Yetişkin Yoğun Bakımda Beyin Ölüm Gerçekleşen Hastada Hemşirelik Bakımı
Özet
Organ transplantasyonu, son dönem organ yetmezliklerinin tedavi seçeneği olarak tüm dünyada yaygın olarak uygulanmaya başlanmış bir cerrahi tedavi girişimdir. Ancak organ bağışçı oranında azlığı modern tıpta ciddi bir sorun haline gelmektedir. Yoğun bakım ünitesinde yatmakta olan hastanın potansiyel bağışçıları gerçek bağışçılara dönüştürme yeteneği, tedavi ve bakımı üstlendiği yoğun bakım hemşirelere ve kesin tanıyı koymada ise doktorlara düşmektedir. Potansiyel organ donörünün hemşirelik bakımı karmaşık bir süreçtir. Her zamankinden daha fazla bilgi, beceri ve manevi yeterlilik gerektirir. Bu makalede, yoğun bakım ünitesi ve hemşirelerin tanımı, beyin ölümü tanımı, organ nakli sürecinin her adımında yer alan hemşirelerin olası donör bakımı, takibi, dikkat edilmesi gereken konular ve organ korumaya yönelik tedaviler açıklamıştır.
Organ transplantation is a surgical treatment intervention that has become widely used all over the world as a treatment option for end-stage organ failure. However, the low rate of organ donors in modern medicine is a serious problem. The ability of the patient in the intensive care unit to transform potential donors into real donors falls on the intensive care nurses, who undertake the treatment and care, and on the doctors to make the definitive diagnosis. Nursing care of a potential organ donor is a complex process. It requires more knowledge, skills and moral competence than ever before.
In this article, the definition of the intensive care unit and nurses, the definition of brain death, possible donor care and follow-up of nurses involved in every step of the organ transplantation process, issues to be considered and treatments for organ preservation are explained.
Referanslar
Resmi Gazete, Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği, 9 Aralık 2022 Cuma, Sayı: 32038 Erişim Tarihi: 12.05.2024
Sabancı P.A ve ark. Beyin ölümü tanısı, Sinir Sistemi Cerrahisi Derg 1(2): 81-85, 2008
Martin-Loeches I. ve ark. Management of donation after brain death (DBD) in the ICU: the potential donör is ıdentified, what's next?”, Intensive Care Medicine, 2019, 45(3): 322-330
Mal H, Santin G, Cantrelle C, Durand L, Legeai C, Cheisson G, et al. Effect of Lung-Protective Ventilation in Organ Donors on Lung Procurement and Recipient Survival. Am J Respir Crit Care Med 2020;202:250-258.
Sagün A, Doruk N. Beyin Ölümünde Donör Bakımı, Mersin Üniversitesi Sağlık Bilim Dergisi, 2019; 12(3): 534-541
Yoshikawa MH ve ark. Brain Death And Management Of The Potential Donör, 2021;42:3541-3552
Doğan G, Kayhan O, Kayır S, Demirkıran O. Donör Bakımı Türk Yoğun Bakım Derneği, 2023;21:22-28
Erdoğan A. Yoğun Bakım Ünitesinde Donör Bakımı, S.D.Ü. Sağlık Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2013, Cilt 4, Sayı 3, Sayfa 136-139
Oden TN, Çeliktürk N, Korkmaz FDİ. Yoğun Bakım Hemşireliğinin Geçmişi, Bugünü ve Geleceği, I. Uluslarası/ Iıı. Ulusal Hemşirelik Tarihi Kongresi, Bildiri Kitabı, 2018, Sayfa Sayısı:548-558
Reı̇sner- Senelar L. The Birth Of İntensive Care Medicine: Björn Ibsen’s Records. Intensı̇ve Care Med 2011 Jul;37(7):1084-1086
Weil MH, Tang W. From İntensive Care To Critical Medicine: A Historical Perspective, American Journal Of Respiratopry And Critical Care Medicine. 2011; 183(11): 1451-1453
Vincent, J. (2013). Critical care – where have we been and where are we going? Critical Care, 17(Suppl 1), 1–6
Güngör, M.D. (2015). Yoğun Bakımın Tarihçesi Ve Yoğun Bakım Hemşireliğinde Temel Kavramlar. Yoğun Bakım Hemşireliği (Ss. 2-5), İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi.
