Hava Basıncı, Atmosferik Sirkülasyon ve Rüzgârlar
Özet
Basınç ve rüzgarlar konusunun iyi anlaşılması, bir bölgenin ikliminin doğru anlaşılması ve yorumlanması açısından bir zorunluluktur. Bu konu belirli bir düzeyde matematik, fizik ve kimya bilgisi gerektirdiğinden, coğrafya bölümü öğrencilerinin zaman zaman zorlandığı bir başlık olsa da günlük hayatımızdaki etkileri bakımından ayrıca önemlidir.
Evrende kütlesi olan tüm cisimlerin birim yüzeye uyguladıkları dik kuvvet basınç olarak tanımlanan basınç, sıcaklık ve yükseklikle ters orantılı, yoğunluk ve yerçekimi ile ise ter orantılı olarak değişim göstermektedir. Basıncın yüksek olduğu durumlarda havanın yoğunluğu fazla olduğu için alçalıcı hava hareketleri görülmektedir. Bu alçalıcı hareketler, bulut ve yağış oluşumunu zorlaştırır. Eğer basınç düşükse hava çoğunlukla bulutlu ve yağış olasılığı yüksektir.
En basit şekliyle atmosferde bulunan gazların yoğunluğundaki farklardan doğan yatay yönlü hava hareketleri olan rüzgarların hızı, yönü ve frekansı basınç farkı, koriyolis, merkezkaç ve sürtünme etkilerine bağlı olarak değişmektedir.
Rüzgarlar incelendiğinde alize, batı ve kutup rüzgarları gibi yön ve hız açısından görece sürekli olanları olduğu gibi, musonlar gibi mevsimlik olarak yön değiştirenler, meltemler gibi gece ve gündüz yönü değişenler bulunmaktadır. Bunların dışında yerel olarak farklı isimlendirilen rüzgarlar da ayrı bir başlık olarak düşünülmelidir.
Son yıllarda iklim değişikliğinin artan etkileri, Kuzey Atlantik Salınımı (NAO), Arktik Salınım (AO) ve El Niño Güneyli Salınım (ENSO) gibi küresel atmosfer okyanus osilasyonlarına olan ilgiyi artırmıştır.
Referanslar
Atalay, İ. (2010). Uygulamalı Klimatoloji. İzmir: META Basım Matbaacılık Hizmetleri.
Barry, R.G., ve Chorley, R.J. (2003). Atmosphere, Weather and Climate. London: Taylor & Francis Group; 8 edition.
Dönmez, Y. (1979). Umumi Klimatoloji ve İklim Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Basımevi.
Erinç, S. (1996). Klimatoloji ve Metodları. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım.
Erlat, E., 2009. İklim Sistemi ve İklim Değişmeleri. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Erol, O. (1999). Genel Klimatoloji. İstanbul: Çantay Kitabevi.
Harris, S.A (2019). The relationship of sea level changes to climatic change in northeast Asia and northern North America during the last 75 ka B.P.[J]. AIMS Environmental Science, 6 (1): 14-40. Doi: 10.3934/environsci.2019.1.14
Koçman, A. (1993). Türkiye İklimi. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Kömüşcü, A. Ü., Kılar, H. (2024). İklim Değişikliği ve Meteorolojik Afetler. (Ed. Gül E, Dölarslan Melda), İklim Değişikliği ve Etkileri, (pp.114-158), Ankara: Bidge Yayınevi.
Lalic, B.; Eitzinger, J.; Marta, A.D.; Orlandini, S.; Sremac, A.F.; Pacher, B. (2018) Agricultural Meteorology and Climatology. Firenze, Italy: Firenze University Press.
Türkeş, M. (2000). El Niño-Güneyli Salınım Ekstremleri ve Türkiye’deki Yağış Anomalileri ile İlişkileri. TMMOB Çevre Bilim ve Teknoloji, 1:1-13.
Türkeş, M. (2010). Klimatoloji ve Meteoroloji. İstanbul: Kriter Yayıncılık.
Türkeş, M. (2018). Genel Klimatoloji: Atmosfer, Hava ve İklimin Temelleri. İstanbul: Kriter Yayınevi.
