Sosyolojik Açıdan Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik
Özet
Alevîlik son yıllarda üzerinde en çok araştırma yapılan ve yazılıp-tartışılan konulardan birisidir. Sosyolojik açıdan baktığımız zaman tek tip Alevilik yerine farklı Aleviliklerden bahsedilebilir. 1996 yılından bugüne Alevilik ve Bektaşilik konusunda çalışmalar yapıyorum. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi ve Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi bünyesinde olmak üzere 2 bilimsel araştırma (BAP) projesi hazırladım ve saha araştırması yaparak tamamladım. Sivas, Tokat ve Amasya yöresinde bulunan yaklaşık 150 Alevi-Bektaşi köyünde alan araştırmasında 100 Alevî-Bektaşi kanaat önderi, Baba ve Dede ile sosyolojik mülakatlar gerçekleştirdim. Günümüz Türkiye’sinde Alevîlik derken daha çok Anadolu Alevîliği diye nitelendirilen Alevîlik anlayışını kastediyoruz. Anadolu Alevîliği yazılı ve sözlü gelenekte Bektaşilik, Kızılbaşlık, Rafızîlik, Tahtacılık vb. isimlerle anılmaktadır. Türkiye’de yaşayan Alevîliğin ne İslam’ın ilk dönemindeki “Şia” ile ne de genel olarak “Şia” karşıtı kullanılan “Alevîlik” ile bir ilgisi vardır. Anadolu Alevîliği, Bâtınîlik, Yesevîlik, Haydarîlik, Kalenderîlik, Melâmîlik, Hurûfilik, Yunan Felsefesi, tasavvuf gibi akımlardan ve Şamanizm gibi inanç ve kültürlerden etkilenmiş bir düşünce ve inanç sistemidir. Anadolu Alevîliğinin uzun bir tarihi süreç içerisinde oluşmasından günümüze İç ve Orta Anadolu’nun Sivas, Tokat, Amasya gibi önemli şehirlerinde çok büyük bir Alevi-Bektaşi Türkmen kitlesi hala bu coğrafyada yaşamaya devam etmektedir. Tarihten günümüze bu şehirlerde asırlar önce temelleri atılan Alevi-Bektaşi ocak ve dergahları kanaatimce Anadolu Aleviliğinin köklerini oluşturmaktadır.
Referanslar
AHMET REFİK, , Anadolu’da Türk Aşiretleri, İstanbul,1969.
AKDAĞ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. C. I, II, İstanbul, 1979.
............................, Türk Halkının Dirlik Düzenlik Kavgası, “Celali İsyanları” Ankara, 1975.
ANDREWS, A.Peter, Türkiye’de Etnik Gruplar. Ankara, 1992.
AYAS, Mehmet Rami, Türkiye’de İlk Tarikat Zümreleşmeleri Üzerine Din Sosoyolojisi Açısından Bir Araştırma, Ankara, 1991.
BARTOLD, W., M. Fuat Köprülü, İslam Medeniyeti Tarihi, Ankara, 1984.
BİRDOĞAN, Nejat, Anadolu’nun Gizli Kültürü Alevilik. İstanbul, 1994.
.....................,Anadolu’da ve Balkanlar’da Alevî Yerleşimi, İstanbul, 1992.
BIRGE, J. Kıngsley, Bektaşilik Tarihi, (Çev. Reha Çamuroğlu), İstanbul,1991.
BOZKURT Fuat, Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul,1980.
BROCKELMANN, İslam Milletleri ve Devletleri Tarihi, Çev: Neşet Çağatay Ankara, 1992.
COŞKUN, Hasan , “Tokatlı Alevi Dedelerinin Alevilik ve Bektaşilik Anlayışına
Sosyolojik Bir Bakışˮ, TurkishStudies, International Periodicalforthe Languages, Literatureand History of TurkishorTurkic, Volume 12/27, 2017, ss. 89-104.
COŞKUN, Hasan, Anadolu Alevîliği’nde Dedelik Kurumu Tokat Yöresi Örneği, İlahiyat Yayınları, Ankara 2019.
