Kişiliğin Yönleri: Kontrolü Ele Almak, Şans Vermek ve Bulmak
Özet
Kişilik, bilim insanlarına göre kişiliğin gelişimi, ölçme ve değerlendirilmesi, kuramlar ve normal dışı olmak üzere farklı bölümlerden oluşmaktadır. Kişiliğin anlaşılması bağlamında insan davranışlarının açıklanmasında çeşitli yaklaşımlar farklı yollar izlemişlerdir. Bu yaklaşımlardan biri olan Sosyal Öğrenme Yaklaşımı, insan davranışını açıklamada davranış potansiyeli, beklenti, değer (pekiştirme) ve psikolojik durum olmak üzere dört öğe üzerinde durmaktadır. Rotter’ın ortaya koyduğu bu yaklaşıma göre, bireyler yeni bir deneyim ile karşı karşıya kaldıklarında olayları etkileme yeteneklerine dönük inançlarına başvurmaktadırlar. Bu durum kontrol odağı şeklinde ifade edilmektedir. Kontrol odağı, iç kontrol odağı ve dış kontrol odağı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Temelleri psikolojinin başlangıcına kadar uzanan Sansasyon Arayışı yaklaşımı ise bireylerin yaşamları içerisinde aradıkları optimal düzeyde uyarılma durumlarına göre yapılandırılmıştır. Zuckerman’ın ortaya koyduğu bu yaklaşıma göre, uyarılma seviyesinin yüksek olması kişileri, ihtiyaç duydukları farklı ve karmaşık duyum ve deneyimlere ulaşma konusunda sansasyon arayışına itebilmektedir. İnsan davranışını açıklamada bireylerin sahip oldukları güçlü yönlere, erdemlere ve karakter güçlerine odaklanan yaklaşım ise Pozitif Psikoloji yaklaşımıdır. Pozitif psikoloji yaklaşımı, ikinci dünya savaşı sonrasında psikolojinin mağdur bilimi haline gelerek işlevinin oldukça kısıtlı bir hale gelmesi sonucunda ortaya çıkmıştır. Pozitif psikoloji yaklaşımına göre, psikolojinin işlevi yalnızca hastalıkları, hasarları veya zayıflıkları tedavi etmek değil aynı zamanda bireylerin güçleri ve erdemleri üzerinde çalışmalar yapmaktır.
Referanslar
Bannink, F. (2017). Pozitif Psikoloji (s.7-43). 201 Pozitif psikoloji uygulaması (Çev. E. Kökkılıç). İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Yayınları.
Baydoğan, M. ve Dağ, İ. (2008). Hemodiyaliz hastalarındaki depresiflik düzeyinin yordanmasında kontrol odağı, öğrenilmiş güçlülük ve sosyotropi-otonomi. Türk Psikiyatri Dergisi, 9(1), 19-28.
Burger, J.M. (2021). Kişilik. (Çev. İ. D. Erguvan Sarıoğlu). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
Cüceloğlu, D. (2012). İnsan ve davranışı. Remzi Kitabevi: İstanbul.
Çetin, F. (2011).Örgüt içi girişimcilikte öz yeterlilik algısı ve kontrol odağının rolü. Business And Economics Research Journal, 2(3), 69-85.
Dağaşan, G. (2022). Kontrol odağı, toplam kalite yönetimi ve iş performansı ilişkisi hemşireler üzerinde bir uygulama. Yüksek Lisans Tezi. Gebze Teknik Üniversitesi: Gebze.
Hefferon, K. ve Boniwell, I.(2018). Pozitif psikolojiye giriş. (s.1-21). Pozitif psikoloji- kuram, araştırma ve uygulamalar (Çeviri Editörü: Tayfun Doğan). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Joireman, J.A., Fick, C. S. ve Anderson, J.W. (2002). sensation seeking and involvement in chess. Personality and Individual Differences, 32, 509-515.
Karkoulian, S. ve Mahseredjian, J.A. (2017).,Prediction of knowledge acquisition, knowledge sharing and knowledge utilization from locus of control: An empirical ınvestigation. Business Studies Journal, 4(2), 117- 130.
Kelland, M. (2017). Personality theory. OER Commons. Erişim Adresi: https://oercommons.org/authoring/22859-personality-theory. Erişim Tarihi: 22 Ekim 2024.
Martin, R., Thomas, G., Charles, K., Epitropaki, O. ve Mcnamara, R. (2005). The role of leader-member exchanges in mediating the relationship between locus of control and work reactions. Journal Of Occupational And Organizational Psychology, 78, 141-147.
Meyers, D. (2000). The friends, funds, and faith of happy people. American Psychologist. 55, 56-67.
Peterson, C. ve Seligman, M.E.P. (2004). Introduction to a “Manual of the Sanities” (s.3-32). Character Strengths and Virtues A Handbook and Classification. New York: Oxford University Press.
Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for ınternal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1-28.
Rotter, J. B.(1960). Some implications of a social learning theory for the prediction of goal directed behavior from testing procedures. Psychological Review, 67(5), 301-316.
Rotter, J.B. (1975). Some problems and misconceptions related to the construct of internal versus external control of reinforcement. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 43(1), 56-67.
Seligman, M.E.P. (2002). Positive psychology, positive prevention, and positive therapy. (s. 3-9). Handbook of Positive Psychology (Ed. Snyder, C. R. ve Lopez, S.J.). New York: Oxford University Press.
Seligman, M.E.P. (2006). Learned OPTİMİSM: How to change your mind and your life. New York: Vintage Books.
Sergici, M. (2013). Sigara içen üniversite öğrencilerinde kontrol odağı ile sosyotropi otonomi kişilik özelliklerinin incelenmesi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
Silvester, J., Gough, F.M, Anderson, N.R. ve Afandi, R.M. (2002). The contribution of personality traits, negative affectivity, locus of control and type a to the subsequent reports of job stressors and job strains, Journal of Occupational and Organizational Psychology, 67 (1),1-11.
Snyder, C.R. (1995). Conceptualizing, measuring, and nurturing hope. Journal of Counseling & Development. 73(1), 355-360.
Sweeney, T. J. (2009). Wellness through social interest. (s.33-44). In Adlerian Counseling And Psychotherapy: A Practitioner’s Approach. 5th Edition. New York: Routledge.
Theyer, B. A. ve Myers, L. L. (1998).Social Learning Theory: An Empirically-Based Approach to Understanding Human Behavior in the Social Environment. Journal of Human Behavıor in The Social Envıronment, 1(1), 33-52.
Yeşilyaprak, B. (1988). lise öğrencilerinin içsel ya da dışsal denetimli oluşlarını etkileyen etmenler. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
Yeşilyaprak, B. (1993). Kişilik gelişiminde ailesel faktörlerin etkisine ilişkin bir araştırma. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 1(3), 3-16.
Yorulmaz, R. (2016). Hastane çalışanlarında kontrol odağının öz ve kolektif yeterlilik üzerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.
Zuckerman, M. (1980). Sensation seeking and its biological correlates. Psychological Bulletin, 88(1), 187-214.
Zuckerman, M. (1990). The psychophysiology of sensation seeking. Journal of Personality, 58, 313-345.
