Erken Çocukluk Döneminde Gözlenen Süreğen Hastalıklar ve Eğitimleri
Özet
Süreğen hastalıklar, ölümcül risk taşıyabildiği gibi aynı zamanda zihinsel, bilişsel ve/veya fiziki işlev yetersizliklerinden kaynaklı ve genel olarak hastaneye yatma durumunun zorunlu olabileceği akut komplikasyonlarla karakterize hastalıklardır. Süreğen hastalıklarda normalden sapmalar veya bozukluklar, geçici olmayan durumlar, geriye dönüşün zor olması, patolojik değişiklikler yaşanması veya hastanın rehabilitasyonu için özel eğitim gerektiren uzun süreli bakım, gözetim ve denetim gerektirecek durumlar olabilmektedir. Süreğen hastalıklarda hastane ortamında uzun süre yatış olabileceğinden, hastalarda sağlık hizmetlerinin yanında eğitime yönelik ihtiyaçlarının da karşılanması zorunlu bir gereksinim olarak görülmektedir. Bu gereksinim durumu, süreğen hastalıklar grubunda yer alan çocukların da özel gereksinime ihtiyacı olan çocuklarla birlikte değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Kanser, sinir sistemi hastalıkları, diyabet, epilepsi, kistik fibrozis, talassemi, astım, kalp/karaciğer/ böbrek ile ilgili hastalıklar ve doğuştan anomaliler gibi süreğen hastalığı olan çocuklar bu durumdan ciddi şekilde etkilenmekte ve okula deva sorunu yaşayabilmektedir. Bu durum ailelerin yaşadığı etkiyle birlikte daha da önemli hale gelmektedir. Bu yönüyle kitabın bu bölümünde süreğen hastalıklar ve eğitimleri konusunda merak edilen konulara değinilerek; konular detaylı şekilde ele alınmaya çalışılmıştır. Bölüm içeriklerinde süreğen hastalıklarda tanımlamalar, özellikler, yaygınlık durumu, nedenler, sınıflandırılma, yasal boyut ve eğitim durumları ayrı ayrı ele alınmıştır. Devamında Türkiye’de ve dünyada süreğen hastalıkların durumu açıklanarak örneklere yer verilmiştir. Son bölümde ise, Türkiye’deki durumla ilgili değerlendirme yapılarak önerilerde bulunulmuştur.
Referanslar
A’Bear, D. (2014). Dupporting the learning of children with chronic illness. Canadian Journal of Action Research. 15(1), 22-39.
Akkuş, S. Y. & Ayhan Bütün, A. (2018). Kronik hastalığı olan çocukların davranışlarının ve yaşam kalitelerinin incelenmesi. Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi. 1-7. 29-135. https://doi.org/10.12956/tjpd.2018.394
Aksoy, V. (2016). Özel eğitim. Pegem Akademi. Ankara.
Akyüz, E. (2001). Çocuk hakları sözleşmesinin temel ilkeleri ışığında çocuğun eğitim hakkı. Milli Eğitim Dergisi, 151, 15-29.
Alak, V. (1993). Hastaneye ameliyat olmak üzere gelen 7-14 yaş grubu çocukların korkuları ve hemşirelik uygulamaları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi, İzmir.
Arslanoğlu İ. (1997). Türk eğitim sistemi, Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları. Ankara.
Baykan, Z. (2000). Özürlülük, engellilik, sakatlık nedenleri ve korunma, Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi. Eylül 2000. http://www.ttb.org.tr/STED/sted0900/4.html (Erişim Tarihi: 06.11.2024)
Baykoç, N. (2006). Hastanede çocuk ve genç. Gazi Kitapevi. Ankara.
Baysal, B. (1996). Süreğen hastalıklar ve hastaneye yatış: Çocuk aile ve tedavi ekibi. Katkı Pediatri Dergisi, 17: 912-918.
Bernell, S., and Howard, S. W. (2016). Use your words carefully: What is a chronic disease? Frontier Public Health. 4(159), 1-3.
Best, S. (2001). Definitions, supports, issues, and services in schools and communities. In J. L. Bigge, S. J. Best, & K. Wolf Heller (Eds). Teaching individuals with physical, health, or multiple disabilities. Upper Saddle River, New Jersey: Merrill Prentice Hall, 3-33.
Bilir, Ş. ve Dönmez, B. N. (1995). Çocuk ve hastane. Sim Matbaacılık. Ankara.
