Eskiçağ Bozkır Toplumları Tarihi
Özet
Geçirdiği birçok jeolojik gelişim evresinin ardından sert karasal ikimin egemen olduğu İç Asya’da tarım faaliyetleri gerçekleştirebilme olanakları sınırlıdır. Dolayısıyla burada yaşayan insanlar, Anav döneminde yerleşik yaşamı benimsemiş olmasına rağmen daha sonra iklimin değişmesiyle birlikte geçimlerini doğa koşullarına göre biçimlendirmek zorunda kalarak konar-göçer hayvancılık temelli bir geçim kaynağı belirlemiştir. Konar-göçer hayvancılık faaliyeti iklim değişikliklerine göre sürekli yer değiştirmeyi gerektirirken, İç Asya’daki insanların dinamik bir yaşamı sürdürmesini zorunlu kılmıştır.
Buzul Çağı’nın etkisini yitirmeye başlamasıyla birlikte İç Asya’nın doğa koşullarının da günümüzdeki değerlerine yaklaşmaya başladığı bilinmektedir. Dünyanın diğer coğrafyalarında olduğu gibi İç Asya’daki insanlar da öncelikle Paleolitik, Mezolitik ve Neolitik Çağlarda taştan aletler yapmış ve bunları günlük yaşamlarında işlevsel olarak kullanmışlardır. Madenin işlenebilirliği ve eritildikten sonra belirli bir kalıba dökülebildiği keşfedildikten sonra ise bozkır kültürünün temel unsurlarından birini oluşturacak metalürji alanında önemli ürünler ortaya koymaya başlamışlardır.
Sürekli hareketlilik durumundan dolayı ortaya çıktığı coğrafyanın çok uzağına yayılan eski bozkır toplumlarına ilişkin yapılan araştırmalarda arkeolojik veriler önemli bir rol üstlenirken, bu toplumları konu edinen en erken yazılı kaynaklar Grek ve Çin yazılı kaynaklarından oluşmaktadır. Erken bozkır toplumlarından olan Kimmerler, İskitler, Sarmatlar ve Yüe-çiler ile ilgili hem yazılı, hem de arkeolojik verilerden bilgi elde edilebilmektedir. Bu çalışma, İç Asya’nın doğa koşullarının oluşum ve gelişim süreçlerini açıklayarak, bozkır toplumlarının ortaya çıkışını ve Eskiçağ Tarihi’ndeki önemini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Referanslar
Ammianus Marcellinus, (1935). C.1., J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
___________________, (2000). 2.C., Çev.: J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
Appian, (1962). Roman History, C.2., Çev.: H. White, Cambridge: Harvard University Press.
Aratus, (1921). Callimachus, Çev.: G. R. Mair, New York: G. P. Putam's Sons.
Arrianus, (1967). Anabasis Alexandri, Çev., E., I, Robson, C.1., Cambridge: Harvard University Press,
Augustae, (1998). The Scriptores Historiae, C.3, Çev.: D. Magie, Cambridge: Harvard University Press.
Cicero, (1967). Academica, C.19., Çev.: H. Rackham, Cambridge: Harvard University Press.
Herodotos, (2013). Tarih, Çev.: M. Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
Hippocrates, (1957). Airs, Waters and Places, Çev.: W. H. S. Jones, Cambridge: Harvard University Press.
Homeros, (1945). Odyssey, C.1., Çev.: A. T. Murray, Cambridge: Harvard University Press.
Maurice, (2011). Strategikon, Çev.: V. Atmaca, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
Procopius, (1916). History of the Wars, C.1., Çev.: H. B. Dewing, New York: G. P. Putam's Sons.
Strabo, (1917). Geography, C.5, Çev.: H. L. Jones, London: William Heinemann.
_____, (1856). Geography, C.2., Çev.: H. C. Hamilton, W. Falconer, London: Bohn's Classical Library.
Pliny, (1967). Natural History, C.3., Çev.: H. Rackham, Cambridge: Harvard University Press.
