Türkiye’de Erken Çocukluk Döneminde Özel Gereksinimli Çocuklarda Davranış Eğitimi
Özet
Erken çocukluk dönemi, bireyin fiziksel, bilişsel, sosyal ve duygusal gelişiminin temellerinin atıldığı kritik bir süreçtir. Bu dönemde özel gereksinimli çocukların davranış yönetimi, bireysel gelişimleri kadar toplumsal kapsayıcılık açısından da büyük önem taşımaktadır. Türkiye’de özel gereksinimli çocuklara yönelik erken müdahale ve davranış yönetimi yaklaşımları, aileler ve eğitimciler için temel bir sorumluluk alanıdır. Bu bölümde, erken çocukluk döneminde karşılaşılan davranış problemleri ve bunların sınıflandırılması incelenmiştir. Ardından, işlevsel değerlendirme süreçleri, problem davranışların nedenleri ve uygun müdahale yöntemleri tartışılmıştır. Ayrıca, sosyal uyum becerilerini artırmaya yönelik stratejiler ve davranış destek programlarının etkileri değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, özel gereksinimli çocuklar için erken müdahale stratejilerinin geliştirilmesi, bireysel başarıyı artırmanın yanı sıra toplumsal kapsayıcılığa da katkı sağlamaktadır. Bu süreçte, ailelerin, eğitimcilerin ve politika yapıcıların iş birliği içinde çalışması gerekmektedir.
Referanslar
Apaydın, G., & Aykut, Ç. (2018). Okul öncesi kaynaştırma ortamlarında denemeye dayalı işlevsel analiz kullanımının değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(3), 451-483. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.336153
Armstrong, K. H., Ogg, J. A., Sundman-Wheat, A. N., & John-Walsh, A. (2014). Evidence-based interventions for children with challenging behavior. Springer.
Ataman, A. (2011). Özel gereksinimli çocuklar ve özel eğitime giriş. Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
Atbaşı, Z. (2020). Olumlu davranışsal destek modeli: Önleyici ve işbirlikçi okul iklimi oluşturma. Vize Yayıncılık.
Aydın, A. (2006). Otistik çocuk sahibi annelerine yönelik bir eğitim programı modeli (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Aykut, Ç. (2013). Kendini izleme stratejisi: Uygulama için 10 adım. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(2), 55-65.
Balay, R., & Sağlam, M. (2008). Sınıf içi olumsuz davranışlara ilişkin öğretmen görüşleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 1-24. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/146330
Barnett, W. S. (2011). Preschool education as an educational reform: Issues of effectiveness and access overall impacts of preschool education. National Institute for Early Education Research, 1-14.
Barnett, W. S., & Frede, E. (2010). The promise of preschool: Why we need early education for all. American Educator, 34(1), 21.
Basten, M., Tiemeier, H., Althoff, R. R., van de Schoot, R., Jaddoe, V. W., Hofman, A. & van der Ende, J. (2016). The stability of problem behavior across the preschool years: An empirical approach in the general population. Journal of Abnormal Child Psychology, 44(2), 393-404. https://doi.org/10.1007/s10802-015-9993-y
Betz, A. M., & Fisher, W. W. (2011). Functional analysis: History and methods. In W. W. Fisher (Ed.), Handbook of applied behavior analysis (pp. 206-222). The Guildford Press.
Butcher, J. N., Mineka, S., & Hooley, J. M. (2013). Abnormal psychology. Pearson College Division.
Chandler, L. K., & Dahlquist, C. M. (2002). Functional assessment: Strategies to prevent and remediate challenging behavior in school settings. Merrill Prentice Hall.
Chezan, L. C., Drasgow, E., & Martin, C. A. (2013). Discrete-trial functional analysis and functional communication training with three adults with intellectual disabilities and problem behavior. Journal of Behavioral Education, 23(2), 221-246. https://doi.org/10.1007/s10864-013-9192-2
Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2019). Basic concepts and principles. In Applied behavior analysis (pp. 43-67). Pearson.
Cooper, P., & Bilton, K. M. (2002). Attention deficit hyperactivity disorder: Practical guide for teachers. David Fulton Pub.
Crone, D. A., & Horner, R. H. (2003). Building positive behavior support in schools: Functional behavioral assessment. Guilford Press.
Crone, D. A., Hawken, L. S., & Horner, R. H. (2010). Responding to problem behavior in schools: The behavior education program (2nd ed.). Guilford Press.