Bilir, N. ve Paksoy, N.S. (2006). Bulaşıcı olmayan hastalıkların kontrolü ve yaşlılık sorunları; İçinde halk sağlığı temel bilgiler. Hacettepe Üniversitesi Yayını, 1019-1044.
Borgioli, J. A. & Kennedy, C.H. (2003). Transitions between school and hospital for students with multiple disabilities: A survey of causes, educational continuity, and parental perceptions. Research & Practice for Persons with Severe Disabilities, 28 (1), 1–6.
Bolat, E. Y. (2018). Süreğen hastalığı olan çocuklar ve hastane okulları. Millî Eğitim, 218, 163-185.
Brown, R. T. & DuPaul, G. J. (1999). Introduction to the mini-series: Promoting school success in children with chronic medical conditions. Scholl Psychology Review, 28(2), 175-181.
Çalık, M., Güzelçiçek, A. & Ethemoğlu, Ö. (2020). Epilepsinin epidemiyolojisi: Çocukluk çağı epilepsileri. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; p.4-7.
Champaloux, S. W. & Young, D. R. (2015). Childhood chronic health conditions and educational attainment. Journal of Adolescent Health, 56(1), 98-105.
Charlton, A., Pearson, D., & Morris-Jones, P. H. (1986). Children’s return to school after treatment for solid tumors. Social Science and Medicine, 22(12), 1337-1346.
Çavuşoğlu, H. (2015). Çocuk sağlığı hemşireliği. Sistem Ofset Basımevi. Ankara.
Çay, Ü., Özgür Gündeşlioğlu, Ö. ve Kocabaş, E. (2021). İnfant ve çocuklarda HIV enfeksiyonu ve yönetimi. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; p.73-81.
Çeçen, A. (2000). İnsan hakları (3. Basım). Savaş Yayınevi. Ankara.
Çevik, A. & Ertaş, N. (2020). Fenilketonüri hastalığı ve hastalığa uygun gıda üretimi: Phenylketonuria disease and appropriate food production for patients. Bozok Tıp Dergisi, 10(1), 256-263.
Çil, E. (2006). Konjenital kalp hastalıkları. Turkiye Klinikleri Dahili Tıp Bilimleri Dergisi. Kapak Hastalıkları Özel Sayısı; 2(15):51-9
Çolak, R. (2012). Tip 1 diyabetleri mellitus epidemiyolojisi, Turkiye Klinikleri J Endocrin-Special Topics. 5(3):1-4
Demirel, A. C. (2024). Fenilketonüri vakalarında sosyal hizmet uygulaması. Social Scienses Studies Journal (SSSJournal), 9(114), 8135-8143.
Durualp E, Kara FN, Yılmaz V. ve Alaybeyoğlu K (2010). Kronik hastalığı olan ve olmayan çocukların ve ebeveynlerinin görüşlerine göre yaşam kalitelerinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 63(2): 55-63.
Eiser, C. & Morse, R. (2001). A review of measures of quality of life for children with chronic illness. Archives of Disease in Childhood, 84(3), 205-211.
Eiser, C. & Town, C. (1987). Teachers concerns about chronically sick children: Implications for Pediatricians. Developmental Medicine and Child Neurology, 29, 56- 63.
Er, M. (2006). Çocuk, hastalık, anne-babalar ve kardeşler. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 49: 155-168.
Ersoy, Ö. (2001). Özel gereksinimi olan çocuklar ve eğitimi. Kaptan Ofset. İstanbul.
Eser, E., Yüksel, H., Baydur, H., Erharta, M., Saatli, G., Özyurt-Cengiz, B., Özcan, C. & Ravens-Sıeberer, U. (2008). Çocuklar için genel amaçlı sağlıkla ilgili yaşam kalitesi ölçeği (Kid-KINDL) Türkçe sürümünün psikometrik özellikleri. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(4): 409–417.
Fazlıoğlu, K., Hocaoğlu, Ç. & Sönmez, M. F. (2010). Çocukluk çağı epilepsisinin aileye etkisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 2(2), 190-205.
Gerrig, R. J. (2018). Experiencing narrative worlds: On the psychological activities of reading. Routledge.
Gültekin, M., Boyraz, C. & Uyanık, C. (2017). Beyaz önlüğü sadece doktorlar mı giyer? Hastane sınıfı öğretmenlerinin hastane sınıflarına ilişkin görüşleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16 (60), 104-118.
Hatun, Ş. & Gündar, Y. (2001). Çocuklarda adolasanlarda ve genç erişkinlerde tip 1 diyabet. Roche. İstanbul.