Zengin, N. (2017). Dünya'da ve Türkiye'de Yoğun Bakım Ünitelerinin Tarihçesi. A. Durmaz Akyol İçinde, Yoğun Bakım Hemşireliği (3-11) İstanbul: İstanbul Medikal Yayıncılık.
Terzi B, Kaya N. Yoğun bakım hastasında hemşirelik bakımı. Yoğun Bakım Dergisi 2011; 1: 21-5.
Kumsar AK, Yılmaz FT. Yoğun Bakım Ünitesinin Yoğun Bakım Hastası Üzerindeki Etkileri ve Hemşirelik Bakımı. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi. 2013; 10: 56-60
Society of Critical Care Medicine, https://www.sccm.org/MyICUCare/About-Critical-Care Erişim tarihi: 12.05.2024).
Marshall J, Bosco L, Athikari N. et al. What İs An İntensive Care Unit? A Report Of The Task Force Of The World Federation Of Societies Of Intensive And Critical Care Medicine. Journal of Critical Care. 2017; 37: 270-276
Korkmaz F. Meslekleşme ve Ülkemizde Hemşirelik, Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 2011; 18 (2): 59-67
T.C. Resmi Gazete, 19 Nisan 2011, Sayı: 27910
World Health Organization (WHO). (2003). WHO European strategy for continuing education for nurses and midwives. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/107689/9789289011716-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y Erişim Tarihi: 12.05.2024
Yoğun Bakım Ünitelerinde Görev Yapan Sağlık Personelinin Eğitimine ve Sertifikalandırılmasına Dair Yönerge (2003). http://www.istanbulsaglik.gov.tr/w/mev/mev_yonr/yogun_bakim_yonerge_10_0cak_2003_372.pdf (Erişim adresi: 12.05.2024)
Sağlık Alanı Sertifikalı Eğitim Standartları. Yoğun bakım hemşireliği Erişim Adresi: https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/41589/0/yogun-bakim-hemsireligi-sep-standartlari-revizyonpdf.pdf (Erişim Tarihi :12.05.2024)
Öden TN, Korkmaz FD. Kadavra Donörden Organ Nakli Oranlarını Artırmada Hemşirelerin Sorumlulukları: Sahada Neler Yapabiliriz, 2021,8 (3): 558-565
O’Leary, G.M, Deceased donor organ donation: The critical care nurse's role, Nursing Critical Care, 2018, 13 (4), 27-32.
Resmi Gazete, Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği, 9 Aralık 2022 Cuma, Sayı: 32038 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/12/20221209-3-1.pdf (Erişim Tarihi:21.06.2024)
Andsoy II, Gül A. Hemşirelerin Beyin Ölümü ve Bitkisel Hayat Konusundaki Bilgi ve Düşünceleri. Bakırköy Tıp Dergisi, 2018, 14, 1-7.
Utku T. Beyin Ölümü ve Organ Donör Bakımı, Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2007; 5(1): 61-68
Spears W, Mian A, Greer D. Brain death: a clinical overview. J Intensive Care 2022;10:16.
Machado C, Perez J, Scherle C, Areu A, Pando A. Brain death diagnosis and apnea test safety. Ann Indian Acad Neurol. 2009;12:197–200.
Lang CJ, Heckmann JG. Apnea testing for the diagnosis of brain death. Acta Neurol Scand 2005; 112: 358-369.
Arsava E.M ve ark. Beyin Ölümü Tanı Klavuzu, Türk Nöroloji Derneği, 20(3):101-104, 2014
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı, https://www.saglik.gov.tr/TR-100600/turkiyede-organ-bagisi-bilinci-ve-nakil-sayilari-umudu-artiyor.html (Erişim tarihi: 16.05.2024)
Türkiye organ nakli istatistikleri, nakiller, https://organkds.saglik.gov.tr/dss/PUBLIC/Brain_Death.aspx (Erişim tarihi: 16.05.2024)
Black, C.K, Termaini, K.M, Aguirre, O, Hawksworth, J.S, Sosin M, Solid organ transplantation in the 21st century, Annals of Translational Medicine, 2018, 6(20), 409.
Yıldızhan S, Rızalar S. Yoğun Bakımda Beyin Ölümü Gelişen Bireyin ve Ailesinin Hemşirelik Bakımı, Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi, 2019;23 (3):185-184
Cohen J. ve ark. Management of the brain-dead, heart-beating potential donor. The Israel Medical Association journal 2002; 4(4): 243- 246.
