Yüzüncü Yılında Türk Diş Hekimliğinin Eleştirisi

Meselâ önemli bir Türkçe cerrahi eser olan Cerrâhiyyet'ül- Hâniyye’ (Amasya 1465)’nin diş hekimliği ile ilgili bölümlerdeki “bilgil iy talib= hekim adayı (asistan) şunu bilmelisin ki” ifadesi, o cerrahi yöntemlerin eğitim amacıyla yazıldığını vurgular (Bkz. Uzel, İlter: Cerrâhiyyetü’l-Haniyye, (Şerefeddin Sabuncuoğlu), Türk Tarih Kurumu Yay., Cilt: 1, Ankara, 1993).

Bkz. Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Hz. Orhan Şaik Gökyay), Cilt: 1, İstanbul, 1995, s. 228.

“Esnaf-ı Cerrâhân: Dekâkin 400, neferât 700, pirleri Ebu Ubeyd Kassab’dır. Selmân-ı Pak belin bağladı. Kabri Lahsa’da medfundur. Bu ta’ife pür-silâh olup taht-ı revanlar üzre dükkanların dişin çıkaracak kelpedân ve mengâne ve küsküler ve destaver ve minşar ve malga ve kelpedanlar ve egeler ve dâhi niçe bin elvan alât-ı cerrahân ile karhânelerin zeyh idüp bazı ademlerin kolların ve başların ve ayakların timar, ider şeklinde ‘ubur iderler”.

Bkz. Uzel, İlter: Anadolu Türk Diş Hekimliği Tarihi (Cilt: II, Baskıda). Mesela İtalyan Dişçi Rafael Korolyos, için Bkz. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri, Cevdet Sıhhiye, Belge No: 1233/1817/1818/1235/1819.

Topuzlu, Cemil: 80 Yıllık Hayat ve Hatıratım, 4. Baskı, (Hz. Cemalettin Topuzlu), Topuzlu Yay., İstanbul, 2002, s. 97-101.

Dişçiliği kendi kendine ve Fransa ve Avusturya’da aldığı kurslarla öğrenen Prof. Dr. Halit Şazı hakkında ilginç bir iddia meslektaşım Prof. Dr. Güngör Şatıroğlu tarafından ortaya atılmıştır:

“Dr. Şatıroğlu, eşi ile birlikte Halit Şazi’nin oğullarından Hatemi Kösemihal’i ziyaret etmişlerdir. Hatemi Kösemihal’in anlattığına göre, babasının ilk eşi Tıbbiye-i Şahâne’ Nazırı ve Hıfzıssıhha Müderrisi (Profesör) Hamid Hakkı Paşa’nın kızı imiş. Paşanın kızı doğum sırasında yaşam riski taşıyormuş. Bu nedenle paşa, damadı Halil Şazi’ye bir daha çocuk yapmamalarını; aksi takdirde Askeri Tıbbiye’deki hocalık görevine son vereceğini söylemiş. Gerçekten de Paşanın kızı Vecihe Hanım doğum sırasında vefat edince, Halit Şazi de Askeri Tıbbiye’deki görevine son verileceği kaygısıyla hocası Dr. Cemil Paşa’ya başvurmuş. İkisi çalışıp Dişçi Mektebi’nin alelacele kurulmasını sağlamışlar, Halid Şazi de oraya hoca olarak görevlendirilmiş.”

Ayrıca Halil Şazi için Bkz. Barlas, Uğurol: Nurettin Şazi Kösemihal, İstanbul Matbaası, İstanbul, 1963, s. 9-10.

Türk Diş Tabipleri Cemiyeti’nce hazırlatılan, 4. Milli Diş Tababeti Kurultayı’na sunulan ve birçoğumuzca bilinmeyen bu çok önemli belgeyi aşağıya aynen alıyoruz:

(Burhan Osman Burhanettin, B. Aksoy, Ziya Cemal: Kanun Karşısında Diş Hekimi, IV. Milli Diş Tababeti Kurultayı, Şirketi Müretibiye Basımevi, İstanbul, N48, Matbu Vesika No: 6, s. 24).

Matbu vesika No: 6 [1]

Memleketimizde Diştabâbetinin Terakkisi Hakkında Mülâhazat Ve Temenniyat.

Efendim.

