. Kelkit (Gümüşhane) İlçesinin Etnobotanik Özellikleri. Erzincan Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2014,174s.
Korkmaz M, Karakurt E. Kelkit (Gümüşhane) Aktarlarında Satılan Tıbbi Bitkiler. Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2014;18(3):60-80.
Korkmaz M, Karakurt E. Kelkit (Gümüşhane) İlçesinde Doğal Gıda Bitkilerinin Geleneksel Kullanımları. Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi. 2015a;8 (2):31-39.
Korkmaz M, Karakurt E. An ethnobotanical investigation to determine plants used as folk medicine in Kelkit (Gümüşhane/Turkey) District. Biological Diversity and Conservation. 2015b;8(3):290-303.
Acet T, Ö Kadriye. Gümüşhane İlinde Tıbbi Amaçla Kullanılan Atkuyruğu (Equisetum arvense) Bitkisinin Bazı Biyolojik Aktivitelerinin İncelenmesi. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi. 2017;5(13):1810-1814.
Turna İ, Yıdırım N. Gümüşhane-Zigana Havzasının Agroforestry Uygulamaları Açısından Önemi. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi. 2017;3(2):122-129.
Mahomoodally F, Samoisy AK, Suroowan S. Ethnozoological practices in Rodrigues island of the Mascarene archipelago. Journal of ethnopharmacology. 2019;245:112163.
