İslâm Bilim Tarihi’ne Kısa Bir Giriş (8-15.Yüzyıl)
Özet
Bu yazıda 8. yy-15. yy. arasındaki İslâm bilim tarihi ele alınmaktadır. İslâm bilim tarihi kavramına dair kısa bir açıklama yapılmış; sonrasında ise İslâm bilimin temel karakteri tespit edilmeye çalışılmıştır. Yazıda İslâm biliminin temel özeliğinin felsefe ve rasyonalite olduğu ileri sürülmüştür. Bu doğrultuda astronomi, matematik, tıp, kimya gibi alanlarda öncü bilim insanlarının bilim tarihine temel katkılarına yer verilmiştir. Böylelikle İslâm medeniyetinin, tarihin önemli bir periyodunda bilimin ve bilimsel düşünüşün merkezi olduğu ve dolayısıyla bilim tarihi için de büyük bir önem arz ettiği gösterilmiştir.
Referanslar
Arslan T. Y. & Baga E. (2017). “Kerecî.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s.475-476.
Aydınlı, Y. (2022). “Fârâbî ve Bağdat Meşşâi Okulu.” İslâm Felsefesi, Tarih ve Problemler. Ed. M. Kaya. İstanbul: İSAM, 145-181
Cebbar, A. (2022). İslâm Bilim Tarihi. Çev. L. F. Topaçoğlu. İstanbul: Küre Yayınları.
Crombie, A. C. (2014). “Ortaçağ Bilim Geleneği Üzerine İbn Sînâ’nın Etkisi.” Çev. M. T. Küyel. İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Fârâbî (2008). Kitabû’l-Burhân. Çev. Ö. Türker & Ö. M. Alper. İstanbul: Klasik
Fârâbî (2017). Mantığa Başlangıç Risaleleri. Çev. H. A. Sarıoğlu. Ankara: TÜBA
Farabî (2022). İlimlerin Sayımı. Çev. A. Arslan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.
Fahri, M. (1992). İslâm Felsefesi Tarihi. Çev. K. Turhan. İstanbul: İklim
Fazlıoğlu, İ. (1993). “Cebir”, TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/cebir (22.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2012). “Hârizmî, Muhammed b. Mûsâ.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/harizmi-muhammed-b-musa (16.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2014). “Sâbit B. Kurre.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/sabit-b-kurre (22.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2017). “Bir Diriltme, Güncelleme ve Düzeltme Girişimi Olarak İslâm Medeniyetinde Matematik Bilimlerin Doğuşu.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s.457-480.
Fehd, T. (2020). “İlm-i Felek.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ilm-i-felek (16.09.2024).
Gökdoğan, M. D. (2022). “Kerecî.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/kereci (22.09.2024).
Görgün, T. (1999). “İbn Haldûn,” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ibn-haldun#2 (27.09.2024).
Gutas, D. (2003). Yunanca Düşünce, Arapça Kültür; Bagdat’ta Yunanca-Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu. Çev. L. Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi.
Gutas, D. (2014). İbn Sinâ’nın Mirası. Der. ve çev. M. C. Kaya. İstanbul Klasik.
Güleryüz, A. (2011). “Ömer Hayyam’ın Eserlerine Bir Bakış” İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası Sayı 19 (2011-2) 51-62.
İbnü’l-Heysem. (2002). İbnü’l-Heysem’in Işık Üzerine Makalesi. Ed. H. G. Topdemir. Modern Optiğin Kurucusu İbnü’l-Heysem: Hayatı, Eserleri ve Teorileri. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi. ss.154-168.
Ifrah, G. (2016). Rakamların Evrensel Tarihi II. Çev. K. Dinçer. İstanbul: Alfa.
İhvân-ı Safâ Risalaleri II (2013). Ed. A. Kahraman. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Kaya, M. (2021). “Beytü’l-Hikme.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/beytulhikme (03.09.2024).