Cemiyetimizin gayesi, Amerika ve Avrupa’ya nisbetle memletimizde çok geri kalmış olan diştababetinin terakkisini, temin edecek esbaba tevessül etmektir. Bu hususda meslek mektebinin en müessir amillerinden, biri olacağı şüphesiz bulunduğundan örnek tebin tekamilü hakkında icab ettikçe makamatı aidesile alakadar zevatın nazarı dikkat ve himmetlerini celp eylemeyi meslek borcu bilmekteyiz…

Filhakika, son zamanlarda mektebin ikmali nevakısı hususunda sarf edilmekde olan ihtimamat, şükran ile kayda, şayan ise de maksadın temini zımmında bazı nokatın nazarı dikkatten dur tutulmamasım rica ediyoruz. Mesleğimizin garptaki terakkiyata tevfikan tealisine, dişçilik hakkında sakim eski bir tarzı telakkinin yeni yeni programlar ve turuzu tedris ile esaslı bir surette tebdiline ve böylece Diştababetinin cami olduğu, sanat ve tababet, mefhumlarının bihakkın tahsil ettirilmesine lüzumu kati bulunduğu kanaatindeyiz.

Eski dişçilik, ameliyatı siniye namı altında usulü dairesinde bir diş çekmek, bir diş çürüğünü alelâde temizleyip doldurmak ve protez namına ameli olarak öğretilen yalnız basit diş protezi yapmakdan ibarettir. Mikrobiolojinin fenni tıpda hasıl ettiği, terakki ve tebeddül husus ile son on, onbeş sene zarfındaki tetkikat; dişçiliği gerek müdavat, gerekse tasniat itibarile beheri ayrıca ihtisası icab ettiren muhtelif şubelerden mürekkep mühim ve vasi bir sahaiilin ve marifet" derekesine isal etti.

Emrazı fem ve esnanın esbabı mükevvenesi mevzii olmakdan ziyade umumi olduğu; echizei muhtelifeye intikal ve mühlik ihtilâttan ma’ada ağızın muvazeneti hayatiyesi ile muvazeneti umumiyei bedenin mütekabilen sıkı ve muhakkak bir merbutiyet ve münasebette bulunduğu elyövm tahakkuk etmiş bulunduğu cihetle, dişçilikteki usulü teşhis' ve müdavat mevzii ve mahdut olarak kalmayıp, tıbbi ve cerrahi, mevzii’ve, umumi muayene ve tedaviyi istizamen tamamile tabebeti umumiye sahasına intikal ve muhtelif şuabatı tıbbiye ile alaka hasıl etmiştir. Binaenaleyh yeni mektepler (stomatoloji, emrazı fem ve, esnan) mektebi nam ı ile tesis olunmuş ve eski dişçi mektepleri işbu gaye ve noktai nazara göre tedrisat ve tesisatlarını, yenileştirerek aynı zamanda ‘tabip ve sanatkar’ yetiştiren mükemmel birer “Tıp Fakültesi” haline inkilap etmiştir.

Mektebimiz ise tarihi tesisindeki zihniyet ve ihtiyaca göre tahsili beş sene olan Paris Dişçi Mcktebi’nin mekanisiyen yetiştirmeğe mahsus ihzari ilk iki staj sınıfının programlarına tevafuk edebilen muhtasar tedrisatla, sahai faaliyette bulunan dişçi esnafının tahsile tabi tutulmasile başlamıştır.

Tedricen müddeti tahsil tezyid ve tedrisat programları tevsi olunup diştababeti’ mektebi olarak darülfünun camiasına dahil olmuş ise de eski, tarzı telakki, eski muhit ve şeraiti tahsilin tebdili mümkün olamadığından tatbikatsızhk, vesaitsizlik içinde, bilhassa gayrı vazıh’ bir program karşısında heyeti tedrisiye ve talebenin hummalı gayretine rağmen ihtiyaca tekabül edecek bir derecei tahsil temin edememiştir. Yani hali hazırdaki tarzı tedris; şundan, bundan tabirine musaddak bir haldedir. Kolaydan güçe geçmek suretile takviyet bulan muhtelif derslerin yekdiğere olan münasebetini nazarı dikkate alan, el hasıl talebede bir fikir ve kanaatı tamme hasıl edecek, plan ve çerçevesi muayyen, klasik bir tarzı tahsil değildir. Tıbbi ve mesleki tatbikat için tahsis ve irae edilmiş hiçbir hastane ve sair müesseler dahi gayrı mevcut ve tedrisat tamamile nazari vc hayali olduğundan müktesebat mahkûmu nisyan bir derecededir. Malûmatı umumiyei esasiye ve tıbbiyenin ademi kifayeti sebebi ile (Bizde henüz telif veya terceme edilmiş hiçbir eserde mevcut olmadığından, ecnebi lisanslardan birine vakıf olunsa bile) gerek tahsil esnasında ve gerekse mezuniyetten sonra idrakti bir tetkik vc tetebbuata imkan görülememektedir. Bundan maâda yukarıda zikredileceği veçhile dişçilik teşhis vc tedaviyi istihdaf eden bir şubei tıp iken, talebesi tahsil ve gayesi edviye imal ve ihzari gibi büsbütün başka olan eczacı mektebinde eczacılarla müştereken tedrise tabi tutulmakta bulunduğundan müsait ve mütecanis tahsil muhitinin feyyaz tesiratından dahi mahrum kalmakta vc bir hekim ruh vc zihniyeti de hasıl edememektedir.