Coşkun, Hasan. Tokat Alevileri-“Sırrımız Türklük”. Ankara: Kitabe Yayınları,2021.
COŞKUN, Hasan, Sivas’ta Alevilik, Sivas, 2009.
ÇAKIR, Sabri, “Kargalı Alevî- Tahtacı Köyü” Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Ankara, 1996.
ÇETİN, Osman, Anadolu’da İslamiyetin Yayılışı. İstanbul, 1990.
DOĞAN, İsa, Samsun’da Alevilik, Samsun 1990.
DOĞAN, İsa, Türklük ve Alevîlik, Samsun 1996.
DIERL, Anton Jozef, Anadolu Alevîliği, (Çev. Fahrettin Yiğit), İstanbul, 1991.
ERÖZ, Mehmet, Türkiyede Alevilik- Bektaşilik. İstanbul, 1977.
..........................,Eski Türk Dini ve Alevîlik-Bektâşîlik,Ankara, 1992.
EYÜBOĞLU, İ. Zeki, Alevilik- Sünnilik. İstanbul,1989
FIĞLALI, E. Ruhi, Türkiyede Alevilik- Bektaşilik. Ankara,1991.
GÖLPINARLI,A.Baki,100 Soruda Türkiyede Mezhepler ve Tarikatler İst.1990.
GÖLPINARLI, A.Baki,Alevi- Bektaşi Nefesleri. İstanbul.1963.
HODGSON, M. G. S., İslam’ın Serüveni, (Çev. Komisyon), C.I-II., İstanbul, 1995.
HANÇERLİOĞLU, Orhan. Dünya İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi,2000.
HALAÇOĞLU, Yusuf, XVI. yüzyıl’da İskan Siyaseti, Ankara, 1988.
HASLUCK, F. William, Bektaşîlik Tetkikleri, (Çev. Kâmil Akarsu), Ankara, 2000.
İLHAN, Avni- SOFUOĞLU Cemal, Alevîlik-Bektâşilik Tartışmaları, Ankara, 1997.
KAPLAN, Doğan. Yazılı Kaynaklarına Göre Alevilik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
KÖPRÜLÜ, Fuat, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Ankara, 1993.
KÜÇÜK, Abdurrahman, “Türkiye’deki Alevîlik” Türk Yurdu, Aralık 1994.
MADEN, Fahri, Bektaşî Tekkelerinin Kapatılması (1826) ve Bektaşîliğin Yasaklı Yılları, TTK, Ankara, 2013.
MARDİN Şerif, Türkiye’de Din ve Siyaset, Makaleler 3, İstanbul, 1998.
.........................., Din ve İdeoloji, İstanbul, 1997.
MİGUEL, Andre, İslam ve Medeniyeti, (Çev. A. Fidan- H. Menteş), C. I-II. İstanbul, 199
NOYAN, Bedri, Bektaşilik- Alevilik nedir. Ankara 1987.
OCAK, Ahmet Yaşar, Babaîler İsyanı. İstanbul,1980.
................................., Marjinal Sufilik Kalenderîler, Ankara, 1992.
.............................., “Türkiye Müslümanlığına Genel Bir Bakış” Türkiye Günlüğü, Ankara,
, Temmuz- Ağustos 1995.
............................., “Alevîlik” Türk Yurdu, Aralık 1994.
OCAK, Ahmet Yaşar (ed.). Geçmişten Günümüze Alevi-Bektaşi Kültürü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları,2009.
ÖZ, Mustafa, Anadolu Alevîliği, Türk Yurdu, Aralık 1994.
ÖZEN, Kutlu, Sivas ve Divriği Yöresinde Eski Türk İnançlarına Bağlı Adak Yerleri, Sivas, 1996.
ÖZKIRIMLI, Atilla, Alevilik-Bektaşilik Edebiyatı. İstanbul, 1975.
ÖKTEM, Niyazi, “Alevîlik”, İslam Mecmuası, İstanbul, Aralık 1994.
