Raymond Cattell: Analitik Ayırıcı Özellik Kuramı
Özet
Cattell Analitik Ayrıcı Özellik Kuramı ile kişiliği bilimsel yöntemlerle incelemiştir. Mekanik evren algısının Psikoloji alanına uygulanmasının bir sonucu olan mekanik ruh olgusu Cattell’in yaklaşımda da kendini göstermektedir. Cattel özellikle istatistik biliminden faydalanarak kuramını genişletip zenginleştirirken aynı zamanda zamanın ruhuna uygun bir şekilde insana dair özellikleri sayısallaştırmaya ve daha bilimsel bir hale getirmeye çalışmıştır. Kişilikle ilgili çalışmalarda verileri titiz bir şekilde toplayan Cattell veri kaynaklarını da bilimsel bir bakışla kategorilere ayırmıştır. Bireyin sokakta karşılaştığı bir kişi ile girdiği diyalog bireyin özellikleri hakkında bize bilgi verebildiği gibi, o kişinin ölçek ve anketler yoluyla kendine dair verdiği bilgiler de bize bilgi verebilmektedir. Bununla birlikte deney ortamı gibi bilimsel bir ortamda elde edilen verilerde kişi hakkında bilgi veren önemli bilgi kaynaklarındandır. Kişilik özelliklerini istatistiksel bir yöntem olan faktör analizi ile tespit etmesi kuramın hem bilimsel hem de kişiliğe ilişkin yenilikçi yaklaşımını ifade etmektedir. 16 Faktörlü Kişilik Testi bu çabalarının bir sonucu olarak ortaya çıkmış ve klinik alandan endüstriye, askeri alandan eğitime kadar birçok alanda işlevsel bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Ona göre kişilik hem genetik faktörlerin hem de çevresel koşulların bir sonucu olarak oluşmakta ve yaşam boyu şekillenmeye devam etmektedir. Erken çocukluk döneminde temel biyolojik güdüler kişilik yapısında belirgin iken çocukluk ve ergenlikle birlikte sosyal çevre etkili olmaya başlamaktadır. Yetişkinlik döneminde nispeten stabil bir hal alan kişilik, travma gibi olayların etkisiyle yine de değişebilmektedir. Yaşlılıkta ise hayatın genel olarak değerlendirilmesi ve sorgulamalar kişiliğe etki edebilmekte kişiyi daha içe dönük bir yapıya çevirebilmektedir.
Referanslar
Burger, J. M. (2006). Kişilik; psikoloji biliminin insan doğasına dair söyledikleri [Personality; What psychology says about human nature]. Kaknüs.
Ryckman, R. M. (2013). Theories of personality. Thompson Wadsworth.
Bahner, J. ve Clark, L. (2020). The development and validation of the 16PF personality questionnaire. Journal of Personality Assessment, 102(1), 85-95. https://doi.org/10.1080/00223891.2019.1577442
Benjamin, L. T. (2007). A history of psychology: Ideas and context. New York: Pearson.
Boyle, G. J. (2020). Raymond B. Cattell. The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Personality Processes and Individual Differences, 521-528. https://doi.org/10.1002/9781119547174.ch269
Cattell, R. B. (1965). Factor analysis: An introduction and manual for the psychologist and educator. New York: Harper & Row.
Cattell, R.B. ve Mead, A.D. (2008). The 16PF personality factor questionnaire: A comprehensive review. (Ed. Boyle, G.J., Dunn, G.S. ve Hinde, D.H.), Handbook of personality theory and research (s. 143-160). New York: Academic Press.
Cattell, R.B. ve Schuerger, J.M. (2003). The 16PF fifth edition technical manual. Champaign, IL: Institute for Personality and Ability Testing.
Horn, J.L. ve Cattell, R.B. (1967). Refinement and test of the theory of fluid and crystallized intelligence. Journal of Educational Psychology, 58(2), 119-124. https://doi.org/10.1037/h0024188
Revelle, W. (2009). Personality processes: A historical perspective on the study of personality. (Ed. Costa, P.J.R. ve Widiger, T.A.), Personality disorders in modern life (s. 253-270). New York: Wiley.
Russell, J.A.(1995). The role of personality in the prediction of behavior. Personality and Social Psychology Bulletin, 21(5), 45-56.
Cattell, R.B. ve Kline, P.(1977). The scientific analysis of personality. London: Academic Press.
Cattell, R.B.(1971). Personality structure and development. New York: Harper & Row.
Cattell, R. B. (1965). The scientific analysis of personality. Baltimore, MD: Penguin.