Kaya, M. (2021). “Bitrûcî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/bitruci. (17.09.2024).
Kaya, M. (2019). “Meşşâiyye.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/messaiyye (12.09.2024).
Kaya, M. (2006). “Kindî ve Felsefi Risaleler.” Felsefi Risaleler. İstanbul: Kitabevi Yayınları, s. 1-115.
Kaya, M. (2007). “Râzî, Ebû Bekir.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/razi-ebu-bekir (26.09.2024).
Keskinbora, K. (2023). “Ayrıntı yayınları baskısı için önsöz.” İbn Sina’nın Küçük Tıp Kanunu. Ed. K. Keskinbora. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Koyré, A. (2004). Bilim Tarihi Yazıları. Çev. K. Dinçer. Ankara: TÜBİTAK.
Kuhn, Thomas S. (2015). Bilimsel Devrimlerin Yapısı. Çev. N. Kuyaş. İstanbul: Kırmızı
Küyel, Mübahat T. (2018). “Beyrûnî’nin İbn-i Sînâ’ya Sormuş Olduğu On Soru ve Almış Olduğu Karşılıklar.” İslâm Düşünürleri. (Hârezmî, İbn-i Sînâ, Beyrûnî, Gazâlî) Prof. Dr. Mübahat Türker-Küyel Makaleleri-III. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
McGinnis, J. (2022). İbn Sînâ. Çev. B. Şaman. İstanbul: Klasik.
Nasr, S. H. (1985). İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş. Çev. N. Şişman. İstanbul: İnsan Yayınları.
Nasr, S. H. (2006). İslâm ve Bilim: İslâm Medeniyetinde Pozitif Bilimlerin Tarihi ve Esasları. Çev. İ. Kutluer. İstanbul: İnsan Yayınları.
Önal, M. (2018). “İbn Haldun’un Din Algısı ve Dini Hareketlere Yaklaşımı.” II. Uluslararası Sempozyum İdealden Gerçeğe Toplum, Siyaset ve Ekonomi. VII. İdealden Gerçeğe Toplum Siyaset ve Ekonomi. Sempozyum Bildirileri Kitabı. Malatya: Bilsam, s. 147-157.
Özel, A. (2012). “Tûsî, Şerefeddin.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/tusi-serefeddin (22.09.2024).
Polatoğlu, S. (2017). “Beytü’l-Hikme.” İslâm Düşünce Atlası 1. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. ss. 331.
Ragep, F. J. (2022). İslâmic Astronomy and Copernicus. Ankara: Turkish Academy of Sciences.
Râşid R. (2003) “Matematik.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/matematik (18.09.2024).
Reisman, David C. “Fârâbî ve Felsefe Müfredatı.” İslâm Felsefesine Giriş. Ed. P. Adamson & R. C. Taylor. İstanbul: Küre Yayınları. ss.59-80.
Sarton, G. (1962). Introduction to the History of Science I. From Homer to Omar Khyyam. Baltimore: Williams & Wilkins Company.
Sayılı, A. (1991). Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Ankara: TTK.
Sayılı, A. (2014a). “İbn Sînâ’da Işık, Görme ve Gökkuşağı.” İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Sayılı, A. (2014b). “İbn Sînâ ve Bin Yıllık Yaşantının Dile Getirdikleri.” İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Starr, S. F. (2020) Kayıp Aydınlanma Arap Fetihlerinden Timur'a Orta Asya'nın Altın Çağı. Çev. Y. S. İnanç. İstanbul: Kronik Kitap.
Şirinov, A. (2012). “Tûsî, Nasîrüddin.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/tusi-nasiruddin#1 (17.09.2024).
Nasr, S. H. (2006). İslâm ve Bilim: İslâm Medeniyetinde Pozitif Bilimlerin Tarihi ve Esasları. Çev. İ. Kutluer. İstanbul: İnsan Yayınları.
