Mekânsal Gelişim Sürecinde Tarım Alanları: Siverek Şehri Üzerine Bir İnceleme (1984-2024)
Özet
Siverek şehri ve yakın çevresinde tarım alanlarının yıllar itibariyle azaldığı göze çarpmaktadır. Bu bağlamda Siverek şehrini ele alan bu çalışma, şehrin 1984-2024 yılları arasında mekânsal gelişiminin tarım alanları üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Tarihsel süreçte tarımsal üretim açısından önemli bir merkez olan Siverek şehri, 1980'lerden itibaren artan nüfus ve kentsel genişleme nedeniyle tarım alanlarını kaybetmeye başlamıştır. Kentsel gelişimin tarım alanlarına etkisini ortaya koymak için araştırmada, 1984, 1995, 2005, 2015 ve 2024 yıllarına ait Landsat uydu görüntüleri, imar planları ve Google Earth Pro verileri kullanılmıştır. Uydu görüntüleri üzerinde atmosferik ve radyometrik düzeltmeler QGIS yazılımıyla yapılmış, alansal hesaplamalar ise ArcMap 10.8 ile gerçekleştirilmiştir. Tarım arazilerinin sınıflandırılması ve yıllar içindeki değişimlerinin belirlenmesi bu veriler üzerinden gerçekleştirilmiştir. Siverek’te kentsel yayılma büyük ölçüde tarım alanlarını etkilemiştir. Yerleşim alanlarının en fazla II. sınıf tarım arazileri üzerinde genişlediği belirlenmiştir. 1984 yılında 358 hektar olan şehirsel alan büyüklüğü, 2024 yılında 1.637 hektara ulaşmıştır. Özellikle güneybatı yönündeki genişleme, sanayi, sağlık, ulaşım, eğitim vb. altyapının bu bölgede yoğunlaşmasıyla ilişkilidir. Tarımsal alanların işgal edilmesi üretimi olumsuz yönde etkilemiştir. Bu bağlamda düşünüldüğünde, Siverek gibi tarımsal potansiyeli yüksek bir şehirde, tarım alanlarının korunmasına yönelik sürdürülebilir planlamaların yapılması önem arz etmektedir. Bununla birlikte, ilgili kurumların tarımsal arazileri imar planlarının dışında tutarak yapılaşmayı önlemeleri gerekmektedir.
Referanslar
Descartes R. Felsefenin ilkeleri. Akın M. (çev.), İstanbul: Say Yayınları; 2007.
Kant I. Arı usun eleştirisi. Yardımlı A. (çev.), İstanbul: İdea Yayınevi; 2003.
Foucault M. Özne ve iktidar seçme yazılar 2. Akınhay O. ve Ergüden I. (çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları; 2016.
Harvey D. Sosyal adalet ve şehir. Moralı M. (çev.) İstanbul: Metis Yayınları; 2019.
Lefebvre, H. Mekânın üretimi. Ergüden I. (çev.), İstanbul: Sel Yayıncılık; 2014.
Aliağaoğlu A. Uğur A. Şehir coğrafyası. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık; 2024.
Tümertekin E. Özgüç N. Beşerî coğrafya İnsan Kültür Mekân. İstanbul: Çantay Kitabevi; 2019.
Doğanay H. Coğrafya bilim alanları sözlüğü. Altaş N. T (ed.), Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık; 2017.
Springer, S. Coğrafyanın anarşist kökleri mekânsal özgürleşmeye doğru. Esen B. (çev.), İstanbul: Sümer Yayıncılık; 2018.
Soja E. W. Thirdspace, journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Cambridge: Blackwell Publishers; 1996.
Özgen N. Davranışsal coğrafyada temel kavramlar. Özgen N ve Coşkun S (ed.) Davranışsal coğrfaya içinde. Ankara: Pegem Akademi Yayınları; 2020. s. 1-51.
Soja,E. W. Postmodern coğrafyalar. Çetin Y. (çev.), İstanbul: Sel Yayıncılık; 2019.
Tuan Y.F. Space and place: The perspective of experience. London: University of Minnesota Press; 2001.