URL 1: https://atmos.uw.edu/~hakim/101/pressure/
URL 2: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=10
URL 3: https://www.basinc.gen.tr/basinc-kusaklari.html
URL 4: https://www.britannica.com/science/climate-meteorology/Atmospheric-pressure-and-wind
URL 5: https://www.biyolojiduragi.com/2022/09/ruzgar-olayi-ve-alcak-basinc-yuksek.html
URL 6: https://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/kitaplar/klimatoloji1.pdf
URL 7: https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_rose#/media/File:Wind_rose_plot.jpg
URL 8: https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/coriolis-kuvveti
URL 9: https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations
URL 10: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=15
URL 11: https://www.sciencefacts.net/global-winds.html
URL 12: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojisozlugu.aspx?m=M&k=aa941
URL 13: https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/avrupa-fiziki-haritasi-1699.pdf
URL 14: https://www.britannica.com/science/breeze#ref244496
URL 15: https://apollo.nvu.vsc.edu/classes/met130/notes/chapter10/nao.html
URL 16: UW scientists say Arctic oscillation might carry evidence of global warming | UW News (washington.edu)
URL 17: https://www.climate.gov/news-features/blogs/enso/walker-circulation-ensos-atmospheric-buddy
URL 18: https://www.noaa.gov/jetstream/enso_impacts
URL 19: https://www.mgm.gov.tr/FILES/Haberler/2015/20150908_elninohaber.pdf
URL 20: https://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/kitaplar/havze-el.pdf
Referanslar
Atalay, İ. (2010). Uygulamalı Klimatoloji. İzmir: META Basım Matbaacılık Hizmetleri.
Barry, R.G., ve Chorley, R.J. (2003). Atmosphere, Weather and Climate. London: Taylor & Francis Group; 8 edition.
Dönmez, Y. (1979). Umumi Klimatoloji ve İklim Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Basımevi.
Erinç, S. (1996). Klimatoloji ve Metodları. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım.
Erlat, E., 2009. İklim Sistemi ve İklim Değişmeleri. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Erol, O. (1999). Genel Klimatoloji. İstanbul: Çantay Kitabevi.
Harris, S.A (2019). The relationship of sea level changes to climatic change in northeast Asia and northern North America during the last 75 ka B.P.[J]. AIMS Environmental Science, 6 (1): 14-40. Doi: 10.3934/environsci.2019.1.14
Koçman, A. (1993). Türkiye İklimi. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Kömüşcü, A. Ü., Kılar, H. (2024). İklim Değişikliği ve Meteorolojik Afetler. (Ed. Gül E, Dölarslan Melda), İklim Değişikliği ve Etkileri, (pp.114-158), Ankara: Bidge Yayınevi.
Lalic, B.; Eitzinger, J.; Marta, A.D.; Orlandini, S.; Sremac, A.F.; Pacher, B. (2018) Agricultural Meteorology and Climatology. Firenze, Italy: Firenze University Press.
Türkeş, M. (2000). El Niño-Güneyli Salınım Ekstremleri ve Türkiye’deki Yağış Anomalileri ile İlişkileri. TMMOB Çevre Bilim ve Teknoloji, 1:1-13.
Türkeş, M. (2010). Klimatoloji ve Meteoroloji. İstanbul: Kriter Yayıncılık.
Türkeş, M. (2018). Genel Klimatoloji: Atmosfer, Hava ve İklimin Temelleri. İstanbul: Kriter Yayınevi.
URL 1: https://atmos.uw.edu/~hakim/101/pressure/
URL 2: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=10
URL 3: https://www.basinc.gen.tr/basinc-kusaklari.html
URL 4: https://www.britannica.com/science/climate-meteorology/Atmospheric-pressure-and-wind
URL 5: https://www.biyolojiduragi.com/2022/09/ruzgar-olayi-ve-alcak-basinc-yuksek.html
URL 6: https://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/kitaplar/klimatoloji1.pdf
URL 7: https://en.wikipedia.org/wiki/Wind_rose#/media/File:Wind_rose_plot.jpg
URL 8: https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/coriolis-kuvveti
URL 9: https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations
URL 10: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=15
URL 11: https://www.sciencefacts.net/global-winds.html
URL 12: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojisozlugu.aspx?m=M&k=aa941
URL 13: https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/avrupa-fiziki-haritasi-1699.pdf
URL 14: https://www.britannica.com/science/breeze#ref244496
URL 15: https://apollo.nvu.vsc.edu/classes/met130/notes/chapter10/nao.html
URL 16: UW scientists say Arctic oscillation might carry evidence of global warming | UW News (washington.edu)
URL 17: https://www.climate.gov/news-features/blogs/enso/walker-circulation-ensos-atmospheric-buddy
URL 18: https://www.noaa.gov/jetstream/enso_impacts
URL 19: https://www.mgm.gov.tr/FILES/Haberler/2015/20150908_elninohaber.pdf
URL 20: https://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/kitaplar/havze-el.pdf
