Türkiye’deki Son 15 Yıllık Afet Gönüllülüğü Araştırmaları: Sistematik Bir Literatür İncelemesi
Özet
Afetlerde gönüllülerin etkinliği ve verimliliği, afet yönetim sürecinin kritik bir bileşeni olarak görülmektedir. Bu bağlamda, gönüllülerin afet öncesi, sırası ve sonrasında nasıl daha etkili bir şekilde organize edilebileceği, eğitilebileceği ve yönlendirilebileceği üzerine hem küresel hem de ulusal düzeyde çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmada, Türkiye'de son 15 yılda afet gönüllülüğü üzerine yapılan araştırmaların bibliyometrik analiz yöntemiyle incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma kapsamında 30 akademik makale ve 26 lisansüstü tez incelenmiş; bu çalışmalar yöntem, odak, önem ve çıktıları açısından tematik analize tabi tutulmuştur. Verilerin kodlanması ve tematik analiz için MAXQDA 2020; ön kategorizasyon, bulguların sentezlenmesi ve raporlama için Citavi 6; görselleştirme ve diyagramlar için Xmind; yüzde ve frekans gibi tanımlayıcı istatistikler için ise SPSS 27 yazılım programları kullanılmıştır. İncelenen yayınların büyük çoğunluğunun 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremi sonrasında, 2023 ve 2024 yıllarında yayımlandığı, genel ve saha değerlendirmesi üzerine yoğunlaştığı ve arama kurtarma ve STK gönüllüleri üzerine odaklandığı görülmektedir. Çalışmalar, ‘Gönüllü Yönetimi ve Kapasite Geliştirme’, ‘Yasal ve Yönetsel Çerçeve’ ve ‘Psikolojik ve Destekleyici Değerlendirmeler’ başlıkları altında 3 ana tema ve 10 alt kategoriye ayrılmıştır. Sonuçlar, gönüllü odaklı kapasite, eğitim, yönetim ve motivasyon düzeyleri gibi unsurların ön planda olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak, insani yardım, psikososyal destek, barınma ve beslenme, lojistik ve tedarik gibi gönüllülük hizmetlerinin arama kurtarma çalışmalarına kıyasla daha az çalışıldığı görülmüştür. Bu çerçevede, afetlerde gönüllülük hizmetlerinin kapsamlı bir şekilde ele alınması, bu alandaki bilgi boşluklarının doldurulması ve gönüllülük sisteminin daha sürdürülebilir ve etkili hale getirilmesi önem arz etmektedir. Yeni çalışmaların, farklı gönüllülük hizmet gruplarını ve bu grupların birbirleriyle olan etkileşimlerini inceleyen kapsamlı bir yaklaşımı benimsemeleri gerektiği sonucuna varılmıştır.
Referanslar
CRED (2024a). Center for Research on the Epidemiology of Disasters. 2023 Disasters in Numbers (No. 7). https://doi.org/10.1038/s41591-023-02419-z
CRED (2024b). Center for Research on the Epidemiology of Disasters. Earthquakes in Türkiye A Review from 1900 to Today. https://doi.org/10.1017/dmp.2023.96
Çınar, N. (2021). İyi Bir Sistematik Derleme Nasıl Yazılmalı? Online Türk Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 310–314. https://doi.org/10.26453/otjhs.888569
Demirbilek, Ö. ve Öztürk, S. (2023). Understanding University Students WHO Do not Want to Volunteer in Disasters: A Qualitative Study from Türkiye. International Journal of Disaster Risk Reduction, 96, 103994. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.103994
Ellegaard, O. ve Wallin, J. A. (2015). The Bibliometric Analysis of Scholarly Production: How Great İs The İmpact? Scientometrics, 105(3), 1809–1831. https://doi.org/10.1007/s11192-015-1645-z
Gökkaya, E., Çelebi, İ., Çopur, A. ve Balcı, E. (2023). The effect of fear for earthquakes and disaster awareness levels of public administrators on disaster preparedness. Int. J. Emergency Management, 18(4), 402–415.
Kesgin, B. (2016). Türkiye’de Gönüllülük Çalışmaları Üzerine Bir Değerlendirme. MSGSÜ Sosyal Bilimler. (13), 119–131.