SÜMER, Faruk, Safevi Devleti’nin Kuruluşunda Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara, 1976.
SÜMER, Faruk, Oğuzlar, Ankara, 1972.
ŞAKİR, Ziya, Mezhepler Tarihi. İstanbul, 1967.
ŞAPOLYO, E.Behnam, Mezhepler ve Tarikatler Tarihi. İstanbul,1964.
ŞENER, Cemal, Alevîlik Olayı. İstanbul,1984.
TÜRKDOĞAN, Orhan, Alevi Bektaşi Kimliği. İstanbul, 1996.
UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. I-II. İstanbul, 1972.
ÜZÜM, İlyas, Günümüz Alevîliği, İstanbul, 1997.
YAĞIZ, Süleyman, Alevî Aydınları ve Dedeleri, İstanbul, 199
YILDIRIM, Rıza. Geleneksel Alevilik. İstanbul: İletişim Yayınları,2018.
ZELYUT, Rıza, Öz kaynaklarına Göre Alevilik. İstanbul, 1990.
https://alevibektasi.ktb.gov.tr/TR-339010/hakkimizda.html(Erişim tarihi:11.11.2024.
Referanslar
AHMET REFİK, , Anadolu’da Türk Aşiretleri, İstanbul,1969.
AKDAĞ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. C. I, II, İstanbul, 1979.
............................, Türk Halkının Dirlik Düzenlik Kavgası, “Celali İsyanları” Ankara, 1975.
ANDREWS, A.Peter, Türkiye’de Etnik Gruplar. Ankara, 1992.
AYAS, Mehmet Rami, Türkiye’de İlk Tarikat Zümreleşmeleri Üzerine Din Sosoyolojisi Açısından Bir Araştırma, Ankara, 1991.
BARTOLD, W., M. Fuat Köprülü, İslam Medeniyeti Tarihi, Ankara, 1984.
BİRDOĞAN, Nejat, Anadolu’nun Gizli Kültürü Alevilik. İstanbul, 1994.
.....................,Anadolu’da ve Balkanlar’da Alevî Yerleşimi, İstanbul, 1992.
BIRGE, J. Kıngsley, Bektaşilik Tarihi, (Çev. Reha Çamuroğlu), İstanbul,1991.
BOZKURT Fuat, Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul,1980.
BROCKELMANN, İslam Milletleri ve Devletleri Tarihi, Çev: Neşet Çağatay Ankara, 1992.
COŞKUN, Hasan , “Tokatlı Alevi Dedelerinin Alevilik ve Bektaşilik Anlayışına
Sosyolojik Bir Bakışˮ, TurkishStudies, International Periodicalforthe Languages, Literatureand History of TurkishorTurkic, Volume 12/27, 2017, ss. 89-104.
COŞKUN, Hasan, Anadolu Alevîliği’nde Dedelik Kurumu Tokat Yöresi Örneği, İlahiyat Yayınları, Ankara 2019.
Coşkun, Hasan. Tokat Alevileri-“Sırrımız Türklük”. Ankara: Kitabe Yayınları,2021.
COŞKUN, Hasan, Sivas’ta Alevilik, Sivas, 2009.
ÇAKIR, Sabri, “Kargalı Alevî- Tahtacı Köyü” Türk Halk Kültürü Araştırmaları, Ankara, 1996.
ÇETİN, Osman, Anadolu’da İslamiyetin Yayılışı. İstanbul, 1990.
DOĞAN, İsa, Samsun’da Alevilik, Samsun 1990.
DOĞAN, İsa, Türklük ve Alevîlik, Samsun 1996.
DIERL, Anton Jozef, Anadolu Alevîliği, (Çev. Fahrettin Yiğit), İstanbul, 1991.
ERÖZ, Mehmet, Türkiyede Alevilik- Bektaşilik. İstanbul, 1977.
..........................,Eski Türk Dini ve Alevîlik-Bektâşîlik,Ankara, 1992.
EYÜBOĞLU, İ. Zeki, Alevilik- Sünnilik. İstanbul,1989
FIĞLALI, E. Ruhi, Türkiyede Alevilik- Bektaşilik. Ankara,1991.