Weiner R, Ryan E, Yohannes-Tomicich J. Çeviri: Uz. Dr. Nursel Karakelle, Arter Hattı Yerleştirilmesi ve Monitörizasyonu, Yoğun bakımda uygulanan işlemeler, kısım VI, Bölüm 89). Takipi çin en sık radial arter ve femoral, dorsalis pedis veya posterior tibial arterler kullanılmaktadır. (Özyazıcıoğlu A, Kızılkaya M, Koçoğulları C. İnvaziv Monitorizasyon, Atatürk Üniversitesi Tıp Dergisi, 2001; 33: 1-5)
Eti Aslan, F. Çakır, M. Yoğun Bakım Ortamı. Yoğun Bakımda Seçilmiş Semptom ve Bulguların Yönetimi. Ankara: Akademisyen Tıp Kitapevi, Sayfa 3-4
Şanlı M. Yoğun Bakımda Vasküler Girişimsel Uygulamalar ve Akciğer Destek Cihazları, Türk Toraks Derneği Dergisi, 2014, Sayfa 162-168
Ovayolu, N, Coşkun Güner İ, Karadağ G. Santral Venöz Kateter (SVK) Uygulanan Hastalarda Uygulama Öncesi Ve Sonrası Alınan Önlemlerin Belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 2006, Cilt: 9 Sayı: 3
Ülger F. Santral Venöz Kateterizasyon/ Monitörizasyon ve Komplikasyonları. Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 4(2), Sayfa 18-27
Yılmaz E, Dinçel NT. Serbest Su Klirensi, Hiponatremi ve Uygunsuz Antidiüretik Hormon Salınımı Sendromu. J. Contemp Med 2018;8(4):372-376
Porth MC, Martin G.(2009) Patofizyolojinin Temelleri, Tanriöver MD, Sarı A. (Çev. Ed.) Dördüncü Baskı, Palme Yayınyıcılık Sayfa Sayısı:167-169
Kumar S, Berl T. Diseases of Water Metabolism. In: Schrier RW, ed. Atlas of Disease of the Kidney. Wiley-Blackwell; 1999: 1.1– 1.22.
Verbalis JG. Disorders of body water homeostasis. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab.
Rhoades RA, Bell DR. Medical Physiology. 4th ed. Phiadephia,PA: Wolter Kluwer Health – Lippincott Williams/Wilkins; 2013:20-33,427-470, 282-287, 451-470
Güngeç A. Hipotalamus ve Hipofizyel Sistem, Ondokuz Mayıs Uni Tıp Fak. Derg. 6(1): 157-163
Kuzucu P ve ark. Hipotalamusun Mikrocerrahi Ak Madde Anatomisi ve Hipotalamusa Cerrahi Yaklaşımlar, Türk Nöroşir Derg. 30(1): 90-100, 2020
Power BM. Van Heerden PV, The Physiological Changes Associated with Brain Death-Current Concepts and Implications for Treatment of the Brain Dead Organ Donor, Anaesthesia and Intensive Care, Sage Publications,1995;23(1): 26-36
Akıncı Ö. Nörolojik ve nörocerrahi sebepli sıvı ve Elektrolit Bozuklukları: Diabetes İnsipidus, Uygunsuz ADH Salınımı ve Serebral Tuz Kaybettirici Sendrom, Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2005; 3 (1):52-57
Güzeldağ S. ve Ark. Erişkin Beyin Ölümü Olgularının Retrospektif Analizi, Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 2014; 34(1): 47-52
Tuttle-Newhall JE, Collins BH, Kuo PC, Schoeder R. Organ donation and treatment of the multi-organ donor. Curr Probl Surg 2003;40:266-310
Totsuka E, Dodson F, Urakami A, Moras N, Ishii T, Lee MC, et al. Influence of high donor serum sodium levels on early postoperative graft function in human liver transplantation: effect of correction of donor hypernatremia. Liver Transpl Surg 1999, Sayfa: 421-428.
Güngör ve ark. İnmede Beyin Ödemi Ve Kafa İçi Basınç Artışı: Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği Uzman Görüşü, Türk Beyin Damar Hastalıkları Dergisi 2021; 27(2): 65-132
Wood KE, Becker BN, McCartney JG, D’Alessandro AM, Coursin DB. Care of the potential organ donor. N Engl J Med. 2004; 351: 2730-2739.