____, (1951). Natural History, C.6, Çev.: W. H. S. Jones, Cambridge: Harvard University Press.
Plutarch, (1962). De Moralia, C.2., Çev.: F. C. Babbitt, Cambridge: Harvard University Press,
Silius, (1961a). Punica, C.1, Çev.: J. D. Duff, Cambridge: Harvard University Press.
_____, (1961b). Punica, C.2, Çev.: J. D. Duff, Cambridge: Harvard University Press.
Statius, (1928). Silvae, C.1., Çev.: J. H. Mozley, London: William Heinemann Ltd.
Suetonius, (1959). The Deified Vespasian, The Deified Titus, Domitian, C.2., Çev.: J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
Thucydides, (1956). History of the Peloponnessian War, C.1., Çev.: C. F. Smith, Cambridge: Harvard University Press.
Modern Kaynaklar
Adalı, S. (2013). Tugdamme and the Cimmerians, Time and History in the Ancient Near East, Ed.: L. Feliu, J. Llop, A. M. Alba, J. Sanmartin, Barcelona: Eisenbrauns, ss.587- 593.
Akbulut, D., A. (1984). Arap Fütuhatına Kadar Maveraünnehir ve Horasan'da Türkler, Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Alaca, E. (2022). Orta Asya’dan Günümüze Türk Tarihi ve Kültürü, Ankara: Pegem.
Alekseev, A. - Bokovenko, N., A., - Boltrik, Y. - Chugunov, K. - Cook, G., Dergachev, V. - Kovalyukh, N. - Possenert, G. - Plitch, J. - Scott, E. - Sementsov, A. - Skripkin, V., - Vasiliev, S. - Zaitseva, G., (2001). A Chronology of the Scythian Antiquities of the Eurasia Based On New Archaeological and C14 Data, Radiocarbon, (43), ss.1085-1107
Arsal, S., M. (1933). Türk Tarihinin Anahatları Eserinin Müsveddeleri 5, İstanbul: Akşam Basımevi.
Atalay, İ. (2002). Türk Dünyası'nın Coğrafyası, Türkler, C.1, Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Yeni Ankara: Türkiye Yayınları, ss.243-260.
Bachrach, B. (1973). A History of the Alans in the West, Minneapolis: University of Minnesota Press.
Bahar, H. (1994). Türkistan’ın Coğrafi Konumu ve İlkçağ Kaynaklarına Göre Tarihi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), ss.233-244.
Barthold, V., V. (1990). Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Baumer, C. (2016). The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors, London: IB Tauris.
Beckwith, C. (2009). Empires of the Silk Road, Princeton: Princeton University Press.
Bokovenko, N. (2006). The Emergence of the Tagar Culture, Antiquity, 80(310), ss.860-879.
____________ (2004). Migrations Of Early Nomads Of The Eurasian Steppe in a Context Of Climatic Changes, Impact Of The Environment On Human Migration in Eurasia, Ed.: E. Marian Scott, A. Alekseev, G. Zaitseva, Nato Science Series,, New York: Kluwer Academic Publishers, ss.21-33.
Bradford, A. (2011). With Arrow Sword and Spear, London: Preager.
Brzezinski, R. - Mielczarek, M. (2005). The Sarmatians 600 BC - AD 450, Oxford: Osprey Publishing.
Chechushkov, I. V., & EPIMAKHOV, A. V. (2018). Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age. Journal of World Prehistory, (31), ss.435-483.
Colledge, M. (1987). Greek and non-Greek Interaction in the Art and Architecture of Hellenistic East, Hellenism in the East, Ed.: A. Kuhrt, S. S. White, ss.134-184
Cöhce, S. (2002). Hindistan'da İlk Türk Hakimiyeti: Kuşanlar ve Akhunlar, Türkler, C.1., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.1286-1299.
Çalış, S, M. (2021). Bozkır ve Grek Toplumlarının Etkileşimi (MÖ VI – I. Yüzyıl), Kahramanmaraş: K.S.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Çoban, H. (2015). Kapadokya'da Kimmerler, Cappadocia Journal of History and Social Sciences, (4), ss. 121-131.
Çoruhlu, Y. (2007). Erken Devir Türk Sanatı, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
__________(2016). Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Dan, A. (2013). Black Sea as a Scythian Bow, Exploring the Hospitable Sea, Ed.: M. Manoledakis, Oxford: Bar International Series, , ss.39-58.