Sezgin, F. (2016). Tanınmayan Büyük Çağ. İstanbul: Timaş.
Sezgin, F. (2023). İslâm’da Bilim ve Teknik I. Ankara: TÜBA
Tümer, G. (2021) “Bîrûnî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/biruni (15.09.2024).
Topdemir, H. G. (2002). Modern Optiğin Kurucusu İbnü’l-Heysem: Hayatı, Eserleri ve Teorileri. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi.
Topdemir, H. G. (2012b). “İslâm Dünyasında Astronomi”. Bilim Teknik Dergisi 45 (532). 2012, ss. 90-93
Topdemir, H.G. (2012a). “İslâm Dünyasında Matematik”. Bilim ve Teknik 45 (531). 2012, ss. 79-81.
Topdemir, H. G. (2015). İbn Sina ve Bilim. İstanbul: TDV.
Unat, Y. (2013). “Zic.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/zic (16.09.2024).
Unat, Y. (2007). “Ömer Hayyâm.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/omer-hayyam#1 (24.09.2024).
Unat, Y. (2008). “İslâm Dünyası’nda Astronomi Çalışmaları ve Batı’ya Etkileri.” Ortaçağ İslâm Dünyasında Bilim ve Teknik. Ed. Y. Unat. Ankara: Lotus. ss. 181-198.
Unat, Y. & Pattabanoğlu F. Z. (2022). “Aristoteles’in Evren Anlayışının İslâm Astronomları Tarafından Mekanik Olarak Yorumlanması ve Bu Yorumun Yol Açtığı Alternatif Modeller”. ERDEM, Aralık 2022; Sayı: 83; 153-184.
Üçer, İ. H. (2017). “Tercüme Hareketi ve Etkileşimler.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s. 321-332.
Wisnovsky, R. (2022). “İbn Sina ve İbn Sinâcı Gelenek.” İslâm Felsefesine Giriş. Ed. P. Adamson & R. C. Taylor. İstanbul: Küre Yayınları. ss. 103-149
Yakıt, İ. (1984). “Darwin’den Önce İslâm Düşünürlerinde Evrimle İlgili Fikirler.” Felsefe Arkivi, sayı.24, ss.101-122.
Yiğit, İ. (1995) “Emevîler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/emeviler#1 (31.08.2024).
Referanslar
Arslan T. Y. & Baga E. (2017). “Kerecî.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s.475-476.
Aydınlı, Y. (2022). “Fârâbî ve Bağdat Meşşâi Okulu.” İslâm Felsefesi, Tarih ve Problemler. Ed. M. Kaya. İstanbul: İSAM, 145-181
Cebbar, A. (2022). İslâm Bilim Tarihi. Çev. L. F. Topaçoğlu. İstanbul: Küre Yayınları.
Crombie, A. C. (2014). “Ortaçağ Bilim Geleneği Üzerine İbn Sînâ’nın Etkisi.” Çev. M. T. Küyel. İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Fârâbî (2008). Kitabû’l-Burhân. Çev. Ö. Türker & Ö. M. Alper. İstanbul: Klasik
Fârâbî (2017). Mantığa Başlangıç Risaleleri. Çev. H. A. Sarıoğlu. Ankara: TÜBA
Farabî (2022). İlimlerin Sayımı. Çev. A. Arslan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.
Fahri, M. (1992). İslâm Felsefesi Tarihi. Çev. K. Turhan. İstanbul: İklim
Fazlıoğlu, İ. (1993). “Cebir”, TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/cebir (22.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2012). “Hârizmî, Muhammed b. Mûsâ.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/harizmi-muhammed-b-musa (16.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2014). “Sâbit B. Kurre.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/sabit-b-kurre (22.09.2024).
Fazlıoğlu, İ. (2017). “Bir Diriltme, Güncelleme ve Düzeltme Girişimi Olarak İslâm Medeniyetinde Matematik Bilimlerin Doğuşu.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s.457-480.