Çelik, S. (2012). Problem davranışları önlemeye yönelik başarıya ilk adım erken eğitim programı anaokulu versiyonunun etkililiği. [Yüksek Lisans Tezi], Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
Dahlquist, F. W. (2002). Amplification of signaling events in bacteria. Science's STKE, 2002(132). https://doi.org/10.1126/stke.2002.132.pe24
Dhar, N., & Betal, A. (2022). Unlocking potential: Early childhood special education (ECSE) and its profound impact on children's development. International Journal of Early Childhood Special Education, 14, 2604-2613.
Diken, I. H., & Rutherford, R. B. (2005). First Step to Success early intervention program: A study of effectiveness with Native-American children. Education and Treatment of Children, 28(4), 444-465.
Durualp, E., & Aral, N. (2010). Altı yaşındaki çocukların sosyal becerilerine oyun temelli sosyal beceri eğitiminin etkisinin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(39), 160-172. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/87465
Elksnin, L., & Elksnin, N. (2006). Teaching social-emotional skills at school and home. Love Publishing.
Erbaş, D. (2002). Problem davranışların azaltılmasında olumlu davranışsal destek planı hazırlama. Özel Eğitim Dergisi, 3(2), 41-50. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000065
Erbaş, D. (2005). Olumlu davranışsal destek. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 6(1), 1-18.
Ervin, R. A., Radford, P. M., Bertsch, K., Piper, A. L., Ehrhardt, K. E., & Poling, A. (2001). A descriptive analysis and critique of the empirical literature on school-based functional assessment. School Psychology Review, 30(2), 193-210. https://doi.org/10.1080/02796015.2001.12086109
Gray, C. (2000). Writing social stories with Carol Gray: Accompanying workbook to video. Future Horizons.
Gray, C. (2010). The new social story book, revised and expanded 10th anniversary edition: Over 150 social stories that teach everyday social skills to children with autism or Asperger's syndrome, and their peers. Future Horizons.
Gülay, H., & Akman, B. (2009). Okul öncesi dönemde sosyal beceriler. Pegem A Yayıncılık.
Hawken, L. S., & Horner, R. H. (2003). Journal of Behavioral Education, 12(3), 225-240. https://doi.org/10.1023/a:1025512411930
Hawken, P. (2007). Blessed unrest: How the largest social movement in history is restoring grace, justice, and beauty to the world. Penguin.
Horner, R. H. (1994). Functional assessment: Contributions and future directions. Journal of Applied Behavior Analysis, 27(2), 401-404. https://doi.org/10.1901/jaba.1994.27-401
Horner, R. H., Carr, E. G., Strain, P. S., Todd, A. W., & Reed, H. K. (2002). Problem behavior interventions for young children with autism: A research synthesis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 32, 423-446.
İkiz, F. E., Mete-Otlu, B., & Ekinci-Vural, D. (2016). Erken çocukluk döneminde görülen problem davranışlar: Öğretmenlerin değerlendirmesi. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Social Science Institute, 8(17).
Kalberg, J. R., Lane, K. L., & Menzies, H. M. (2010). Using systematic screening procedures to identify students who are nonresponsive to primary prevention efforts: Integrating academic and behavioral measures. Education and Treatment of Children, 33(4), 561-584. https://doi.org/10.1353/etc.2010.0007
Koegel, R. L. (2006). Pivotal response treatments for autism: Communication, social, and academic development. Brookes Publishing.
Kourkoutas, E. (2011). Interventions interdisciplinaires et systémiques pour des enfants hyperactifs en milieu familial et scolaire. Précarités et éducation familiale, 436. https://doi.org/10.3917/eres.zaouc.2011.01.0436
Kurt, O., & Kutlu, M. (2019). Effectiveness of social stories in teaching abduction-prevention skills to children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(9), 3807-3818. https://doi.org/10.1007/s10803-019-04096-9
Lösel, F., & Bender, D. (2003). Resilience and protective factors. In D. Farrington & J. Coid (Eds.), Early prevention of adult antisocial behaviour (pp. 130-204). Cambridge University Press.
Lundahl, B., Risser, H. J., & Lovejoy, M. C. (2006). A meta-analysis of parent training: Moderators and follow-up effects. Clinical Psychology Review, 26(1), 86–104. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2005.07.002
McGee, G. G., Morrier, M. J., & Daly, T. (1999). An incidental teaching approach to early intervention for toddlers with autism. Journal of the Association for Persons with Severe Handicaps, 24, 133–146.
