Eleştirel Söylem Çözümlemesi
Özet
Eleştirel söylem çözümlemesi 1970'lerin sonları ve 1980'lerin başlarında ortaya çıkan ve dilbilimsel inceleme yöntemi içinde gelişen bir yaklaşımdır. Dilbilim ve toplumsal eleştiri arasındaki ilişkiyi inceleyen bu yaklaşım belirli analiz yöntemlerini içermektedir. Bu alanın öncülerinden olan Norman Fairclough, Teun A. Van Dijk ve Ruth Wodak gibi araştırmacılar, eleştirel söylem çözümlemesinin temel teorik ve yöntemsel ilkelerini geliştirmişledir. Bu yaklaşım, dilin yalnızca bireysel bir iletişim aracı olmadığını, aynı zamanda toplumsal ilişkileri ve güç dinamiklerini yeniden biçimlendiren karmaşık bir araç olduğunu savunur. Eleştirel söylem çözümlemesi dilin bu karmaşık doğasını çözümlerken toplumsal sınıf, ideoloji ve kimlikler üzerindeki etkilerini inceler.
Eleştirel söylem çözümlemesi özellikle gazete haberleriyle ilgilenir. Çünkü gazeteler, toplumsal algıları ve ideolojik yapıları şekillendirmede güçlü bir etkiye sahiptir. Gazeteler, toplumdaki olayları, krizleri, siyaset ve ekonomi gibi geniş çaplı konuları ele alırken belirli bir söylem kullanarak okuyuculara bir bakış açısı sunar. Gazeteciler haber yaparken ya güçlü aktörlerin söylemlerini yansıtır ya da onlara meydan okumak için muhalif bir görev üstlenir. Bu bakış açıları, okuyucuların olayları nasıl algılayacağını, yorumlayacağını ve hangi tavırları benimseyeceğini etkileyebilir.
Çalışmamızın amacı eleştirel söylem çözümlemesini çeşitli yönleriyle ele almak, ideolojinin gazete haberleri aracılığıyla nasıl yeniden üretildiğini ve sürdürüldüğünü ortaya koymaktır. Buna göre 2 Ağustos günü Instagram’a erişimin engellenmesiyle ilgili gelişmelerin Yeni Şafak gazetesindeki haberlere nasıl yansıdığı araştırılmıştır. Gazetenin başlık, alt başlık ve haber içeriğinde hangi dilin kullanıldığı, konuyla ilgili hangi bilgilerin öne çıkarıldığı, hangi bilgilerin gizlendiği incelenmiştir. Teun A. van Dijk’ın eleştirel söylem çözümlemesinde öne sürdüğü makro ve mikro söylem yapıları, haberin sunum biçimi, haberin hangi ideolojiyi temsil ettiği, başlık ve alt başlıkların kimleri hedef gösterdiği incelenmiştir. Ayrıca cümle yapıları, kullanılan sözcükler, sıfatlar, etken ve edilgen cümleler ve bağlam modelleri incelenerek gazetenin nasıl bir ideolojik tavır sergilediği eleştirel söylem çözümlemesi yöntemiyle analiz edilmiştir.
Referanslar
Althusser, L. (2010). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, 4. Basım.
Atabek, Ü. (2007). Medya Metinlerini Çözümlemek - İçerik Göstergebilim Ve Söylem Çözümleme Yöntemleri, Ed: Gülseren Şendur Atabek & Ümit Atabek.
Baradatt, P. L. (2012). Siyasal İdeolojiler, Kökenleri ve Etkileri, çev: Abdurrahman Aydın.
Devran, Y. (2010). Haber Söylem İdeoloji, Başlık Yayın Grubu.
Eaglaton, T. (1996). İdeoloji, Ayrıntı yayınları.
Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press.
Fairclough, N. and Wodak, R. (1997). “Critical Discourse Analysis,” in T.A. van Dijk (ed.) Discourse as Social, Interaction, 1st edn, London: Sage, pp. 258–84.
Gramsci, A. (1971). Prison Notebooks, New York: International Publishers.
Ives, P. (2011). Gramsci’de Dil ve Hegemonya, Kalkedon Yayıncılık.
Marks, K, Çev. Murat Belge. (2003). 1844 El Yazmaları, Ekonomi Politik ve Felsefe, Eriş yayınları, Birinci baskı.
Mclellan, D. (2005). İdeoloji, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Mumby, D. (2004). Discourse, power and ideology: Unpacking the critical approach, The Sage handbook of organizational discourse,
Özer, Ö. (2000). Haberde Egemen Söylemin Yeniden Uretiıni: Türk Basınında Türkiye'deki İranlı Muhaliflerle İlgili Haberler, Kültür ve İletişim, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi.
Saussure, F. (1998). Genel Dilbilim Dersleri, Çev: Prof. Dr. Berke Vardar.
Sancar, S. (2014). İdeolojinin Serüveni, Yanlış Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme, İmge Kitabevi.
Sözen, E. (1999). Söylem, Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/Güç ve Refleksivite, Paradigma Yayınları.