Durmuş, İ. (2007). Sarmatlar, İstanbul: Kaynak Yayınları.
________, (2008). İskitler, Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
________, (2014). Türk Kültür Çevresinde Kültür Adlandırmaları, Gazi Akademik Bakış Dergisi, (15), ss.269-298.
_________,(1993). Saka Adı Üzerine, Milli Folklor, 3(19), ss.33-34.
________, (1997a). Saka - Pers Mücadelesi, Bilig, (4), ss.49-53.
________, (1997b). Anadolu'da Kimmerler ve İskitler, Belleten, (231), ss.273-286.
Eberhard, W. (1942). Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Garbi Asya Halklarının Medeniyeti, Türkiyat Mecmuası, (7), ss.s125-191.
Enoki, K., Koshelenko, G., A., Haidary, Z. (1996). The Yüeh-Chih and Their Migrations, History of Civilizations of Central Asia, C.2., Ed.: J. Harmatta, Paris: Unesco Publishing, ss.165-183.
ENOKI, K. (1959). On the Nationality of the Ephthalites, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, (18), ss.1-58.
Erzen, A. (1992). Doğu Anadolu ve Urartular, Ankara: TTK.
Feltham, H., B. (2010). Nomad Culture, Greek Style: Steppe Jewellery and Adornment, Sino-Platonic Papers, (205), ss.1-31.
Friedell, E. (1999). Antik Yunan'ın Kültür Tarihi, Çev.: N. Aça, Ankara: Dost Kitabevi.
Genito, B., (1988). The Archaeological Cultures of the Sarmatians with a Preliminary Note on the Trial-Trenches at Gyoma 133, Sarmatian Settlement in South-Eastern Hungary, Annali dell'lstituto Universitario Orientale di Napoli, (42), ss.81-126.
Gibbon, E. (1906a). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, C.1., New York: Fred De Fau And Company Publishers.
________, (1906b). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, C.3., New York: Fred De Fau And Company Publishers.
Grigoriev, S. (2021). Andronovo Problem: Studies of Cultural Genesis in the Eurasian Bronze Age. Open Archaeology, 7(1), ss.3-36.
Grousset, R., (2010). Bozkır İmparatorluğu, Çev.: R. Uzmen, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Guboğlu, M. (1981). Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleri ile İlişkileri Hakkında, VIII. Türk Tarih Kongresi, C.2., Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss.751-782.
Hiebert, F, T. (2002). The Context of the Anau Seals, Sino-Platonic Papers, (124), ss.1-34.
Ivantchik, A. (2006). Scythian Archers on the Archaic Attic Vases: Problems of Interpretation, Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 12(3-4), ss.197-271.
İnan, A., Bıyıkoğlu, T., Rıfat, S., Akçura, Y., Galip, R., Cemil, H., Arsal, S. M., Vasıf, Ş., Özer, Y. Z., (1930). Türk Tarihinin Ana Hatları, İstanbul: Devlet Matbaası.
Jettmar, K. (1950). The Karasuk Culture and Its South-Eastern Affinities, Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities, (22), ss.83-126.
Kafesoğlu, İ. (2009). Türk Milli Kültürü, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Karasulas, A. (2004). Mounted Archers of the Steppe, Oxford: Osprey Publishing.
Koca, S. (2002), Büyük Hun Devleti, Türkler, C.2., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.687-708.
Konukçu, E. (1973). Kuşan ve Akhunlar Tarihi, Ankara: Sevinç Matbaası.
Köksoy, M., (2002). Orta Asya’nın Paleocoğrafik Evrimi ve İnsan Topluluklarına Etkisi, Türkler, 1, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.705-716.
Kurbansakhatov, K. – HIEBERT, F. (2003). A Central Asian Village at the Dawn of Civilization, Excavation at Anau, Turkmenistan, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Antropology.
Laufer, B. (1917). The Language of the Yüe-chi or Indo-Scythians, Chicago: RR Donnelley & Sons Company.
Legrand, S. (2006). The Emergence of the Scythians: Bronze Age to Iron Age in South Siberia. Antiquity, Antiquity, 80(310), ss.843-859.