GÖLPINARLI,A.Baki,100 Soruda Türkiyede Mezhepler ve Tarikatler İst.1990.
GÖLPINARLI, A.Baki,Alevi- Bektaşi Nefesleri. İstanbul.1963.
HODGSON, M. G. S., İslam’ın Serüveni, (Çev. Komisyon), C.I-II., İstanbul, 1995.
HANÇERLİOĞLU, Orhan. Dünya İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi,2000.
HALAÇOĞLU, Yusuf, XVI. yüzyıl’da İskan Siyaseti, Ankara, 1988.
HASLUCK, F. William, Bektaşîlik Tetkikleri, (Çev. Kâmil Akarsu), Ankara, 2000.
İLHAN, Avni- SOFUOĞLU Cemal, Alevîlik-Bektâşilik Tartışmaları, Ankara, 1997.
KAPLAN, Doğan. Yazılı Kaynaklarına Göre Alevilik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
KÖPRÜLÜ, Fuat, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, Ankara, 1993.
KÜÇÜK, Abdurrahman, “Türkiye’deki Alevîlik” Türk Yurdu, Aralık 1994.
MADEN, Fahri, Bektaşî Tekkelerinin Kapatılması (1826) ve Bektaşîliğin Yasaklı Yılları, TTK, Ankara, 2013.
MARDİN Şerif, Türkiye’de Din ve Siyaset, Makaleler 3, İstanbul, 1998.
.........................., Din ve İdeoloji, İstanbul, 1997.
MİGUEL, Andre, İslam ve Medeniyeti, (Çev. A. Fidan- H. Menteş), C. I-II. İstanbul, 199
NOYAN, Bedri, Bektaşilik- Alevilik nedir. Ankara 1987.
OCAK, Ahmet Yaşar, Babaîler İsyanı. İstanbul,1980.
................................., Marjinal Sufilik Kalenderîler, Ankara, 1992.
.............................., “Türkiye Müslümanlığına Genel Bir Bakış” Türkiye Günlüğü, Ankara,
, Temmuz- Ağustos 1995.
............................., “Alevîlik” Türk Yurdu, Aralık 1994.
OCAK, Ahmet Yaşar (ed.). Geçmişten Günümüze Alevi-Bektaşi Kültürü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları,2009.
ÖZ, Mustafa, Anadolu Alevîliği, Türk Yurdu, Aralık 1994.
ÖZEN, Kutlu, Sivas ve Divriği Yöresinde Eski Türk İnançlarına Bağlı Adak Yerleri, Sivas, 1996.
ÖZKIRIMLI, Atilla, Alevilik-Bektaşilik Edebiyatı. İstanbul, 1975.
ÖKTEM, Niyazi, “Alevîlik”, İslam Mecmuası, İstanbul, Aralık 1994.
SÜMER, Faruk, Safevi Devleti’nin Kuruluşunda Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara, 1976.
SÜMER, Faruk, Oğuzlar, Ankara, 1972.
ŞAKİR, Ziya, Mezhepler Tarihi. İstanbul, 1967.
ŞAPOLYO, E.Behnam, Mezhepler ve Tarikatler Tarihi. İstanbul,1964.
ŞENER, Cemal, Alevîlik Olayı. İstanbul,1984.
TÜRKDOĞAN, Orhan, Alevi Bektaşi Kimliği. İstanbul, 1996.
UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. I-II. İstanbul, 1972.
ÜZÜM, İlyas, Günümüz Alevîliği, İstanbul, 1997.
YAĞIZ, Süleyman, Alevî Aydınları ve Dedeleri, İstanbul, 199
YILDIRIM, Rıza. Geleneksel Alevilik. İstanbul: İletişim Yayınları,2018.
ZELYUT, Rıza, Öz kaynaklarına Göre Alevilik. İstanbul, 1990.
https://alevibektasi.ktb.gov.tr/TR-339010/hakkimizda.html(Erişim tarihi:11.11.2024.