Güvenç, D, Oğuzhan, K, Selçuk, K. Donör Bakımı. Türk Yoğun Bakım Dergisi, 2023; 21(1): 22-28.
Eren ŞK, Korkmaz İ, Doğan K, Güven FM. Hipotermi Değerlendirmesi, Tanı ve Tedavisi, Akademik Acil Tıp Dergisi 2009; Cilt:8 Sayı:1 Sayfa:9-12)
Kahveci F. Yoğun Bakım Hastalarında Ateş- Hipotermi, Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2008; 6(3): 7-12
Kutsogiannis DJ, Pagliarello G, Doig C, Ross H, Shemie SD. Medical management to optimize donor organ potential: review of the literature. Can J Anaesth. 2006; 53: 820-830.
Eneyli MG. Kazalar, IV Dönem Acil Tıp Anabilim Dalı Ders Notu, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/149976/mod_resource/content/1/Kazalar.pdf (Erişim tarihi : 17.05. 2024)
https://titck.gov.tr/storage/Archive/2020/kubKtAttachments/enjkub.pdf_d1a6bdab-3ea2-4d69-ab07-6d39dfe463ec.pdf Erişim tarihi: 17.05.2024)
Ball IM, Hornby L, Rochwerg B, Weiss MJ, Gillrie C, Chassé M, et al. Management of the neurologically deceased organ donor: A Canadian clinical practice guideline. CMAJ 2020; E:192:361-E9.
Salim A, Velmahos GC, Brown C, Belzberg H, Demetriades D. Aggressive organ donor management significantly increases the number of organs available for transplantation. J Trauma. 2005; Sayfa: 991-994.
UNOS. Critical Pathway for the Organ Donor. https://unos.org/wp-content/uploads/Critical_Pathway.pdf (Erişim Tarihi: 17.05.2024)
Karslı B, Kayacan N, Bigat Z, Erman M. Transüretral Rezeksiyon Girişimlerinde %6 HES, gelofusin ve %0.9 NaCl'ün Hemodinami Ve Serum Elektrolitlerine Etkisi, Türk Klinik Tıp Bilimleri Dergisi, 2003, Sayfa: 278-284
Ullah S, Zabala L, Watkins B, Schmitz ML. Cardiac organ donor management. Perfusion 2006;21:93-98
Bratton SL, Davis RL. Acute lung injury in isolated traumatic brain injury. Neurosurgery. 1997; 707-712.
Wood KE, Becker BN, McCartney JG, D’Alessandro AM, Coursin DB. Care of the potential organ donor. N Engl J Med. 2004; 2730-2739
Şahin M, Cinel M. Nörohipofiz Hatalıkları, Ankara üniversitesi açık ders notları, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/20977/mod_resource/content/0/DI%20ve%20SIADH-sahin.pdf (Erişim tarihi: 15.05.2024)
Görgülü Ö, Ertuğ Z, Dinç B, Hadimioğlu N. Donör Bakımında Karşılaşılan Metabolik Sorunlar ve Hipotansiyonun Greft Fonksiyonlarına Etkisi. Akd Tıp D / Akd Med J / 2019; 1: 67-73
https://www.ferring.com.tr/images/stories/urunler/Minirin-Ampul-4-mcgml-KUB.pdf (Erişim Tarihi: 18.05.2024)
https://www.ferring.com.tr/images/stories/urunler/Octostim-15-mcg-1ml.pdf (Erişim Tarihi: 18.05.2024)
Çayakar A, Klinik Pratikte Steroid Kullanımı, Türkiye Romotoloji Derneği, Ulusal Romotoloji Dergisi, Galenos Yayınevi, 2021; 3(2): 73-84
Pinsard M, Ragot S, Mertes PM, Bleichner JP, Zitouni S, Cook F, et al. Interest of low-dose hydrocortisone therapy during brain-dead organ donor resuscitation: the Cortıcome study. Crit Care 2014;18:R158.
https://titck.gov.tr/storage/Archive/2019/kubKtAttachments/HYDROCORT-LYO%20IOO%20mg%20i.mi.v.%20enjeksiyoni.v.-kt.pdf_b4af8605-ee6d-4fd2-aaa8-9b612f4a07dc.pdf (Erişim tarihi: 18.05.2024)
https://titck.gov.tr/storage/kubKtAttachments/6DFKmkPHiQJt0r.pdf (Erişim tarihi: 19.05.2024)
Hakan N, Aydın M. Yenidoğanda Hipotansiyon ve Tedavisi, Güncel Pediatri Dergisi, Galenos Yayınevi, 2013; 11: 68-76
Göksedef D, Yalvaç EŞD, Ömeroğlu SN. İnotropik İlaçların Klinik Kullanımı. Turkiye Klinikleri J Cardiovasc Surg-Special Topics 2012; 4(3) :92-102.
