Geç Hitit Devletleri
Özet
Hititlerin yıkılışının ardından Anadolu’nun çeşitli yerlerinde, kendilerini Hititlerin varisi olarak kabul eden irili ufaklı devletler ortaya çıkmıştır. Bunlar Geç Hitit Devletleri ismiyle anılmaktadır. Bu devletler, Orta Anadolu’dan Malatya ve Suriye’ye kadar uzanan bölge içerisinde yer alır ve Tabal, Melid, Gurgum, Kummuh, Que, Hilakku, Sam’al, Pattin/Unqi ve Kargamış isimleriyle bilinmektedir. Hititlerden birçok iz taşıyan bu devletler, başta Asurlular olmak üzere Urartuların da egemenlik altına almak istedikleri bölgeler olarak zikredilmiştir. Stratejik ve ticari açıdan önemli noktalara hâkim olmak isteyen Asurlular, bu bölgelerin yeraltı ve yerüstü zenginliklerinin farkında idi. Bu sebeple, adı geçen krallıklara sayısız seferler düzenlemişti. Bu seferler sonunda, bölgedeki krallıkları vergiye bağlayarak önemli bir gelir kaynağı oluşturmuşlardı. Asurluların yanında kimi zaman da Urartuların bölgedeki krallıklar üzerinde hâkimiyet mücadelesine girdiği görülmektedir. Özellikle Asurluların problem yaşadığı süreçlerde Urartular bölgedeki etkinliğini arttırmış ve Asur’a ödenen vergileri kendisi için almıştır. Geç Hitit Devletleri ile ilgili bilgilere özellikle Asur vesikaları başta olmak üzere, hiyeroglif eserler vasıtasıyla da ulaşılabilir. Anadolu’nun MÖ 1. binyılının ilk yarısında, adı geçen Geç Hitit Devletleri çok önemli roller oynamış ve özellikle Asur belgeleri sayesinde çeşitli bilgilere ulaşılmıştır.
Referanslar
Akkuş Mutlu, S. (2015). Kummuh Ülkesi’nin Asur Devleti Açısından Önemi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2/7, 96-109.
Alpaslan, M. (2005). Pattin (Unqi) Krallığı. Arkeoatlas 4, 27.
Aydın, M. E. (2021). Yazılı Belgeler Işığında Sam’al Krallığı ve Suriye-Anadolu Kent Devletleri Arasında Kültürleşme İlişkileri. İzmir: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Bahar, H. (2010). Eskiçağ Uygarlıkları. Konya: Kömen.
Bryce, T. (2023). Geç Hitit Krallıkları Politik ve Askeri Tarih. İrem Kutluk (Çev.). İstanbul: Alfa.
Bulut, E. (2018). Eskiçağ’da Kappadokia Bölgesi’nin Tarihi Coğrafyası. Konya: Yayınlanmamış Doktora Tezi.
Demirel, C. (2012). Geç Hitit Şehir Devletleri’nden Sam’al (M.Ö. 1200-600). Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Gökçek, L. G. (2005). Kahramanmaraş’ta Bulunmuş İki Yeni Asurca Tablet. Archivum Anatolicum, 8/1, 47-57.
Gökçek, L. G. (2015). Asurlular, Ankara: Bilgin Kültür Sanat.
Gökçek, L. G.- Abacı, O. (2019). Anadolu’nun Eskiçağ Tarihi. İstanbul: Değişim.
Gökçek, L. G., Tuncer, H. (2022). Savaşta ve Barışta Diplomasi: Kadeş Savaşı’na Giden Süreçte ve Savaş Sonrasında Hititlerin Kuzey Suriye Politikası (II. Muwatalli, Urhi-Tešup/III. Muršili ve III. Hattušili Dönemleri). Can Eyüp Çekiç (Ed.), Tarihte Diplomasi içinde (s. 1-13). Nevşehir: Nevşehir Üniversitesi.
Günbattı, C, Çeçen, S, Gökçek, L. G., Akyüz, F. (2020). Kahramanmaraş’ta Bulunmuş Yeni Asurca Tabletler, Ankara: TTK.
Hawkins, J. D. (1971-73). Hulli. RIA 4, 490-491.
Hawkins, J. D. (1975). Von Kummuh Nach Kommagene. Antike Welt, Jarhgang Sondernummer, 5-10.
Himmetoğlu, M. F. (2013). Geç Hitit Beyliklerinden Que ve Asur Devleti ile İlişkileri. Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Kınal, F. (1958). Kargamiş Şehri Tarihi Hakkında. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16/3-4, 69-77.
Konyar, E. (2008). MÖ I. Binyılda Kahramanmaraş Gurgum Krallığı. Toplumsal Tarih, 180, 60-66.
Kurt, M. (2007). Yazılı Kaynaklara Göre M.Ö. I. Binde Mezopotamya-Anadolu İlişkileri. Ankara: Murat.