Hen, M. (2020). Teaching emotional intelligence: An academic course for hospital teachers. Continuity in Education, 1(1), 22.
Işıktekiner, F. S. & Altun Akbaba, S. (2011). Hastane okullarındaki sorunlar ve yaşantılar. Eğitim ve Bilim. 36(161), 318-331.
Kamışlı, H., Yelken, T. Y. & Akay, C. (2016). Hastane okullarına yönelik geliştirilen eğitici eğitimi programının öğretmenler üzerindeki etkisi. Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 28, 141-155.
Kılıç, M. (2003). Ülkemizdeki hastane ilköğretim okullarına devam eden öğrencilerin bazı değişkenler açısından incelenmesi. İ. Ü. Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(6), 49-74.
Kılıçarslan Törüner, E. & Büyükgönenç, L. (2017). Çocuk Sağlığı Temel Hemşirelik Yaklaşımları. S:185-96
Kıykım, E. & Zeybek, A. Ç. A. (2022). Fenilketonüri. Turkiye Klinikleri Neonatology-Special Topics, 3(2), 10-14.
Kim, T. & Biocca, F. (1997). Telepresence via television: Two dimensions of telepresence may have different connections to memory and persuasion. Journal of Computer-Mediated Communication. 3(2), JCMC325.
Kobal, G. (2003). Ortopedik ve sürekli hastalığı olan çocuklar. A. Ataman (Ed.). Özel gereksinimli çocuklar ve özel eğitime giriş (s. 361–392). Gündüz Eğitim ve Yayıncılık. Ankara.
Kutluk, T. (2021). Çocukluk çağı kanserlerinin epidemiyolojisi: Çocukluk çağında nadir görülen tümörler. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2021. p.1-3.
Lemke, R. E. (2004). A hospital school: An intrinsic case study. [Unpublished doctorate dissertation], North Carolina State University, Graduate Faculty, Raleigh.
Mikati, M. A. (2011). Febrile Seizures. In: Kliegman, R. M, Stanton, B. F, StGeme, J. W, Schor, N. F, Behrman, R. E (eds). Nelson Textbook of Pediatrics, 19th ed. Philadelphia, Elsevier; 2017-9.
Nevile, M., & Roberts, J. (1999). School children with chronic illness. Exceptionality Education Canada, 9(3), 41-47.
Oberstein, S.G. (2012). Hospital-based educational services and the well-being of children with chronic illness: A self-study (Yüksek lisans tezi, DePaul University). College of Education Theses and Dissertations. 26. veri tabanı Chicago, USA.
Onur, B. (1999). Cumhuriyet ve çocuk. 2. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
Orkin, S. H., Nathan, D. G. & Ginsburg, D. (2009). Nathan and Oski’s hematology of infancy and childhood. Seventh Edition, W.B. Saunders Company, 2009, Philadelphia, USA.
Öztürk M. (2005) Hemofili çocuklar ve annelerinde emosyonel zorlama. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 48: 250–253.
Patenaude, A. F., & Kupst, M. J. (2005). Psychosocial functioning in pediatric cancer. Journal of pediatric psychology, 30, 9-27.
Pehlivan, M., & Kalkan, İ. (2016). Fenilketonüri: Olgu sunumu. Aydın Sağlık Dergisi, 2(2), 57-62
Sarı, H. (2004). Süreğen hastalıklı çocuklar ve eğitimleri [Yayımlanmamış yüksek lisans ders notları]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya
Schmucker, M., Reiswich, A., Pfeifer, C., De Mey, V. & Haag, M. (2020). Mobile robotic telepresence between hospital and school: Lessons learned. In dHealth 2020– Biomedical Informatics for Health and Care (pp. 256-262). IOS Press.
Sexson, S. B. & Madan-Swain, A. (1993). School reentry for the child with chronic illness. Journal of Learning Disabilities, 26, 115-137.
Shiu, S. (2001). Issues in the education of students with chronic illness, International Journal of Disability: Development and Education, 48(3), 269-281, DOI:0.1080/10349120120073412
Souza, M. H. D. N., Nóbrega, V. M. D. & Collet, N. (2020). Social network of children with cronic disease: knowledge and practice of nursing. Revista Brasileira de Enfermagem, 73. https://doi.org/10.1590/0034-7167-2018-0371
Steinke, S., Megan Elam, M., Irwin, M.K., Sexton, K., & McGraw, A. (2016). Pediatric hospital school programming: An examination of educational services for students who are hospitalized. Physical Disabilities: Education and Related Services, 35(1), 28-45.