Protez kısmına gelince, heyeti içtimaiyemize fıkdanı pek acı olarak hissedilen ve tabâbet ve bilhassa cerrahiye pek mühim hizmetler temin eden (cerrahi harp protezi, ortodonsi tasniatı re’s nahiyetinde vilâdi veya kisbi olarak nakisedar olan dil, dudak, göz, burun, kulak gibi azaya müteallik) temrini protez, boğaz, meri gibi dahili protez dişçilik kadrosuna ait ve tahsili proteze müteallik (hıfzısıhhavi, teşrihi, fizyolojik, bakteriyolojik) mebahisi hususiyei tıbbiyedendir. Bunun tahsili hikmet, kimya, mihanik, medeniyat ve malzeme-i imaliye’nin evsafı gibi dişçilik sanatında tatbik edilen malûmatı nazariyei fenniyeye menut iken programı darlık ve vuzuhsuzluğu yüzünden eşkali ibtidaiyenin imalinden ileri gidilememektedir.

Hali hazırda diş etibbasının fem ve civarı olan nevahii bedende her türlü ameley-i cerrahiye’yi icraya müstait vc muktedir olmaları lazım ve binaenaleyh fenni cerrahi ile ona merbut olan umum mebahisi ve ameliye-i cerrahiye icrasını men eden emraz ve halatı bilmesi muktezi, o halde diştabininin birçok mebahisi tıbbiyeyi öğrenmesi vc seririyatlarda az çok tatbikat görmesi labüttür.

Protez kısmının hasıl ettiği vüs’at vc maharetli imalatın iktiza ettirdiği daimi meşguliyetle fıtri kabiliyet; hususile labaratuar protezinde mekanisyenin meaveretine görülen ihtiyaç; tababete eczacının mevcudiyetine olan lüzum derecesinde görüldüğünden Avrupa dişçi mekteplerinin teşkilatında mekanisyen dahi yetiştirmek usulü kabul ve hayli zamandan beri tatbik edilmekte bulunduğu halde, yine program ve tertibatın müsaadesizliği sebebile memleketimizde mekanisyen de yetiştirilmemcktedir.

Hülasa: Hali hazırile mektebimiz ne protez imalatçısı, ne de bir diş tabibi yetiştirmeğe kafidir. İhtiyaca kifayet edecek bir hale is’adı için berveçhi ati maruz hususatın tatbikine eşeddü lüzum vardır:

Avrupa ve Amerika mekteplerinin son teşkilatlarına göre tedrisat ve tesisatı temin eylemek gayesile (mektebimizin programı ile Avrupa mekteplerinin programındaki farkı irae etmek üzere yekdiğerinin aynı bulunan (Paris) ve (Cenevre) dişçi mekteblerinin hemen programları sureti zirde arz edilmiştir.

Diş etibbasının müsait ve mütecanis muhiti feyzinden, hastane, laboratuar, teşrihhane gibi mevcut müessesattan müstefit etmek, etibbâi saire ile de hasıl olacak muarefe ve vukuf sebebile sıhhati umumiyenin muhafaza ve kontrolünü temin eylemek üzere diş tababeti talebesinin eczacı mektebinde eczacı talebesile bir arada değil, İsviçrenin Cenevre Dişçi Mektebi’nin tarzı tahsilinde olduğu gibi bizzat tıp fakültesinde (fakat eczacı mektebindeki şerait dahilinde) tıp talebesile birlikte tahsil ettirmek bu halde heman aynı bütçe ile azami ve iki taraflı istifade temin edilmiş olur.