Kurt, M. (2008). Que Ülkesi ve Yeni Asur Devleti’nin Anadolu Politikası Bakımından Önemi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10/3, 117-133.
Kurt, M. (2010). Tabal Ülkesinin Politik ve İdari Yapısı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 127-136.
Landsberger, B. (1948). Sam’al: Karatepe Harabelerinin Keşfi ile İlgili Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Luckenbill, D. D. (1926). Ancient Records of Assyria and Babylonia I. Chicago: The University of Chicago Press.
Memiş, E. (2012). Eskiçağ Medeniyetleri Tarihi. Bursa: Ekin.
Özkan, S. (1993). Kummuh/Kumaha. Tarih İncelemeleri Dergisi, 8/1, 65-80.
Özkan, S. (1998). Hitit İmparatorluğunun Yıkılışında Küçük Krallıkların Rolü. Tarih İncelemeleri Dergisi, 13/1, 71-81.
Özkan, H. (2017). Eski Anadolu’da Geç Hitit Beyliklerinden Pattin (M.Ö. 1200-600), Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Pınarcık, P. (2018). Geç Hitit Dönemi’nde Toroslardan Amanoslara Uzanan Bölgedeki Ekonomik Faaliyetler. Belleten, LXXXII/294, 383-406.
Şahin, H. A. (2019). Geç Hitit Beylikleri. OANNES-Uluslararası Eskiçağ Araştırmaları Dergisi, 1/2, 131-153.
Şenyurt, S. Y., Akçay, A. (2018). Topada Yazıtına Farklı Bir Bakış: Geç Hitit Döneminde Orta Anadolu’da Güç Dengeleri. TÜBA-AR, 22, 95-117.
Taşçı, F. (2022). Melid Krallığı. Kayseri: Kimlik.
Tiryaki, S. (2018). Çivi Yazılı Belgeler Işığında Yukarı Fırat Havzasındaki Yerel Politik Güç: Melid Krallığı. Turkish Studies, 13/24, 215-228.
Ünal, A. (2002). Hititler Devrinde Anadolu, c.1. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat. Hitit İmparatorluğunun Yıkılışında Küçük Krallıkların Rolü. Tarih İncelemeleri Dergisi, 13/1, 71-81.
Üngör, İ. (2011). İslahiye ve Çevresinde Geç Hitit Merkezleri. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, 1/8, 137-163.
Yıldırım, N. (2016). Çiviyazılı Kaynaklara Göre Patina Krallığı’ndan Unqi Krallığı’na Antakya ve Amik Ovası’nın Tarihsel Süreci. Belleten, 80/289, 701-718.
Yıldırım, N. (2018). Demir Çağı Kent Devletleri Döneminde Sam’al ve Yakın Çevresinde Kullanılan Luvice ve Sam’alca Kayıtlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme. Cappadocia Journal of History and Social Sciences, 10, 163-178.
Yıldırım, E., Temizkan, M. (2023). Kommagene Krallığı’ndaki Diplomatik Evliliklerin Hellenistik Kültür Yayılımına Etkileri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16/44, 262-281.
Yiğit, T. (2000). Tabal. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 40/3-4, 177-189.
Yiğit, T. (2020). Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: Bilgin Kültür ve Sanat.
Yüksel, İ. (2014). Geç Hititler İzinde Anadolu, Kahramanmaraş: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Referanslar
Akkuş Mutlu, S. (2015). Kummuh Ülkesi’nin Asur Devleti Açısından Önemi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2/7, 96-109.
Alpaslan, M. (2005). Pattin (Unqi) Krallığı. Arkeoatlas 4, 27.
Aydın, M. E. (2021). Yazılı Belgeler Işığında Sam’al Krallığı ve Suriye-Anadolu Kent Devletleri Arasında Kültürleşme İlişkileri. İzmir: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Bahar, H. (2010). Eskiçağ Uygarlıkları. Konya: Kömen.
Bryce, T. (2023). Geç Hitit Krallıkları Politik ve Askeri Tarih. İrem Kutluk (Çev.). İstanbul: Alfa.
Bulut, E. (2018). Eskiçağ’da Kappadokia Bölgesi’nin Tarihi Coğrafyası. Konya: Yayınlanmamış Doktora Tezi.
Demirel, C. (2012). Geç Hitit Şehir Devletleri’nden Sam’al (M.Ö. 1200-600). Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Gökçek, L. G. (2005). Kahramanmaraş’ta Bulunmuş İki Yeni Asurca Tablet. Archivum Anatolicum, 8/1, 47-57.
Gökçek, L. G. (2015). Asurlular, Ankara: Bilgin Kültür Sanat.
Gökçek, L. G.- Abacı, O. (2019). Anadolu’nun Eskiçağ Tarihi. İstanbul: Değişim.