Fehd, T. (2020). “İlm-i Felek.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ilm-i-felek (16.09.2024).
Gökdoğan, M. D. (2022). “Kerecî.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/kereci (22.09.2024).
Görgün, T. (1999). “İbn Haldûn,” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ibn-haldun#2 (27.09.2024).
Gutas, D. (2003). Yunanca Düşünce, Arapça Kültür; Bagdat’ta Yunanca-Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu. Çev. L. Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi.
Gutas, D. (2014). İbn Sinâ’nın Mirası. Der. ve çev. M. C. Kaya. İstanbul Klasik.
Güleryüz, A. (2011). “Ömer Hayyam’ın Eserlerine Bir Bakış” İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası Sayı 19 (2011-2) 51-62.
İbnü’l-Heysem. (2002). İbnü’l-Heysem’in Işık Üzerine Makalesi. Ed. H. G. Topdemir. Modern Optiğin Kurucusu İbnü’l-Heysem: Hayatı, Eserleri ve Teorileri. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi. ss.154-168.
Ifrah, G. (2016). Rakamların Evrensel Tarihi II. Çev. K. Dinçer. İstanbul: Alfa.
İhvân-ı Safâ Risalaleri II (2013). Ed. A. Kahraman. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Kaya, M. (2021). “Beytü’l-Hikme.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/beytulhikme (03.09.2024).
Kaya, M. (2021). “Bitrûcî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/bitruci. (17.09.2024).
Kaya, M. (2019). “Meşşâiyye.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/messaiyye (12.09.2024).
Kaya, M. (2006). “Kindî ve Felsefi Risaleler.” Felsefi Risaleler. İstanbul: Kitabevi Yayınları, s. 1-115.
Kaya, M. (2007). “Râzî, Ebû Bekir.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/razi-ebu-bekir (26.09.2024).
Keskinbora, K. (2023). “Ayrıntı yayınları baskısı için önsöz.” İbn Sina’nın Küçük Tıp Kanunu. Ed. K. Keskinbora. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Koyré, A. (2004). Bilim Tarihi Yazıları. Çev. K. Dinçer. Ankara: TÜBİTAK.
Kuhn, Thomas S. (2015). Bilimsel Devrimlerin Yapısı. Çev. N. Kuyaş. İstanbul: Kırmızı
Küyel, Mübahat T. (2018). “Beyrûnî’nin İbn-i Sînâ’ya Sormuş Olduğu On Soru ve Almış Olduğu Karşılıklar.” İslâm Düşünürleri. (Hârezmî, İbn-i Sînâ, Beyrûnî, Gazâlî) Prof. Dr. Mübahat Türker-Küyel Makaleleri-III. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
McGinnis, J. (2022). İbn Sînâ. Çev. B. Şaman. İstanbul: Klasik.
Nasr, S. H. (1985). İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş. Çev. N. Şişman. İstanbul: İnsan Yayınları.
Nasr, S. H. (2006). İslâm ve Bilim: İslâm Medeniyetinde Pozitif Bilimlerin Tarihi ve Esasları. Çev. İ. Kutluer. İstanbul: İnsan Yayınları.
Önal, M. (2018). “İbn Haldun’un Din Algısı ve Dini Hareketlere Yaklaşımı.” II. Uluslararası Sempozyum İdealden Gerçeğe Toplum, Siyaset ve Ekonomi. VII. İdealden Gerçeğe Toplum Siyaset ve Ekonomi. Sempozyum Bildirileri Kitabı. Malatya: Bilsam, s. 147-157.
Özel, A. (2012). “Tûsî, Şerefeddin.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/tusi-serefeddin (22.09.2024).
Polatoğlu, S. (2017). “Beytü’l-Hikme.” İslâm Düşünce Atlası 1. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. ss. 331.