Sucuoğlu, B ve Kargın, T. (2006). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları yaklaşımlar yöntemler ve teknikler. Morpa Kültür Yayınları. İstanbul.
Suzuki, L., & Kato, P. (2003). Psychosocial support for patients in pediatric oncology: The influences of parents, schools, peers, and technology. Journal of Pediatric Oncology Nursing, 20(4), 159-174.
Süleymanlar, G. (2007). Kronik böbrek hastalığı ve yetmezliği: Tanımı, evreleri ve epidemiyolojisi. Turkiye Klinikleri Dahili Tıp Bilimleri Dergisi. Koruyucu Nefroloji Ulusal Böbrek Yetmezliği Önleme Programı Özel Sayısı:3(38):1-7
Şekerel, E ve Kalaycı, Ö. (1999). Çocukluk çağında kronik astım tedavisi. F. Kalyoncu (Ed.). Bronş Astması ve Alerji Hastalıkları. Güneş Kitapevi, 42–55. Ankara.
Thies, K. M. (1999). Identifying the educational implications of chronic illness in school children. Journal of School Health, 69, 392-397.,
Tonbul, Y. & Altınhan, N. (2018). Hastane okullarından hastane sınıflarına geçişle birlikte ortaya çıkan sorunların okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin görüşleri üzerinden incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi. 48(224), 381-396.
Tüfekçi, F. G., & Aytekin, A. (2015). Konjenital kalp hastalıkları. Turkiye Klinikleri Pediatric Nursing-Special Topics, 1(3), 59-66.
Türkiye Özürlüler Araştırması (2002). Türkiye özürlüler araştırması raporu. Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, 2004; 51. Ankara.
Türk Hematoloji Derneği (2011). Hemofili tanı ve tedavi klavuzu. ANKARA
Türk Hematoloji Derneği (2011). Ulusal tedavi kılavuzu, Orak Hücreli Anemi Tanı ve Tedavi Klavuzu. VI. Bölüm. ANKARA
Türköz Bozdoğan, G. (2012). Hastane ilköğretim okullarına devam eden öğrenci ailelerinin hastane ilköğretim okullarına ilişkin algıları ve beklentileri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Abant İzzet Baysal Üniversitesi. Bolu.
Ünüvar, P. (2011). Hastanede yatarak tedavi gören çocukların eğitsel açıdan desteklenmesi (3-7 Yaş için Örnek Çalışma). Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (35), 31-44.
Van Cleave, J., Gortmaker, S. L. & Perrin, J. M. (2010). Dynamics of obesity and chronic health conditions among children and youth. Jama, 303(7), 623-630.
Yılmaz Bolat, E. (2018). Süreğen hastalığı olan çocuklar ve hastane okulları. Milli Eğitim Dergisi. 47 (218), 163-186.
Yıldız, M. & Köksal, K. (2009). Birleştirilmiş sınıf uygulamasına ilişkin öğretmen görüşlerinin değerlendirilmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi. 17 (1), 1-14.
Bir Dileğim Var (2021). Hastane sınıfları. https://birdilegimvar.org.tr/hastane-siniflari/ (Erişim Tarihi: 07.11.2024).
Çocuk Göğüs Hastalıkları Derneği (t.y.). Kistik Fibrozis nasıl bir hastalıktır ve hangi bulgular ile ortaya çıkar. https://www.cocukgogus.org/tr/kistik-fibrozis-nasil-bir-hastaliktir-ve-hangi-bulgular-ile-ortaya-cikar-a (Erişim Tarihi: 25.12.2024).
Dr. Siyami Ersek Göğüs Kalp Ve Damar Cerrahisi Eğitim Araştırma Hastanesi (2019). Pediatrik KVC. https://siyamiersekeah.saglik.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 15.12.2024).
Freseniuz Medical Care (2005). İstanbul: Kronik böbrek yetmezliği olan hastalara yönelik eğitim klavuzu. https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=Freseniuz+Medical+Care+(2005).+I%CC%87stanbul%3A+Kronik+Bo%CC%88brek+Yetmezlig%CC%86i+Olan+Hastalara+Yo%CC%88nelik+Eg%CC%86itim+Klavuzu%2C&ie=UTF-8&oe=UTF-8 (Erişim Tarihi: 07.11.2024).
Gaziantep Cengiz Gökçek Kadın Doğum ve Çocuk Hastalıkları Hastanesi (2021). Hastane okulu. https://cengizgokcekkdch.saglik.gov.tr/TR,38967/hastane-okulu.html (Erişim Tarihi:05.11.2024).