Gökçek, L. G., Tuncer, H. (2022). Savaşta ve Barışta Diplomasi: Kadeş Savaşı’na Giden Süreçte ve Savaş Sonrasında Hititlerin Kuzey Suriye Politikası (II. Muwatalli, Urhi-Tešup/III. Muršili ve III. Hattušili Dönemleri). Can Eyüp Çekiç (Ed.), Tarihte Diplomasi içinde (s. 1-13). Nevşehir: Nevşehir Üniversitesi.
Günbattı, C, Çeçen, S, Gökçek, L. G., Akyüz, F. (2020). Kahramanmaraş’ta Bulunmuş Yeni Asurca Tabletler, Ankara: TTK.
Hawkins, J. D. (1971-73). Hulli. RIA 4, 490-491.
Hawkins, J. D. (1975). Von Kummuh Nach Kommagene. Antike Welt, Jarhgang Sondernummer, 5-10.
Himmetoğlu, M. F. (2013). Geç Hitit Beyliklerinden Que ve Asur Devleti ile İlişkileri. Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Kınal, F. (1958). Kargamiş Şehri Tarihi Hakkında. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16/3-4, 69-77.
Konyar, E. (2008). MÖ I. Binyılda Kahramanmaraş Gurgum Krallığı. Toplumsal Tarih, 180, 60-66.
Kurt, M. (2007). Yazılı Kaynaklara Göre M.Ö. I. Binde Mezopotamya-Anadolu İlişkileri. Ankara: Murat.
Kurt, M. (2008). Que Ülkesi ve Yeni Asur Devleti’nin Anadolu Politikası Bakımından Önemi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10/3, 117-133.
Kurt, M. (2010). Tabal Ülkesinin Politik ve İdari Yapısı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 127-136.
Landsberger, B. (1948). Sam’al: Karatepe Harabelerinin Keşfi ile İlgili Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Luckenbill, D. D. (1926). Ancient Records of Assyria and Babylonia I. Chicago: The University of Chicago Press.
Memiş, E. (2012). Eskiçağ Medeniyetleri Tarihi. Bursa: Ekin.
Özkan, S. (1993). Kummuh/Kumaha. Tarih İncelemeleri Dergisi, 8/1, 65-80.
Özkan, S. (1998). Hitit İmparatorluğunun Yıkılışında Küçük Krallıkların Rolü. Tarih İncelemeleri Dergisi, 13/1, 71-81.
Özkan, H. (2017). Eski Anadolu’da Geç Hitit Beyliklerinden Pattin (M.Ö. 1200-600), Kayseri: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Pınarcık, P. (2018). Geç Hitit Dönemi’nde Toroslardan Amanoslara Uzanan Bölgedeki Ekonomik Faaliyetler. Belleten, LXXXII/294, 383-406.
Şahin, H. A. (2019). Geç Hitit Beylikleri. OANNES-Uluslararası Eskiçağ Araştırmaları Dergisi, 1/2, 131-153.
Şenyurt, S. Y., Akçay, A. (2018). Topada Yazıtına Farklı Bir Bakış: Geç Hitit Döneminde Orta Anadolu’da Güç Dengeleri. TÜBA-AR, 22, 95-117.
Taşçı, F. (2022). Melid Krallığı. Kayseri: Kimlik.
Tiryaki, S. (2018). Çivi Yazılı Belgeler Işığında Yukarı Fırat Havzasındaki Yerel Politik Güç: Melid Krallığı. Turkish Studies, 13/24, 215-228.
Ünal, A. (2002). Hititler Devrinde Anadolu, c.1. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat. Hitit İmparatorluğunun Yıkılışında Küçük Krallıkların Rolü. Tarih İncelemeleri Dergisi, 13/1, 71-81.
Üngör, İ. (2011). İslahiye ve Çevresinde Geç Hitit Merkezleri. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, 1/8, 137-163.
Yıldırım, N. (2016). Çiviyazılı Kaynaklara Göre Patina Krallığı’ndan Unqi Krallığı’na Antakya ve Amik Ovası’nın Tarihsel Süreci. Belleten, 80/289, 701-718.
Yıldırım, N. (2018). Demir Çağı Kent Devletleri Döneminde Sam’al ve Yakın Çevresinde Kullanılan Luvice ve Sam’alca Kayıtlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme. Cappadocia Journal of History and Social Sciences, 10, 163-178.
Yıldırım, E., Temizkan, M. (2023). Kommagene Krallığı’ndaki Diplomatik Evliliklerin Hellenistik Kültür Yayılımına Etkileri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16/44, 262-281.
Yiğit, T. (2000). Tabal. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 40/3-4, 177-189.
Yiğit, T. (2020). Eski Mezopotamya Tarihi. Ankara: Bilgin Kültür ve Sanat.
Yüksel, İ. (2014). Geç Hititler İzinde Anadolu, Kahramanmaraş: Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