Singer P, Cohen J, Cynober L. Effect of nutritional state of brain-dead organ donor on transplantation. Nutrition 2001;17:948- 52.
Hergenroeder GW, Ward NH, Yu X, Opekun A, Moore AN, Kozinetz CA, Powner DJ. Randomized trial to evaluate nutritional status and absorption of enteral feeding after brain death. Prog Transpl. 2013;23:374-382.
Gezer S. Dissemine İntravasküler Koagülasyon Tanı Ve Tedavisi, Türk Hematoloji Derneği Dergisi2012; 2(2): 97-111
Referanslar
Resmi Gazete, Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği, 9 Aralık 2022 Cuma, Sayı: 32038 Erişim Tarihi: 12.05.2024
Sabancı P.A ve ark. Beyin ölümü tanısı, Sinir Sistemi Cerrahisi Derg 1(2): 81-85, 2008
Martin-Loeches I. ve ark. Management of donation after brain death (DBD) in the ICU: the potential donör is ıdentified, what's next?”, Intensive Care Medicine, 2019, 45(3): 322-330
Mal H, Santin G, Cantrelle C, Durand L, Legeai C, Cheisson G, et al. Effect of Lung-Protective Ventilation in Organ Donors on Lung Procurement and Recipient Survival. Am J Respir Crit Care Med 2020;202:250-258.
Sagün A, Doruk N. Beyin Ölümünde Donör Bakımı, Mersin Üniversitesi Sağlık Bilim Dergisi, 2019; 12(3): 534-541
Yoshikawa MH ve ark. Brain Death And Management Of The Potential Donör, 2021;42:3541-3552
Doğan G, Kayhan O, Kayır S, Demirkıran O. Donör Bakımı Türk Yoğun Bakım Derneği, 2023;21:22-28
Erdoğan A. Yoğun Bakım Ünitesinde Donör Bakımı, S.D.Ü. Sağlık Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2013, Cilt 4, Sayı 3, Sayfa 136-139
Oden TN, Çeliktürk N, Korkmaz FDİ. Yoğun Bakım Hemşireliğinin Geçmişi, Bugünü ve Geleceği, I. Uluslarası/ Iıı. Ulusal Hemşirelik Tarihi Kongresi, Bildiri Kitabı, 2018, Sayfa Sayısı:548-558
Reı̇sner- Senelar L. The Birth Of İntensive Care Medicine: Björn Ibsen’s Records. Intensı̇ve Care Med 2011 Jul;37(7):1084-1086
Weil MH, Tang W. From İntensive Care To Critical Medicine: A Historical Perspective, American Journal Of Respiratopry And Critical Care Medicine. 2011; 183(11): 1451-1453
Vincent, J. (2013). Critical care – where have we been and where are we going? Critical Care, 17(Suppl 1), 1–6
Güngör, M.D. (2015). Yoğun Bakımın Tarihçesi Ve Yoğun Bakım Hemşireliğinde Temel Kavramlar. Yoğun Bakım Hemşireliği (Ss. 2-5), İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi.
Zengin, N. (2017). Dünya'da ve Türkiye'de Yoğun Bakım Ünitelerinin Tarihçesi. A. Durmaz Akyol İçinde, Yoğun Bakım Hemşireliği (3-11) İstanbul: İstanbul Medikal Yayıncılık.
Terzi B, Kaya N. Yoğun bakım hastasında hemşirelik bakımı. Yoğun Bakım Dergisi 2011; 1: 21-5.
Kumsar AK, Yılmaz FT. Yoğun Bakım Ünitesinin Yoğun Bakım Hastası Üzerindeki Etkileri ve Hemşirelik Bakımı. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi. 2013; 10: 56-60
Society of Critical Care Medicine, https://www.sccm.org/MyICUCare/About-Critical-Care Erişim tarihi: 12.05.2024).