Döös B.R. Population growth and loss of arable land. Global Environmental Change, 2002; 12 (4): 303-311.
Jiang L. Deng X. Seto K.C. The impact of urban expansion on agricultural land use intensity in China. Land Use Policy, 2013; 35: 33-39.
Önder S. Gür K. Konya’da kentsel gelişimlerin tarımsal alan kayıplarına etkileri üzerinde bir araştırma. Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 1998; 12(17): 105-115.
Cengiz A.E.Ö. Çavuş C.Z. Koç, T. Çanakkale ve Kepez yerleşmelerinde sulu tarım alanları kentleşme ilişkisi. Coğrafi Bilimler Dergisi. 2014; 12 (1): 69-88.
Özelkan E. Sağlık A. Sümer S.K. Bedir M. Kelkit A. Kentleşmenin tarım alanları üzerine etkisinin uzaktan algılama ile incelenmesi Çanakkale örneği. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2018; 6 (1): 123-135.
Sönmez M.E. Adana şehrinin alansal gelişimi ve yakın çevresinin arazi kullanımında meydana gelen değişimler. Türk Coğrafya Dergisi. 2011; 57: 55-69.
Benek S. Şahap A. Uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri kullanarak şehirsel gelişimin arazi kullanımına etkisinin incelenmesi: Şanlıurfa şehri örneği. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. 2016; 11(8): 79-102.
Özcanlı M. Güzel A. Şanlıurfa şehrinin alansal gelişiminin çevresindeki tarım arazilerine etkisi. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. 2015; 10(6): 723-744.
Uzun A. Demir Y. Kentsel saçaklanmanın tarım alanlarına yayılımının uydu görüntüleri yardımıyla belirlenmesi: Samsun örneği. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi. 2016; 31(3): 408-416.
Sandal E.K. Gürbüz M. Mersin şehrinin mekânsal gelişimi ve çevresindeki tarım alanlarının amaç dışı kullanımı. Coğrafi Bilimler Dergisi. 2003; 1(1): 117-130.
Üzülmez M. Yılmaz A. Turgutlu şehrinin mekânsal gelişiminin (1950-2018) tarım arazileri üzerindeki etkisi. Ege Coğrafya Dergisi. 2021; 30(1): 73-83.
DİE (Devlet İstatistik Enstitüsü). Genel nüfus sayımı. Ankara: Ulus Basımevi; 1935.
DİE (Devlet İstatistik Enstitüsü). Genel nüfus sayımı. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası; 1980.
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları.(10.05.2024 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr adresinden ulaşılmıştır).
Bozkoyun M. Siverek ilçesinin nüfus özellikleri. Çiftçi H ve Yıldız S (ed.) Sosyal Bilimlerde Seçme konular 6 içinde. Ankara: İksad Yayınları; 2022. s. 81-103.
Bozkoyun M. Ertaş N. Baytar İ. Şanlıurfa ilinde tarım, hayvancılık ve kırsal kalkınma. Ankara: Nobel Yayıncılık; 2023.
Özçelik İ. Malazgirt’ten Meşrutiyete Siverek ve havalisi. İçinde: Tarihte Siverek Sempozyumu, Ekim 2001, Siverek, Türkiye, (ss. 23-29).
Aykanat A. Şanlıurfa ili Siverek ilçesinde arazi kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi; 2019.
Kaya O. Siverek ilçesinde hayvancılık faaliyetlerinin genel yapısı: Sorunlar ve çözüm önerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi; 2020.
Kaya Ö.F. Karacadağ (Şanlıurfa/Diyarbakır)’ın bitki ekolojisi ve bitki sosyolojisi yönünden araştırılması [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi; 2006.
Siverek İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü. 2024.
CORINE. CORINE arazi örtüsü. (07.05.2024 tarihinde https://land.copernicus.eu/en/products/corine-land-cover adresinden ulaşılmıştır).
Özgültekin R. Akman E. Demirbağ H. Dünden bugüne Siverek. Konya: Marifet Matbaa ve Kağıtçılık; 1997.
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). Bitkisel üretim istatistikleri. (17.05.2024 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr adresinden ulaşılmıştır).