Ocak, T., Duran, A., Özdeş, T., Hocagil, C. ve Küçükbayrak, A. (2013). Problems Encountered by Volunteers Assisting the Relief Efforts in Van, Turkey and the Surrounding Earthquake Area. Journal of Academic Emergency Medicine, 12(2), 66–70. https://doi.org/10.5152/jaem.2013.029
Özkan, O. ve Uzun, A. (2024). Sivil Toplum Kuruluşlarının Afet Yönetimindeki İkametlerini Sorgulamak: Balıkesir İli Örneği. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(46), 267–312. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1326498
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., . . . Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 Statement: An Updated Guideline for Reporting Systematic Reviews. BMJ (Clinical Research Ed.), 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Phillips, B. D. (2020). Disaster Volunteers: Recruiting and Managing People Who Want to Help. Oxford, UK: Elsevier. https://doi.org/10.1016/C2017-0-00173-8 adresinden erişildi.
Polat, T. (2024). Kahramanmaraş Merkezli Depremlerin Arama Kurtarma Teknisyenleri Tarafından Değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 7(2), 329–340. https://doi.org/10.35341/afet.1287897
T.C. İletişim Başkanlığı (2023). 06 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Asrın Felaketi (1. Baskı). İstanbul: Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
Twigg, J. ve Mosel, I. (2017). Emergent groups and spontaneous volunteers in urban disaster response. Environment and Urbanization, 29(2), 443–458. https://doi.org/10.1177/0956247817721413
Whittaker, J., McLennan, B. ve Handmer, J. (2015). A review of informal volunteerism in emergencies and disasters: Definition, opportunities and challenges. 2212-4209, 13, 358–368. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2015.07.010
Referanslar
CRED (2024a). Center for Research on the Epidemiology of Disasters. 2023 Disasters in Numbers (No. 7). https://doi.org/10.1038/s41591-023-02419-z
CRED (2024b). Center for Research on the Epidemiology of Disasters. Earthquakes in Türkiye A Review from 1900 to Today. https://doi.org/10.1017/dmp.2023.96
Çınar, N. (2021). İyi Bir Sistematik Derleme Nasıl Yazılmalı? Online Türk Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 310–314. https://doi.org/10.26453/otjhs.888569
Demirbilek, Ö. ve Öztürk, S. (2023). Understanding University Students WHO Do not Want to Volunteer in Disasters: A Qualitative Study from Türkiye. International Journal of Disaster Risk Reduction, 96, 103994. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.103994
Ellegaard, O. ve Wallin, J. A. (2015). The Bibliometric Analysis of Scholarly Production: How Great İs The İmpact? Scientometrics, 105(3), 1809–1831. https://doi.org/10.1007/s11192-015-1645-z
Gökkaya, E., Çelebi, İ., Çopur, A. ve Balcı, E. (2023). The effect of fear for earthquakes and disaster awareness levels of public administrators on disaster preparedness. Int. J. Emergency Management, 18(4), 402–415.
Kesgin, B. (2016). Türkiye’de Gönüllülük Çalışmaları Üzerine Bir Değerlendirme. MSGSÜ Sosyal Bilimler. (13), 119–131.
Ocak, T., Duran, A., Özdeş, T., Hocagil, C. ve Küçükbayrak, A. (2013). Problems Encountered by Volunteers Assisting the Relief Efforts in Van, Turkey and the Surrounding Earthquake Area. Journal of Academic Emergency Medicine, 12(2), 66–70. https://doi.org/10.5152/jaem.2013.029
Özkan, O. ve Uzun, A. (2024). Sivil Toplum Kuruluşlarının Afet Yönetimindeki İkametlerini Sorgulamak: Balıkesir İli Örneği. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(46), 267–312. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1326498
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., . . . Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 Statement: An Updated Guideline for Reporting Systematic Reviews. BMJ (Clinical Research Ed.), 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Phillips, B. D. (2020). Disaster Volunteers: Recruiting and Managing People Who Want to Help. Oxford, UK: Elsevier. https://doi.org/10.1016/C2017-0-00173-8 adresinden erişildi.
Polat, T. (2024). Kahramanmaraş Merkezli Depremlerin Arama Kurtarma Teknisyenleri Tarafından Değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 7(2), 329–340. https://doi.org/10.35341/afet.1287897
T.C. İletişim Başkanlığı (2023). 06 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Asrın Felaketi (1. Baskı). İstanbul: Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
Twigg, J. ve Mosel, I. (2017). Emergent groups and spontaneous volunteers in urban disaster response. Environment and Urbanization, 29(2), 443–458. https://doi.org/10.1177/0956247817721413
Whittaker, J., McLennan, B. ve Handmer, J. (2015). A review of informal volunteerism in emergencies and disasters: Definition, opportunities and challenges. 2212-4209, 13, 358–368. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2015.07.010