Marshall J, Bosco L, Athikari N. et al. What İs An İntensive Care Unit? A Report Of The Task Force Of The World Federation Of Societies Of Intensive And Critical Care Medicine. Journal of Critical Care. 2017; 37: 270-276
Korkmaz F. Meslekleşme ve Ülkemizde Hemşirelik, Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 2011; 18 (2): 59-67
T.C. Resmi Gazete, 19 Nisan 2011, Sayı: 27910
World Health Organization (WHO). (2003). WHO European strategy for continuing education for nurses and midwives. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/107689/9789289011716-eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y Erişim Tarihi: 12.05.2024
Yoğun Bakım Ünitelerinde Görev Yapan Sağlık Personelinin Eğitimine ve Sertifikalandırılmasına Dair Yönerge (2003). http://www.istanbulsaglik.gov.tr/w/mev/mev_yonr/yogun_bakim_yonerge_10_0cak_2003_372.pdf (Erişim adresi: 12.05.2024)
Sağlık Alanı Sertifikalı Eğitim Standartları. Yoğun bakım hemşireliği Erişim Adresi: https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/41589/0/yogun-bakim-hemsireligi-sep-standartlari-revizyonpdf.pdf (Erişim Tarihi :12.05.2024)
Öden TN, Korkmaz FD. Kadavra Donörden Organ Nakli Oranlarını Artırmada Hemşirelerin Sorumlulukları: Sahada Neler Yapabiliriz, 2021,8 (3): 558-565
O’Leary, G.M, Deceased donor organ donation: The critical care nurse's role, Nursing Critical Care, 2018, 13 (4), 27-32.
Resmi Gazete, Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği, 9 Aralık 2022 Cuma, Sayı: 32038 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/12/20221209-3-1.pdf (Erişim Tarihi:21.06.2024)
Andsoy II, Gül A. Hemşirelerin Beyin Ölümü ve Bitkisel Hayat Konusundaki Bilgi ve Düşünceleri. Bakırköy Tıp Dergisi, 2018, 14, 1-7.
Utku T. Beyin Ölümü ve Organ Donör Bakımı, Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2007; 5(1): 61-68
Spears W, Mian A, Greer D. Brain death: a clinical overview. J Intensive Care 2022;10:16.
Machado C, Perez J, Scherle C, Areu A, Pando A. Brain death diagnosis and apnea test safety. Ann Indian Acad Neurol. 2009;12:197–200.
Lang CJ, Heckmann JG. Apnea testing for the diagnosis of brain death. Acta Neurol Scand 2005; 112: 358-369.
Arsava E.M ve ark. Beyin Ölümü Tanı Klavuzu, Türk Nöroloji Derneği, 20(3):101-104, 2014
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı, https://www.saglik.gov.tr/TR-100600/turkiyede-organ-bagisi-bilinci-ve-nakil-sayilari-umudu-artiyor.html (Erişim tarihi: 16.05.2024)
Türkiye organ nakli istatistikleri, nakiller, https://organkds.saglik.gov.tr/dss/PUBLIC/Brain_Death.aspx (Erişim tarihi: 16.05.2024)
Black, C.K, Termaini, K.M, Aguirre, O, Hawksworth, J.S, Sosin M, Solid organ transplantation in the 21st century, Annals of Translational Medicine, 2018, 6(20), 409.
Yıldızhan S, Rızalar S. Yoğun Bakımda Beyin Ölümü Gelişen Bireyin ve Ailesinin Hemşirelik Bakımı, Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi, 2019;23 (3):185-184
Cohen J. ve ark. Management of the brain-dead, heart-beating potential donor. The Israel Medical Association journal 2002; 4(4): 243- 246.