Günay D. Jr Whallon R. Güneydoğu Anadolu yüzey araştırması. Çambel H ve Braidwood R J (ed.) Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları I içinde. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi; 1980. s.83-105.
Benedict P. Güneydoğu Anadolu yüzey araştırması. Çambel H ve Braidwood R J (ed.) Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları I içinde. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi; 1980. s.107-191.
Çelik B. Arkeolojide Urfa, İstanbul: Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları; 2008.
Aykaç R. Siverek’teki kültür varlıklarının durumu. Özcoşar İ. Akman E. Kırkan A ve Ertekin A (ed.) Mezopotamya ve Anadolu’nun Kavşağında Bir Kent: Siverek içinde. İstanbul: Çizgi Kitapevi; 2022. s.611-634.
Bozkoyun M. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun (TKDK) gerçekleştirdiği projeler (2011-2022) üzerine bir değerlendirme: Şanlıurfa ili örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2022; 24: 140-155.
Elmastaş N. Bozkoyun M. Coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama ile Bitlis ilinin arazi örtüsünün belirlenmesi kullanımı ve planlamasına yönelik öneriler. İstanbul: Kriter Yayınevi; 2021.
Referanslar
Descartes R. Felsefenin ilkeleri. Akın M. (çev.), İstanbul: Say Yayınları; 2007.
Kant I. Arı usun eleştirisi. Yardımlı A. (çev.), İstanbul: İdea Yayınevi; 2003.
Foucault M. Özne ve iktidar seçme yazılar 2. Akınhay O. ve Ergüden I. (çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları; 2016.
Harvey D. Sosyal adalet ve şehir. Moralı M. (çev.) İstanbul: Metis Yayınları; 2019.
Lefebvre, H. Mekânın üretimi. Ergüden I. (çev.), İstanbul: Sel Yayıncılık; 2014.
Aliağaoğlu A. Uğur A. Şehir coğrafyası. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık; 2024.
Tümertekin E. Özgüç N. Beşerî coğrafya İnsan Kültür Mekân. İstanbul: Çantay Kitabevi; 2019.
Doğanay H. Coğrafya bilim alanları sözlüğü. Altaş N. T (ed.), Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık; 2017.
Springer, S. Coğrafyanın anarşist kökleri mekânsal özgürleşmeye doğru. Esen B. (çev.), İstanbul: Sümer Yayıncılık; 2018.
Soja E. W. Thirdspace, journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Cambridge: Blackwell Publishers; 1996.
Özgen N. Davranışsal coğrafyada temel kavramlar. Özgen N ve Coşkun S (ed.) Davranışsal coğrfaya içinde. Ankara: Pegem Akademi Yayınları; 2020. s. 1-51.
Soja,E. W. Postmodern coğrafyalar. Çetin Y. (çev.), İstanbul: Sel Yayıncılık; 2019.
Tuan Y.F. Space and place: The perspective of experience. London: University of Minnesota Press; 2001.
Döös B.R. Population growth and loss of arable land. Global Environmental Change, 2002; 12 (4): 303-311.
Jiang L. Deng X. Seto K.C. The impact of urban expansion on agricultural land use intensity in China. Land Use Policy, 2013; 35: 33-39.
Önder S. Gür K. Konya’da kentsel gelişimlerin tarımsal alan kayıplarına etkileri üzerinde bir araştırma. Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 1998; 12(17): 105-115.
Cengiz A.E.Ö. Çavuş C.Z. Koç, T. Çanakkale ve Kepez yerleşmelerinde sulu tarım alanları kentleşme ilişkisi. Coğrafi Bilimler Dergisi. 2014; 12 (1): 69-88.
Özelkan E. Sağlık A. Sümer S.K. Bedir M. Kelkit A. Kentleşmenin tarım alanları üzerine etkisinin uzaktan algılama ile incelenmesi Çanakkale örneği. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2018; 6 (1): 123-135.
Sönmez M.E. Adana şehrinin alansal gelişimi ve yakın çevresinin arazi kullanımında meydana gelen değişimler. Türk Coğrafya Dergisi. 2011; 57: 55-69.