İlk defa tıp tarihçisi Prof. Dr. Nuran Yıldırım tarafından ortaya çıkarılan Başbakanlık Osmanlı Arşivleri (BOA) İ.ş.d. 219; 9-7B/28J32- 29 Eylül 1903 sayılı belgeye göre Tıp Fakültesi’ne bağlı üç yıllık bir Dişçi Mektebi açılması için lâhiya verilmiştir. Ancak masraflar Tıp Fakültesi bütçesinden karşılanacağından bu teklif tıp fakültesince engellenmiştir.

Bu layihadaki ders programı 1908’de açılan okulun programından çok daha ileri de idi.

Aynı engelleme tıp fakültesi hocalarınca 1908’de Dişçi Mektebi açılırken dc gösterilmiştir. Bunun üzerine Cemil Paşa’nın (Topuzlu) önerisi ile dönemin Maarif Nazırı bütçeye (1) kuruş ödenek koydurmuş. Tıp fakültesinden emekliye ayrılan 15.8 hocanın Dişçi Mektebi maaşından sağlanan 60.000 altın liralık bütçe tasarrufu Dişçi Mektebi’nin bütçesine aktarılmış ve okul eğitime açılmıştır.

Bkz. Cemil Topuzlu: 80 Yıllık Hatıralarım 4. Baskı, (Hz. Prof. Dr. Cemâlettin Topuzlu) Topuzlu Yayınları, İstanbul, 2002, 97-101).

Alfred Kantorowitz hakkında Almanya’da bir tez hazırlanmıştır. Bkz: Vicdan Doyum: Alfred Kantorowitz unter besonderer Berücksichtigung seines Wirkens in Istanbul (Vorstand: Prof. Dr. Gündolf Keil), Würzburg, 1985.

Bu konu 1925’den beri tartışılmaktadır. Bkz. “Ferid Ramiz: Fakülte mi, mekteb mi, Dişçilik Alemi, No: 16, s. 484-486, Şubat 1925.” gibi.

Burada verilen bilgiler hem Türkiye hem de A.B.D.’deki iki ayrı eğitim sistemini yaşayarak öğrenen ve karşılaştıran, Türk Diş Hekimliği Fakülteleri’nden mezun olduktan sonra A.B.D. Boston Üniversitesi ve Harvard Üniversitesi’nde doktora ve uzmanlık çalışmalarını tamamlayan, daha sonra D.M.D. unvanı almak için yeniden teorik ve pratik sınavları başaran ve halen Pennysilvania Üniversitesi Diş hekimliği Okulu Öğretim Üyeleri olan Assoc. Prof. M. İlhan Uzel, DMD, DSc, ile Asist. Prof. N. Güzin Özel, DMD, DMSc tarafından onaylanmıştır. Katkılarından dolayı kendilerine teşekkür ederim.

Hüseyin Sabri: Mesleğimizin son vaziyeti, Türk Diş Tabipleri Cemiyeti Mecmuası, (TDCM) 2. yıl, No: 14, Kanunsani (Ocak) 1925, s. 1-4.

Hasarı Hayri: Meslekteki noksanlar, (TDCM) 2. yıl No: 18 Mayıs 1925, s. 1-3

Ferid Ramiz: Avrupa dişçilik ilminde mesleki faaliyetler, Dişçilik Alemi, No: 1, s. 3-6. Ayrıca Bkz. Ferit Ramiz: Vaziyet-i içtimaiyemiz, Dişçilik Alemi, No: 2, s. 33-37, 1925 ve Ferit Ramiz: Şubemizin ıslahı çareleri, Dişçilik Alemi, No:3 s. 66-68,1925. Ferid Ramiz; Fakülte mi, mekteb mi, Dişçilik Alemi, No: 17, s. 483-486, 1926.

Cemil Serhat: Mesleğimizin dertleri ve hal-i pürmelâli (1), Dişçilik Alemi, No: 8, s. 225-230, 1925; Cemil Serhat. Mesleğimizin dertleri ve hal-i pürmelâli (2) Dişçi lik Alemi, No: 9, s. 258-261, 1925.

İsmail Şevket: Fransa Maarifi-i Umumiye Nezâreti: Diş Tababeti Talim ve Tedris Islahat Komisyonu: Memalik-i Ecnebiyye ve Fransa’da Diş Tababeti Mesleğinin Hal-i Hazırı, Türk Diş Tabipleri Cemiyeti Yayını, İstanbul, (1928).

İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Diş Hekimliği Okulu’nun fakülteye dönüşmesi ile ilgili belgeler Almanya’da yapılan bir tezde yer almıştır. Burada Prof. Diş Hekimi Feyzullah Doğruer (1904-1966)’in yanlış kuruluş felsefesi ile ilgili tespitleri vardır. Bkz. Metin Gürlük: Der Deutsch-Türkische Medizinische Austausch: Eine studie über den Istanbuler Zahnheilkunder Lem’i Belger (Vorstand: Prof. Dr. Gündolf Keil). Würzburg, 1986, s. 411-463.

“Çekirdek Eğitim Programı Taslağı” Ankara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nin Çukurova Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nin işbirliğiyle hazırlanmış ve 2003 yılında kabul edilerek yayınlanmıştır. Ayrıca Avrupa Birliği’nin Diş Hekimliğinde Eğitim Hedefleri, Prof. Dr. Gökhan Alpaslan tarafından Türkçeye çevirilmiştir. Bkz. Uzel, İlter: Diş Hekimliğine Giriş, Adana, 2006, s. 37-58.

Bulak, Cemil: Maksiller sinüs ve diş tabâbeti, Odonto-Stomatoloji Derg. 3.31-42, 1964.

Hak ve yetki yönünden büyük sorun getiren bu terim değişmesini ortaya çıkaran belge için T.B.M.M. Meclis Arşivleri’nden yararlanmama izin veren T.BM.M. Kütüphane Daire Başkan’ı Sayın Tuncay Yılmaz’a teşekkür ederim.

Reçete yazımındaki kısıtlama Sağlık Bakanı Hulusi Alataş zamanında düzeltilmiştir. Bkz. Büyük Aksoy, Ziya Cemal: “Türk Diş Tabipleri Cemiyeti Albümü”, Hüsnütabiat Mat. İstanbul, 1946, s. 78.

Anonim: Sağlık Reformu ile İlgili Kanun Tasarısı Taslakları ve Gerekçeleri, Sağlık Bakanlığı Yayını, 1993, s.30.

Bkz. Büyükaksoy, Ziya Cemal, a.g.e. (1946), s. 60 ve 78.

Uludağ, Osman Şevki: Beş Buçuk Asırlık Türk Tabâbeti Tarihi (Sadeleştiren: İlter Uzel), Kültür Bakanlığı Yayını Ankara, 1993, s. 225-227.

Büyükaksoy, Ziya Cemal: a.g.e. s. (1946), s. 26.

Anonim; Meslek Hayatımızı: Kalfalar Meselesi ve Kanun Tasarısı Hakkında Cemiyetimizin Teşebbüsleri, Türk Diş Tabipleri Cemiyeti Mecmuası, Yıl: 27,Sayı: 156-157, s.11-27, 1951.

Bilindiği gibi açılan bu özel diş hekimliği yüksek okulları sonradan devletleştirilmiş; bazıları da aralarında birleşerek üniversitelere bağlanmıştır. Buradan yetişen özellikle ilk nesil diş hekimlerinin birçoğunun ailesinin maddi olanakları da iyi olduğundan lüks klinikler açmışlar; fakat bilimsel alt yapı yetersizliklerinden dolayı Türk halkının ağız diş sağlığına ve mesleğin prestijine zarar vermişlerdir.

Tıpta Uzmanlık için Bkz. Tıpta Uzmanlık Eğitimi (Edt. Mahir Özmen) Türk Tabipleri Birliği Yayını, Ankara, s.7-8.

Uzel İlter: Prof. Dr. Halit Şazi, Dişhekimliği: 67, s.60-63,2006.

Bkz. Uzel, İlter: Anadolu Uygarlıklarında Diş Hekimliği, Adana, 2000, s. 60’da Diş Tabibi Mehmet Saraçoğlu’nun diplomasında (Diploma No: 270-570, 1927) “İstanbul Darülfünunu Tıp Medresesi Dişçi İcazetnamesi” yazılıdır.

Gürkan, Suat İsmail: Türk Diş Hekimliği, Diş Hekimliği Derg. 1: s. 302, (1970); 2:2:, 13-14, (1971).