Weiner R, Ryan E, Yohannes-Tomicich J. Çeviri: Uz. Dr. Nursel Karakelle, Arter Hattı Yerleştirilmesi ve Monitörizasyonu, Yoğun bakımda uygulanan işlemeler, kısım VI, Bölüm 89). Takipi çin en sık radial arter ve femoral, dorsalis pedis veya posterior tibial arterler kullanılmaktadır. (Özyazıcıoğlu A, Kızılkaya M, Koçoğulları C. İnvaziv Monitorizasyon, Atatürk Üniversitesi Tıp Dergisi, 2001; 33: 1-5)
Eti Aslan, F. Çakır, M. Yoğun Bakım Ortamı. Yoğun Bakımda Seçilmiş Semptom ve Bulguların Yönetimi. Ankara: Akademisyen Tıp Kitapevi, Sayfa 3-4
Şanlı M. Yoğun Bakımda Vasküler Girişimsel Uygulamalar ve Akciğer Destek Cihazları, Türk Toraks Derneği Dergisi, 2014, Sayfa 162-168
Ovayolu, N, Coşkun Güner İ, Karadağ G. Santral Venöz Kateter (SVK) Uygulanan Hastalarda Uygulama Öncesi Ve Sonrası Alınan Önlemlerin Belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 2006, Cilt: 9 Sayı: 3
Ülger F. Santral Venöz Kateterizasyon/ Monitörizasyon ve Komplikasyonları. Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 4(2), Sayfa 18-27
Yılmaz E, Dinçel NT. Serbest Su Klirensi, Hiponatremi ve Uygunsuz Antidiüretik Hormon Salınımı Sendromu. J. Contemp Med 2018;8(4):372-376
Porth MC, Martin G.(2009) Patofizyolojinin Temelleri, Tanriöver MD, Sarı A. (Çev. Ed.) Dördüncü Baskı, Palme Yayınyıcılık Sayfa Sayısı:167-169
Kumar S, Berl T. Diseases of Water Metabolism. In: Schrier RW, ed. Atlas of Disease of the Kidney. Wiley-Blackwell; 1999: 1.1– 1.22.
Verbalis JG. Disorders of body water homeostasis. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab.
Rhoades RA, Bell DR. Medical Physiology. 4th ed. Phiadephia,PA: Wolter Kluwer Health – Lippincott Williams/Wilkins; 2013:20-33,427-470, 282-287, 451-470
Güngeç A. Hipotalamus ve Hipofizyel Sistem, Ondokuz Mayıs Uni Tıp Fak. Derg. 6(1): 157-163
Kuzucu P ve ark. Hipotalamusun Mikrocerrahi Ak Madde Anatomisi ve Hipotalamusa Cerrahi Yaklaşımlar, Türk Nöroşir Derg. 30(1): 90-100, 2020
Power BM. Van Heerden PV, The Physiological Changes Associated with Brain Death-Current Concepts and Implications for Treatment of the Brain Dead Organ Donor, Anaesthesia and Intensive Care, Sage Publications,1995;23(1): 26-36
Akıncı Ö. Nörolojik ve nörocerrahi sebepli sıvı ve Elektrolit Bozuklukları: Diabetes İnsipidus, Uygunsuz ADH Salınımı ve Serebral Tuz Kaybettirici Sendrom, Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2005; 3 (1):52-57
Güzeldağ S. ve Ark. Erişkin Beyin Ölümü Olgularının Retrospektif Analizi, Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 2014; 34(1): 47-52
Tuttle-Newhall JE, Collins BH, Kuo PC, Schoeder R. Organ donation and treatment of the multi-organ donor. Curr Probl Surg 2003;40:266-310
Totsuka E, Dodson F, Urakami A, Moras N, Ishii T, Lee MC, et al. Influence of high donor serum sodium levels on early postoperative graft function in human liver transplantation: effect of correction of donor hypernatremia. Liver Transpl Surg 1999, Sayfa: 421-428.
Güngör ve ark. İnmede Beyin Ödemi Ve Kafa İçi Basınç Artışı: Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği Uzman Görüşü, Türk Beyin Damar Hastalıkları Dergisi 2021; 27(2): 65-132
Wood KE, Becker BN, McCartney JG, D’Alessandro AM, Coursin DB. Care of the potential organ donor. N Engl J Med. 2004; 351: 2730-2739.
Güvenç, D, Oğuzhan, K, Selçuk, K. Donör Bakımı. Türk Yoğun Bakım Dergisi, 2023; 21(1): 22-28.
Eren ŞK, Korkmaz İ, Doğan K, Güven FM. Hipotermi Değerlendirmesi, Tanı ve Tedavisi, Akademik Acil Tıp Dergisi 2009; Cilt:8 Sayı:1 Sayfa:9-12)
Kahveci F. Yoğun Bakım Hastalarında Ateş- Hipotermi, Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi, 2008; 6(3): 7-12
Kutsogiannis DJ, Pagliarello G, Doig C, Ross H, Shemie SD. Medical management to optimize donor organ potential: review of the literature. Can J Anaesth. 2006; 53: 820-830.