Benek S. Şahap A. Uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri kullanarak şehirsel gelişimin arazi kullanımına etkisinin incelenmesi: Şanlıurfa şehri örneği. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. 2016; 11(8): 79-102.
Özcanlı M. Güzel A. Şanlıurfa şehrinin alansal gelişiminin çevresindeki tarım arazilerine etkisi. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. 2015; 10(6): 723-744.
Uzun A. Demir Y. Kentsel saçaklanmanın tarım alanlarına yayılımının uydu görüntüleri yardımıyla belirlenmesi: Samsun örneği. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi. 2016; 31(3): 408-416.
Sandal E.K. Gürbüz M. Mersin şehrinin mekânsal gelişimi ve çevresindeki tarım alanlarının amaç dışı kullanımı. Coğrafi Bilimler Dergisi. 2003; 1(1): 117-130.
Üzülmez M. Yılmaz A. Turgutlu şehrinin mekânsal gelişiminin (1950-2018) tarım arazileri üzerindeki etkisi. Ege Coğrafya Dergisi. 2021; 30(1): 73-83.
DİE (Devlet İstatistik Enstitüsü). Genel nüfus sayımı. Ankara: Ulus Basımevi; 1935.
DİE (Devlet İstatistik Enstitüsü). Genel nüfus sayımı. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası; 1980.
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları.(10.05.2024 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr adresinden ulaşılmıştır).
Bozkoyun M. Siverek ilçesinin nüfus özellikleri. Çiftçi H ve Yıldız S (ed.) Sosyal Bilimlerde Seçme konular 6 içinde. Ankara: İksad Yayınları; 2022. s. 81-103.
Bozkoyun M. Ertaş N. Baytar İ. Şanlıurfa ilinde tarım, hayvancılık ve kırsal kalkınma. Ankara: Nobel Yayıncılık; 2023.
Özçelik İ. Malazgirt’ten Meşrutiyete Siverek ve havalisi. İçinde: Tarihte Siverek Sempozyumu, Ekim 2001, Siverek, Türkiye, (ss. 23-29).
Aykanat A. Şanlıurfa ili Siverek ilçesinde arazi kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi; 2019.
Kaya O. Siverek ilçesinde hayvancılık faaliyetlerinin genel yapısı: Sorunlar ve çözüm önerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi; 2020.
Kaya Ö.F. Karacadağ (Şanlıurfa/Diyarbakır)’ın bitki ekolojisi ve bitki sosyolojisi yönünden araştırılması [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi; 2006.
Siverek İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü. 2024.
CORINE. CORINE arazi örtüsü. (07.05.2024 tarihinde https://land.copernicus.eu/en/products/corine-land-cover adresinden ulaşılmıştır).
Özgültekin R. Akman E. Demirbağ H. Dünden bugüne Siverek. Konya: Marifet Matbaa ve Kağıtçılık; 1997.
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). Bitkisel üretim istatistikleri. (17.05.2024 tarihinde https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr adresinden ulaşılmıştır).
Günay D. Jr Whallon R. Güneydoğu Anadolu yüzey araştırması. Çambel H ve Braidwood R J (ed.) Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları I içinde. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi; 1980. s.83-105.
Benedict P. Güneydoğu Anadolu yüzey araştırması. Çambel H ve Braidwood R J (ed.) Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları I içinde. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi; 1980. s.107-191.
Çelik B. Arkeolojide Urfa, İstanbul: Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları; 2008.
Aykaç R. Siverek’teki kültür varlıklarının durumu. Özcoşar İ. Akman E. Kırkan A ve Ertekin A (ed.) Mezopotamya ve Anadolu’nun Kavşağında Bir Kent: Siverek içinde. İstanbul: Çizgi Kitapevi; 2022. s.611-634.
Bozkoyun M. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun (TKDK) gerçekleştirdiği projeler (2011-2022) üzerine bir değerlendirme: Şanlıurfa ili örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2022; 24: 140-155.
Elmastaş N. Bozkoyun M. Coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama ile Bitlis ilinin arazi örtüsünün belirlenmesi kullanımı ve planlamasına yönelik öneriler. İstanbul: Kriter Yayınevi; 2021.
