Transkripsiyon ve Translasyon
Özet
Merkezi dogmanın ikinci ve üçüncü basamağı olan, genetik bilginin DNA’dan proteinlere aktarımını açıklayan transkripsiyon ve translasyon süreçlerini bu bölümde ayrıntılı biçimde incelenmektedir. İlk olarak, transkripsiyonda görev alan RNA tipleri (mRNA, tRNA, rRNA ve snRNA gibi) yapısal ve işlevsel açıdan tanıtılmıştır. Genlerin yapısı; özelleşmiş bölge ve sekanslar analiz edilerek, ökaryotik ve prokaryotik gen organizasyonundaki temel farklılıklar vurgulanmıştır. Transkripsiyon süreci; başlama, uzama ve sonlanma evreleriyle birlikte detaylandırılmış, görevli enzim ve proteinlerin işlevleri açıklanmıştır. Transkripsiyon sonrası modifikasyonlar, özellikle ökaryotlarda 5’ kapağı eklenmesi, poli-A kuyruğu ve intronların çıkarılması gibi RNA işlenme mekanizmaları ele alınmıştır. Bölümde, genetik kodun evrenselliği ve dejenere yapısı gibi temel özelliklerini incelemiş ve kodon ile antikodon etkileşimlerini sunulmuştur. Translasyon süreci; başlama kompleksinin oluşumu, uzama ve sonlanma evreleri ile ribozomların ve yardımcı faktörlerin görevleri yönünden anlatılmıştır. Son olarak proteinlerin sentezi sonrası katlanma, modifikasyon ile proteinlerin temel kimyasal ve fiziksel yapıları irdelenmiştir. Özetle bu bölüm, DNA’nın genetik bilginin taşıyıcısı olarak hücresel mekanizmalardaki merkezi rolü kapsamında; bu bilginin transkripsiyon yoluyla RNA’ya, ardından translasyon aracılığıyla proteine dönüştürülmesi süreçlerinin canlı organizma için işlevini derinlemesine ortaya koymaktadır.
Referanslar
Merkezi dogma tanım. (10.01.2025 tarihinde https://tr.wikipedia.org/wiki/Santral_dogma_(molek%C3%BCler_biyoloji adresinden ulaşılmıştır.)
Topaktaş M. Genetik: Nükleik asitler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık; 2014. p.34-44.
Karataş, M. Moleküler biyoloji – Genişletilmiş 2. Basım. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık; 2014. p. 159-352.
Marta Elżbieta Kasprzyk, Marta Kazimierska, Weronika Sura, Agnieszka Dzikiewicz-Krawczyk, Marta Podralska, Chapter 3- Non-coding RNAs: Mechanisms of action, Editor(s): Joanna Sztuba-Solinska, Navigating Non-Coding RNA, Academic Press, 2023, p.89-138. doi.org/10.1016/B978-0-323-90406-3.00010-5.
Senn KA, Hoskins AA. Mechanisms and regulation of spliceosome-mediated pre-mRNA splicing in Saccharomyces cerevisiae. Wiley interdisciplinary reviews RNA; 2024; 15(4): e1866. doi.org/10.1002/wrna.1866.
Transkripsiyon kelime anlamı. (11.03.2025 tarihinde https://web.archive.org/web/20190817085322/http://sozluk.gov.tr/ adresinden ulaşılmıştır.)
Klug WS, Cummings MR, Spencer CA, et al. Genetik Kavramlar. Çeviri Edt: Cihan Öner. Ankara: Palme Yayıncılık; 2011. p. 307-355.
Lindblad-Toh K. What animals can teach us about evolution, the human genome, and human disease. Upsala journal of medical sciences; 2020; 125(1): 1–9. doi.org/10.1080/03009734.2020.1722298.
Fletcher H, Hickey I. Genetik- Dördüncü basımdan çeviri. Çeviri Ed: Hasan Acar. Ankara: Akademik Yayıncılık; Ankara, 2015.p.9-19.
Shafee TM, Lowe, RG (2017). Eukaryotic and Prokaryotic Gene Structure. WikiJournal of Medicine; 2017; 4(1): 1-5.doi:10.15347/wjm/2017.002.
Ökaryot hücrelerde gen organizasyonu. (19.01.2025 tarihinde https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Genetics/Online_Open_Genetics_%28Nickle_and_BarretteNg%29/12%3A_Regulation_of_Gene_Expression/12.03%3A_Eukaryotic_Gene_Regulation kaynağından alınarak uyarlanmıştır.)
Aysha J, Noman M, Wang F. Synthetic Promoters: Designing the cis Regulatory Modules for Controlled Gene Expression. Molecular Biotechnology; 2018; 60: 608–620. doi.org/10.1007/s12033-018-0089-0.
Temel Veteriner Genetik – DNA replikasyonu ve protein sentezi. Anadolu Üniversitesi Yayınları. Ed. Okan Ertuğrul; Ankara, 2016, p. 126-142.
RNA modifikasyonu. (10.03.2025 tarihinde https://www.vce.bioninja.com.au/unit-three/area-of-study-1-genetics/gene-expression.html adresinden ulaşılarak düzenlenmiştir.)
Prakash DSRS, Murali Mohan S, Balaji Chandra Mouli J. Similarities and Differences of Expression of Gene in Prokaryotic and Eukaryotic Cells: A Critical Review. Journal of Biotechnology & Bioinformatics Research; 2023;5(4): 1-8.
Copper GM, Hausman RE. Hücre: Moleküler yaklaşım (7. baskı) (N. Atabey, E. Kalay & M. Sakızlı, Çev. Edt.). İzmir, İzmir Tıp Kitabevi; 2011. p.119-126.