Eneyli MG. Kazalar, IV Dönem Acil Tıp Anabilim Dalı Ders Notu, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/149976/mod_resource/content/1/Kazalar.pdf (Erişim tarihi : 17.05. 2024)
https://titck.gov.tr/storage/Archive/2020/kubKtAttachments/enjkub.pdf_d1a6bdab-3ea2-4d69-ab07-6d39dfe463ec.pdf Erişim tarihi: 17.05.2024)
Ball IM, Hornby L, Rochwerg B, Weiss MJ, Gillrie C, Chassé M, et al. Management of the neurologically deceased organ donor: A Canadian clinical practice guideline. CMAJ 2020; E:192:361-E9.
Salim A, Velmahos GC, Brown C, Belzberg H, Demetriades D. Aggressive organ donor management significantly increases the number of organs available for transplantation. J Trauma. 2005; Sayfa: 991-994.
UNOS. Critical Pathway for the Organ Donor. https://unos.org/wp-content/uploads/Critical_Pathway.pdf (Erişim Tarihi: 17.05.2024)
Karslı B, Kayacan N, Bigat Z, Erman M. Transüretral Rezeksiyon Girişimlerinde %6 HES, gelofusin ve %0.9 NaCl'ün Hemodinami Ve Serum Elektrolitlerine Etkisi, Türk Klinik Tıp Bilimleri Dergisi, 2003, Sayfa: 278-284
Ullah S, Zabala L, Watkins B, Schmitz ML. Cardiac organ donor management. Perfusion 2006;21:93-98
Bratton SL, Davis RL. Acute lung injury in isolated traumatic brain injury. Neurosurgery. 1997; 707-712.
Wood KE, Becker BN, McCartney JG, D’Alessandro AM, Coursin DB. Care of the potential organ donor. N Engl J Med. 2004; 2730-2739
Şahin M, Cinel M. Nörohipofiz Hatalıkları, Ankara üniversitesi açık ders notları, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/20977/mod_resource/content/0/DI%20ve%20SIADH-sahin.pdf (Erişim tarihi: 15.05.2024)
Görgülü Ö, Ertuğ Z, Dinç B, Hadimioğlu N. Donör Bakımında Karşılaşılan Metabolik Sorunlar ve Hipotansiyonun Greft Fonksiyonlarına Etkisi. Akd Tıp D / Akd Med J / 2019; 1: 67-73
https://www.ferring.com.tr/images/stories/urunler/Minirin-Ampul-4-mcgml-KUB.pdf (Erişim Tarihi: 18.05.2024)
https://www.ferring.com.tr/images/stories/urunler/Octostim-15-mcg-1ml.pdf (Erişim Tarihi: 18.05.2024)
Çayakar A, Klinik Pratikte Steroid Kullanımı, Türkiye Romotoloji Derneği, Ulusal Romotoloji Dergisi, Galenos Yayınevi, 2021; 3(2): 73-84
Pinsard M, Ragot S, Mertes PM, Bleichner JP, Zitouni S, Cook F, et al. Interest of low-dose hydrocortisone therapy during brain-dead organ donor resuscitation: the Cortıcome study. Crit Care 2014;18:R158.
https://titck.gov.tr/storage/Archive/2019/kubKtAttachments/HYDROCORT-LYO%20IOO%20mg%20i.mi.v.%20enjeksiyoni.v.-kt.pdf_b4af8605-ee6d-4fd2-aaa8-9b612f4a07dc.pdf (Erişim tarihi: 18.05.2024)
https://titck.gov.tr/storage/kubKtAttachments/6DFKmkPHiQJt0r.pdf (Erişim tarihi: 19.05.2024)
Hakan N, Aydın M. Yenidoğanda Hipotansiyon ve Tedavisi, Güncel Pediatri Dergisi, Galenos Yayınevi, 2013; 11: 68-76
Göksedef D, Yalvaç EŞD, Ömeroğlu SN. İnotropik İlaçların Klinik Kullanımı. Turkiye Klinikleri J Cardiovasc Surg-Special Topics 2012; 4(3) :92-102.
Singer P, Cohen J, Cynober L. Effect of nutritional state of brain-dead organ donor on transplantation. Nutrition 2001;17:948- 52.
Hergenroeder GW, Ward NH, Yu X, Opekun A, Moore AN, Kozinetz CA, Powner DJ. Randomized trial to evaluate nutritional status and absorption of enteral feeding after brain death. Prog Transpl. 2013;23:374-382.
Gezer S. Dissemine İntravasküler Koagülasyon Tanı Ve Tedavisi, Türk Hematoloji Derneği Dergisi2012; 2(2): 97-111