O’Neill, R. E., Bundock, K., Kladis, K., & Hawken, L. S. (2015). Acceptability of functional behavioral assessment procedures to special educators and school psychologists. Behavioral Disorders, 41(1), 51–66. https://doi.org/10.17988/0198-7429-41.1.51
Olçay, S., Kıyak, Ü. E., & Toper, Ö. (2021). Sosyal öykü bilimsel-dayanaklı bir uygulama mıdır? Bir meta-analiz ve kapsamlı betimsel analiz çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğititim Dergisi, 23(2). https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.766765
Özyürek, M. (1997). Sınıfta davranış yönetimi: Uygulamalı davranış analizi. Karatepe.
Özyürek, M. (2004). Sınıfta davranış değiştirme. Ankara: Kök Yayıncılık.
Peterson, S., Eldridge, R., Williams, B. F., & Williams, R. L. (2024). Ethical applied behavior analysis models for individuals impacted by autism. In Principles of applied behavior analysis. Taylor & Francis.
Reed-Schindler, H. K. (2002). Using trans-situational interventions to build behavior supports across multiple environments (Order No. 3061963). ProQuest Dissertations & Theses Global.
Ryan, A. L., Halsey, H. N., & Matthews, W. J. (2003). Using functional assessment to promote desirable student behavior in schools. Teaching Exceptional Children, 35(5), 8-15. https://doi.org/10.1177/004005990303500501
Sideridis, G. D. (2003). On the origins of helpless behavior of students with learning disabilities: Avoidance motivation? International Journal of Educational Research, 39(4-5), 497-517. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2004.06.011
Sideridis, G. D., Morgan, P. L., Botsas, G., Padeliadu, S., & Fuchs, D. (2006). Predicting LD on the basis of motivation, metacognition, and psychopathology. Journal of Learning Disabilities, 39(3), 215-229. https://doi.org/10.1177/00222194060390030301
Sprenger, M. (2008). Introduction. In The developing brain: Birth to age eight (pp. 1-6). Corwin Press.
Strain, P. S., Wolery, M., & Izeman, S. (1998). Considerations for administrators in the design of service options for young children with autism and their families. Young Exceptional Children, 1, 8–16.
Topçu-Bilir, Z., & Sop, A. (2016). Okul öncesi dönemindeki çocukların aile ilişkileri ve çocuklarda görülen davranış problemleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(40). https://doi.org/10.21764/efd.10006
Trump, C. E., Pennington, R. C., Travers, J. C., Ringdahl, J. E., Whiteside, E. E., & Ayres, K. M. (2018). Applied behavior analysis in special education: Misconceptions and guidelines for use. Teaching Exceptional Children, 50(6), 381-393. https://doi.org/10.1177/0040059918775020
Vuran, S. (2012). Davranış problemleri ile baş etme içinde İ. H. Diken (Ed.), İlköğretimde kaynaştırma (pp. 260-287). Pegem Akademi.
Williams, D. L., Siegel, M., & Mazefsky, C. A. (2018). Problem behaviors in autism spectrum disorder: Association with verbal ability and adapting/coping skills. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48, 3668–3677. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3611-7
Yavuzer, H. (1997). Çocuk eğitimi. Remzi Kitabevi.
Yavuzer, H. (1999). Çocuk psikolojisi (18. baskı). Remzi Kitabevi.
Yücesoy, Ş., & Erbaş, D. (2002). İşlevi kaçma yoluyla olumsuz pekiştirme olan problem davranışların yer aldığı araştırmaların incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 3(2), 51-66.
Yücesoy-Özkan, Ş. (2007). Zihin yetersizliği olan öğrencilere yönelik hazırlanan kendini yönetme stratejileri öğretim paketinin etkililiği. [Yayınlanmamış doktora tezi], Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Yücesoy-Özkan, Ş., & Sönmez, M. (2011). Examination of single subject studies conducted on individuals with disabilities by using self-management strategies: A meta-analysis study. Educational Sciences: Theory and Practice, 11(2), 809–821.
Yücesoy-Özkan, Ş., Mart, S., Altun, D. E., Öncül, N., Genç-Tosun, D., Karaaslan, M., Gönüldaş, H., Aybek, E. C., & Çağ, M. (2024). Zihin yetersizliği olan çocuklar ve gençler için kanıta dayalı uygulamalar. https://idep.esogu.edu.tr/Storage/idep/Uploads/IDEP_KDU_RAPOR_2024.pdf