Üşür, S. (1983). İdeolojinin serüveni, Yanlış Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme, İmge Yayınları, 1997. Van Dijk T. and Walter Kintsch, Strategies of Discourse Comprehension, New York: Academic Press.
Van Dijk, T. A. (1988). News as Discourse, Lawrence Earlbaum Associates, Publishers, Hillsday, New Jersey.
Van Dijk, T. (1987a). Communicating Racism. Newbury Park. CA: Sage.
Van Dijk, T. (1991). Racism and the Press. London: Routledge.
Van Dijk, T. (1991). Media contents, The interdisciplinary study of news as discourse, A Handbook of Qualitative Methodologies for Mass Communication Research.
Van Dijk, T. (1993a). Elite Discourse and Racism. Newbury Park, CA: Sage.
Van Dijk, T. (1995a). Discourse analysis as ideology analysis. In C. Schäffner & A. Wenden (Eds.), Language and peace (pp. 17-33). Aldershot: Dartmouth Publishig.
Van, Dijk, T. (2000). Discourse, Power and Access, chapter 5.
Van Dijk, T. A. (2001). Critical Discourse Analysis. In D. Tannen, D. Schiffrin and H. Hamilton (eds), The Handbook of Discourse Analysis. Oxford: Blackwel.
Van Dijk, T. (2001). The Handbook of Discourse Analysis, Edited by Deborah Schiffrin, Deborah Tannen, and Heidi E. Hamilton, Blackwell Publishing.
Van Dijk, T. (2004). Ideology and discourse, A Multidisciplinary Introduction, Pompeu Fabra University, Barcelona.
Van Dijk. T, (2009). Society and Discourse, How Social Contexts Influence Text and Talk, Pompeu Fabra University, Barcelona.
Van Dijk, T. (2011). Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction.
Van Dijk. T. (1993). Principles of critical discourse analysis, Discourse and Society, Universıty of Amsterdam, Volume 4, Issue 2, 249-283.
Wittgenstein, Ludwing. (1986). Phılosophıcal Investıgatıons, Translated By G. E. M. Anscombe, Basil Blackwell Ltd.
Yenişafak Gazetesi, ‘Bakan Uraloğlu'ndan Instagram açıklaması: Görüşmelerde ciddi bir aşama kaydettik’, https://www.yenisafak.com/gundem/bakan-uraloglundan-instagram-aciklamasi-gorusmelerde-ciddi-bir-asama-kaydettik-4637102, erş. tar: 12.09.2024.
Cumhuriyet Gazetesi , ‘İnstagram'a erişim engeli getirildi!’, https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/son-dakika-instagrama-erisim-engeli-getirildi-2233772, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘Uzmanından çarpıcı açıklama: İnstagram'ın kapatılmasının insanlar üzerindeki psikolojik etkileri neler oldu?’, https://www.yenisafak.com/video galeri/gundem/uzmanindan-carpici-aciklama-instagramin-kapatilmasinin-insanlar-uzerindeki-psikolojik-etkileri-neler-oldu-4637431, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘O ülkelerde de giriş yapılamıyor’, https://www.yenisafak.com/foto-galeri/ozgun/instagram-yasagi-getirilen-ulkeler-instagram-hangi-ulkelerde-erisim-engeli-geldi-instagram-turkiye-disinda-hangi-ulkelerde-kapandi-iste-o-ulkeler-4636443/3, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘BTK'dan flaş karar: Instagram'a erişim engeli getirildi,’ https://www.yenisafak.com/hayat/instagram-coktu-mu-neden-acilmiyor-son-dakika-instagram-erisim-engeli-bugun-kalkar-mi-4636386, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘Sosyal Medya Diyeti Önemli’, https://www.yenisafak.com/teknoloji/instagrama-erisim-engeli-dijital-goc-basladi-4637468, erş. tar: 15.09.2024.
Yeni Asır Gazetesi, https://www.yeniasir.com.tr/ekonomi/teknoloji/2024/08/04/kurallara-uyana-kadar-instagram-kapali-kalacak#:~:text=ABD'li%20META%20grubuna%20ait,100%20milyon%20TL%20ceza%20kesildi. erş. tar: 14.09.2024.
Referanslar
Althusser, L. (2010). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, 4. Basım.
Atabek, Ü. (2007). Medya Metinlerini Çözümlemek - İçerik Göstergebilim Ve Söylem Çözümleme Yöntemleri, Ed: Gülseren Şendur Atabek & Ümit Atabek.
Baradatt, P. L. (2012). Siyasal İdeolojiler, Kökenleri ve Etkileri, çev: Abdurrahman Aydın.
Devran, Y. (2010). Haber Söylem İdeoloji, Başlık Yayın Grubu.
Eaglaton, T. (1996). İdeoloji, Ayrıntı yayınları.
Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press.
Fairclough, N. and Wodak, R. (1997). “Critical Discourse Analysis,” in T.A. van Dijk (ed.) Discourse as Social, Interaction, 1st edn, London: Sage, pp. 258–84.
Gramsci, A. (1971). Prison Notebooks, New York: International Publishers.
Ives, P. (2011). Gramsci’de Dil ve Hegemonya, Kalkedon Yayıncılık.