Feyzullah Rasih: Meslektaşlara bir teklifim, Türk Diş Tabipleri Cemiyeti Mecmuası, Sene: 9, Sayı: 52, Ağustos-Eylül, 1932, s. 46. ve Büyükaksoy, Z.C., age. (1946) s.60.

Biz de bu konuya daha önce bir makalemizde değinmiştik. Bkz. Uzel, İlter Diş hekimliğinde unvan ve yetkiler, Oral, 13: 75-84, 1983.

Halit Şazi’nin tespit edebildiğimiz tek yayını için Bkz. Halit Şazi: Ağız hıfzısıhhası, Nevşali Afiyet (Hz.: Doktor Besim Ömer). Alem Matbaası (Ahmet İhsan, 1315), (1899),s. 262-268.

Uzel, İlter: İlk diş hekimliği kitaplarımız, Diş Hekimliği, 65:70-72, 2005, (Atatürk Çağı’nda diş hekimliğinde ilk telif eser: Mehmet Rifat (Atay): Ameliyat-ı Sinniye Dersleri, İstanbul, 1926'dir).

Ferit Ramiz: Mesleğimize dair esaslı bahisler: Büyük bir dert: Kitapsızlık, Dişçilik Alemi, Sayı: 5 s. 129-130 1924.

Bkz. Gürkan, Suat Ismail, a.g.m. (1970-1971).

1. Milli Diş Tababeti Kurultayı'nın programı ve açılış konuşmaları ssdeleştirilerek tarafımızdan yayınlanmıştır. Bkz. Uzel, llter. Birinci Milli Diş Tababeti Kurultayı, Türk Diş Hekimleri Birliği Yayını, Ankara 2005.

Azak, Gürbüz. Türk Diş Hekimliğinde "Zıpırlık" yarışı, Dünya Gazetesi, 1 05.1991.

Yıldırım, Celal Korkut: Sorumluların sorumsuzluğu, (Başyazı) Türk Diş Heliumleri Birliği Dergisi (T.D.B.D.) sayı: 24, Nisan 1994.

Yıldırım, Celâl Korkut: Hayata yatırım yapanlar, (Başyazı) T.D.B.D. sayı: 26, Ocak 1995.

Yıldırım, Celâl Korkut: Yeter ki sessizliğe son verelim, (Başyazı) T.D.B.D., sayı: 35, Ocak 1997.

Yıldırım, Celâl Korkut: Bilgi, bilgelik ve erdem, (Başyazı) T.D.B.D. sayı: 46, Aralık 1998.

İnönü, İsmet.: Tıbbiyeli ve Genç Türklerin istibdada karşı hürriyet mücadelesi, Dirim, 10 (8):378, 1975.

TBMM Zabit Ceridesi: 10.02.1925.

Mustafa Kemal: T.B.M.M. Zabıt Ceridesi 1959:18:3-4, D. 3.

Mustafa Kemal: T.B.M.M. Zabıt Ceridesi 1970: 7 (3): 4, D. 2.

Anonim: Refik Saydam (1881-1942) Ölümünün 40. Yılı Anısına, S.Y.S.B Yayını Ankara; 1982.

Sıhhiye Vekâleti Mecmuası Fevkalâde Nüshası (SSYB), 1942 s: 5-8 ve TBMM Zabıt Ceridesi, 1940:1:156, 164-167.

Ağız Diş Sağlığında Son Gelişmeler (Dünya Sağlık Örgütü Rapor No: 93-826), (Çeviren: İlter Uzel, Türk Diş Hekimleri Birliği Eğt. Yay. No: 2.), Ankara, 1997, s.7-30.

Uzel, İlter: Cumhuriyet Yılları Boyunca Türkiye’de Çocuk Diş Hekimliği (Cumhuriyet ve Çocuk, Hz.: Bekir Onur), s. 406-417, 1999.

Orhan Abdullah: Çocuklara Mahsus Diş Kitabı (Fergusson’dan çeviri), Devlet Mat., İstanbul 1930.

Uzel, İlter., a.g.m. (1999).

Bkz. Gürkan, Suat, İsmail, a.g.m. (1970-1971).

Bkz. Hogeboom, Floyde, E:. Practical Pedodontia or Juvenile Operative Dentistry and Public Health Dentistry, Mosby Co., St. Louis, 1946, s. 426-430.

Büyükaksoy, Ziya Cemal: Türk Diş Hekimliği Tarihi, Cumhuriyet Matbaası 1951, İstanbul. s. 64-65.