Gökler, I. (2004). Çocukluk dönemi kronik hastalıklarının psikososyal boyutlarına ilişkin çalışmaların yöntemsel açıdan gözden geçirilmesi: İleriye yönelik öneriler. http://www.cgrsder.org.tr/111_content.htm (Erişim Tarihi:05.11.2024).
Haberal, M. (1997). http://www.genbilim.com/bobrek_yetmezligi1.htm. (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı (2014). Toplum için bilgilendirme dizisi. https://www.genome.gov/Genetic-Disorders/Phenylketonuria#al-1 (Erişim Tarihi: 29.12.2024).
Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı (2023). Toplum için bilgilendirme dizisi. https://medlineplus.gov/ency/article/001166.htm (Erişim Tarihi: 22.12.2024).
Hospital School (2021). Robot hizmeti. https://hospitalschoolsa.sa.edu.au/programs/Telepresence (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü (2018). Öğretmenim elimi tut. http://oet.istmem.com/ (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
KAÇUV (2021). Hastane sınıfı. https://kacuv.org/hastane-sinifi/ (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (1973). 1739 sayılı milli eğitim temel kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (1982). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 01.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2001). Milli eğitim bakanlığı okul kütüphaneleri yönetmeliği. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4845&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2010). Millî eğitim bakanlığı evde ve hastanede eğitim hizmetleri yönergesi. https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/871.pdf (Erişim Tarihi: 04.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2011). Millî eğitim bakanlığının teşkilat ve görevleri hakkında kanun hükmünde kararname. https://trabzonarge.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2016_10/30011817_mill_egitim_bakanliginin_teskilat_ve_gorevleri_hakkinda_kanun_hukmunde_kararname.pdf (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2012). Milli eğitim bakanlığı özel eğitim kurumları yönetmeliği. https://ookgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2013_05/24111452_zeleitimynetmelik.pdf (Erişim Tarihi: 07.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2014). Millî eğitim bakanlığı okul öncesi eğitim ve ilköğretim kurumları yönetmeliği. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19942&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2015). Hastanede eğitim hizmetleri kılavuzu. http://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2015_07/29123929_mebhastanesnflar.pdf (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2018). Milli eğitim bakanlığı özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_07/09101900_ozel_egitim_hizmetleri_yonetmeligi_07072018.pdf (Erişim Tarihi: 05.11.2024).
Milli Eğitim Bakanlığı (2024). Haberler. https://www.meb.gov.tr/evde-ve-hastanede-sunulan-imknlarla-11-bin-ogrencinin-egitimi-kesintisiz-suruyor/haber/35343/tr (Erişim Tarihi: 06.11.2024).
Sağlık Bakanlığı (2021). Kamu hastaneleri iyi uygulama örnekleri verimlilik ve kalite uygulamaları hastane okulları https://iyiuygulamaornekleri.saglik.gov.tr/TR,61575/hastane-okulu.html (Erişim Tarihi: 09.11.2024).
Sönmezer, M. Ç. (t.y.). HIV infeksiyonun klinik özellikleri ve tedavisi: Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı. https://hatam.hacettepe.edu.tr/HATAM_HIV_AIDS_klinik_ozel_041217.pdf. (Erişim Tarihi: 05.12.2024).
Şahinbey Rehberlik Araştırma Merkezi (2024). Hastane sınıfları listesi. https://sahinbeyram.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/27/08/149757/dosyalar/2024_11/05144054_hastanesiniflarilistesi.pdf?CHK=c92282c935a6371bd7133c6ba7b84f26 (Erişim Tarihi: 05.12.2024).
Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizme Derneği (t.y.). Diyabet şeker hastalığı raporu. https://temd.org.tr/hastaliklar/diyabet-seker-hastaligi (Erişim Tarihi:28.12.2024).
Türk Pediatri Kurumu (2022). 57. Türk pediatri kongresi; Bildiri özetleri kitabı [İnternet] https://turkpediatri.org.tr/storage/57tpkkitap-1-3-1668180904AxrI7.pdf (Erişim tarihi: 15.12.2024).
Türk Tıbbi Onkoloji Derneği (t.y.). Kanserin biyolojisi. https://www.kanser.org/saglik/toplum/sayfa/kanserin-biyolojisi (Erişim Tarihi: 27.12.2024).
Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik İmmünoloji Derneği (t.y.). Astım raporu. https://www.aid.org.tr/hastaliklar/alerji-ve-bagisiklik-sistemi-hastaliklari/astim/ (Erişim Tarihi: 25.12.2024).