Marks, K, Çev. Murat Belge. (2003). 1844 El Yazmaları, Ekonomi Politik ve Felsefe, Eriş yayınları, Birinci baskı.
Mclellan, D. (2005). İdeoloji, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Mumby, D. (2004). Discourse, power and ideology: Unpacking the critical approach, The Sage handbook of organizational discourse,
Özer, Ö. (2000). Haberde Egemen Söylemin Yeniden Uretiıni: Türk Basınında Türkiye'deki İranlı Muhaliflerle İlgili Haberler, Kültür ve İletişim, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi.
Saussure, F. (1998). Genel Dilbilim Dersleri, Çev: Prof. Dr. Berke Vardar.
Sancar, S. (2014). İdeolojinin Serüveni, Yanlış Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme, İmge Kitabevi.
Sözen, E. (1999). Söylem, Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/Güç ve Refleksivite, Paradigma Yayınları.
Üşür, S. (1983). İdeolojinin serüveni, Yanlış Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme, İmge Yayınları, 1997. Van Dijk T. and Walter Kintsch, Strategies of Discourse Comprehension, New York: Academic Press.
Van Dijk, T. A. (1988). News as Discourse, Lawrence Earlbaum Associates, Publishers, Hillsday, New Jersey.
Van Dijk, T. (1987a). Communicating Racism. Newbury Park. CA: Sage.
Van Dijk, T. (1991). Racism and the Press. London: Routledge.
Van Dijk, T. (1991). Media contents, The interdisciplinary study of news as discourse, A Handbook of Qualitative Methodologies for Mass Communication Research.
Van Dijk, T. (1993a). Elite Discourse and Racism. Newbury Park, CA: Sage.
Van Dijk, T. (1995a). Discourse analysis as ideology analysis. In C. Schäffner & A. Wenden (Eds.), Language and peace (pp. 17-33). Aldershot: Dartmouth Publishig.
Van, Dijk, T. (2000). Discourse, Power and Access, chapter 5.
Van Dijk, T. A. (2001). Critical Discourse Analysis. In D. Tannen, D. Schiffrin and H. Hamilton (eds), The Handbook of Discourse Analysis. Oxford: Blackwel.
Van Dijk, T. (2001). The Handbook of Discourse Analysis, Edited by Deborah Schiffrin, Deborah Tannen, and Heidi E. Hamilton, Blackwell Publishing.
Van Dijk, T. (2004). Ideology and discourse, A Multidisciplinary Introduction, Pompeu Fabra University, Barcelona.
Van Dijk. T, (2009). Society and Discourse, How Social Contexts Influence Text and Talk, Pompeu Fabra University, Barcelona.
Van Dijk, T. (2011). Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction.
Van Dijk. T. (1993). Principles of critical discourse analysis, Discourse and Society, Universıty of Amsterdam, Volume 4, Issue 2, 249-283.
Wittgenstein, Ludwing. (1986). Phılosophıcal Investıgatıons, Translated By G. E. M. Anscombe, Basil Blackwell Ltd.
Yenişafak Gazetesi, ‘Bakan Uraloğlu'ndan Instagram açıklaması: Görüşmelerde ciddi bir aşama kaydettik’, https://www.yenisafak.com/gundem/bakan-uraloglundan-instagram-aciklamasi-gorusmelerde-ciddi-bir-asama-kaydettik-4637102, erş. tar: 12.09.2024.
Cumhuriyet Gazetesi , ‘İnstagram'a erişim engeli getirildi!’, https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/son-dakika-instagrama-erisim-engeli-getirildi-2233772, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘Uzmanından çarpıcı açıklama: İnstagram'ın kapatılmasının insanlar üzerindeki psikolojik etkileri neler oldu?’, https://www.yenisafak.com/video galeri/gundem/uzmanindan-carpici-aciklama-instagramin-kapatilmasinin-insanlar-uzerindeki-psikolojik-etkileri-neler-oldu-4637431, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘O ülkelerde de giriş yapılamıyor’, https://www.yenisafak.com/foto-galeri/ozgun/instagram-yasagi-getirilen-ulkeler-instagram-hangi-ulkelerde-erisim-engeli-geldi-instagram-turkiye-disinda-hangi-ulkelerde-kapandi-iste-o-ulkeler-4636443/3, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘BTK'dan flaş karar: Instagram'a erişim engeli getirildi,’ https://www.yenisafak.com/hayat/instagram-coktu-mu-neden-acilmiyor-son-dakika-instagram-erisim-engeli-bugun-kalkar-mi-4636386, erş. tar: 14.09.2024.
Yenişafak Gazetesi, ‘Sosyal Medya Diyeti Önemli’, https://www.yenisafak.com/teknoloji/instagrama-erisim-engeli-dijital-goc-basladi-4637468, erş. tar: 15.09.2024.
Yeni Asır Gazetesi, https://www.yeniasir.com.tr/ekonomi/teknoloji/2024/08/04/kurallara-uyana-kadar-instagram-kapali-kalacak#:~:text=ABD'li%20META%20grubuna%20ait,100%20milyon%20TL%20ceza%20kesildi. erş. tar: 14.09.2024.