Ragep, F. J. (2022). İslâmic Astronomy and Copernicus. Ankara: Turkish Academy of Sciences.
Râşid R. (2003) “Matematik.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/matematik (18.09.2024).
Reisman, David C. “Fârâbî ve Felsefe Müfredatı.” İslâm Felsefesine Giriş. Ed. P. Adamson & R. C. Taylor. İstanbul: Küre Yayınları. ss.59-80.
Sarton, G. (1962). Introduction to the History of Science I. From Homer to Omar Khyyam. Baltimore: Williams & Wilkins Company.
Sayılı, A. (1991). Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Ankara: TTK.
Sayılı, A. (2014a). “İbn Sînâ’da Işık, Görme ve Gökkuşağı.” İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Sayılı, A. (2014b). “İbn Sînâ ve Bin Yıllık Yaşantının Dile Getirdikleri.” İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. Ed. A. Sayılı. Ankara: TTK.
Starr, S. F. (2020) Kayıp Aydınlanma Arap Fetihlerinden Timur'a Orta Asya'nın Altın Çağı. Çev. Y. S. İnanç. İstanbul: Kronik Kitap.
Şirinov, A. (2012). “Tûsî, Nasîrüddin.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/tusi-nasiruddin#1 (17.09.2024).
Nasr, S. H. (2006). İslâm ve Bilim: İslâm Medeniyetinde Pozitif Bilimlerin Tarihi ve Esasları. Çev. İ. Kutluer. İstanbul: İnsan Yayınları.
Sezgin, F. (2016). Tanınmayan Büyük Çağ. İstanbul: Timaş.
Sezgin, F. (2023). İslâm’da Bilim ve Teknik I. Ankara: TÜBA
Tümer, G. (2021) “Bîrûnî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/biruni (15.09.2024).
Topdemir, H. G. (2002). Modern Optiğin Kurucusu İbnü’l-Heysem: Hayatı, Eserleri ve Teorileri. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi.
Topdemir, H. G. (2012b). “İslâm Dünyasında Astronomi”. Bilim Teknik Dergisi 45 (532). 2012, ss. 90-93
Topdemir, H.G. (2012a). “İslâm Dünyasında Matematik”. Bilim ve Teknik 45 (531). 2012, ss. 79-81.
Topdemir, H. G. (2015). İbn Sina ve Bilim. İstanbul: TDV.
Unat, Y. (2013). “Zic.” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/zic (16.09.2024).
Unat, Y. (2007). “Ömer Hayyâm.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/omer-hayyam#1 (24.09.2024).
Unat, Y. (2008). “İslâm Dünyası’nda Astronomi Çalışmaları ve Batı’ya Etkileri.” Ortaçağ İslâm Dünyasında Bilim ve Teknik. Ed. Y. Unat. Ankara: Lotus. ss. 181-198.
Unat, Y. & Pattabanoğlu F. Z. (2022). “Aristoteles’in Evren Anlayışının İslâm Astronomları Tarafından Mekanik Olarak Yorumlanması ve Bu Yorumun Yol Açtığı Alternatif Modeller”. ERDEM, Aralık 2022; Sayı: 83; 153-184.
Üçer, İ. H. (2017). “Tercüme Hareketi ve Etkileşimler.” İslâm Düşünce Atlası. Ed. H. İ. Üçer. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. s. 321-332.
Wisnovsky, R. (2022). “İbn Sina ve İbn Sinâcı Gelenek.” İslâm Felsefesine Giriş. Ed. P. Adamson & R. C. Taylor. İstanbul: Küre Yayınları. ss. 103-149
Yakıt, İ. (1984). “Darwin’den Önce İslâm Düşünürlerinde Evrimle İlgili Fikirler.” Felsefe Arkivi, sayı.24, ss.101-122.
Yiğit, İ. (1995) “Emevîler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://İslâmansiklopedisi.org.tr/emeviler#1 (31.08.2024).