Maenchen-Helfen, O. (1945). The Yüeh-Chih Problem Re-Examined, Journal of the American Oriental Society, (65), ss.71-81.
Makhortykh, S. V. (2004). The North Black Sea Steppes in the Cimmerian Epoch, Impact of the Environment on Human Migration in Eurasia, Ed.: E. M. Scott, A. Y. Alekseev, G. Zaitseva, Kluver New York: Academic Publishers, ss.35-44.
Mayor, A., Colarusso, J., Saunders, D. (2012). Making Sense of Nonsense Inscriptions Associated with Amazons and Scythians on Athenian Vases, The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 83(3), ss.447-493.
Mallory, J. P. - Adams, D. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture, London: Fitzroy Dearborn Publishers.
Marsadolov, L. (2000). The Cimmerian Traditions of the Gordion Tumuli Found in the Altai Barrows, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.:J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.247-258.
Mcgovern, W. (1939). The Early Empires of Central Asia, New York: Van Rees Press.
Memiş, E. (2012). İskitlerin Tarihi, Ankara: Altınpost Yayıncılık.
Mızrak, E., Ç. (2014). Yüeh-Chih'lerin Kökenleri ve Göç Süreçleri, Tarih Okulu Dergisi, (19), ss.371-404.
Miller, N. (1999). Agricultural Development in Western Central Asia in the Chalcolithic and Bronze Ages, Vegetation History and Archaeobotany, (8), ss.13-19.
Minns, E., (1913). Scythians And Greeks, Cambridge: Cambridge At University Press.
Mordvintseva, V. (2013). The Sarmatians: The Creation of Archaeological Evidence, Oxford Journal of Archaeology, 32(2), ss.203-219.
Moshkova, M., G. (1995a). A Brief Review of the History of the Sauromatian and Sarmatian Tribes, Nomads in the Central Eurasian Steppes in the Early Iron Age,Ed.: J., Davis-Kimball, V., A., Bashilov, L., T., Yablonsky, Berkeley: Zinat Press, , ss.85-89.
______________, (1995b). History of the Studies of the Sauromatian and Sarmatian Tribes, Nomads in the Central Eurasian Steppes in the Early Iron Age, Ed.: J., Davis-Kimball, V., A., Bashilov, L., T., Yablonsky, Berkeley: Zinat Press, ss.91-99.
Narain, A., K. (1994). Indo-Europeans in Inner Asia, The Cambridge History of Early Inner Asia, Ed.: D. Sinor, Cambridge: Cambridge University Press, ss.151-176.
Nebelsick, M. (2000). Early Iron Age Pastoral Nomadism in the Great HungarianPlain Migration or Assimilation? The Thraco-Cimmerian Probem Revisited, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.: J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.160-184.
Nişancı, H. (2022). Başlangıçtan Günümüze Kadar Rusya’da Tagar-Taştık Kültürü Çalışmaları, Türk Dünyası Araştırmaları, 130(257), ss.253-268.
Okladnikov, P. (1959). Ancient Population of Siberia and Its Culture, Cambridge: Peabody Museum.
Olbrycht, M., J., (1998). The Cimmerian Promlem Re-Examined the Evidence of the Classical Sources, Collectanea Celto-Asiatica Cracoviensia, ss. 71-99.
Onat, A., (2012). Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Orkun, H., N. (1938). Hunlar, İstanbul: Burhaneddin Basımevi.
Ögel, B. (1949). Büyük Hun Devleti'nin Kuruluşundan Önce Kuzey Çin'in Etnolojisi Hakkında, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, 7(4), ss.664-679.
_______, (1957). Eski Orta Asya Kabileleri Hakkında Araştırmalar I: Yüeçiler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi Dergisi, (15), ss.247-278
Piotrovsky, B. (1976). İskitlerin Dünyası, Unesco, (12), ss.4-8.
Poliakov, A. V., Svyatko, S. V., & Stepanova, N. F. (2019). A Review of the Radiocarbon Dates for the Afanasyevo Culture (Central Asia): Shifting Towards the “Shorter” Chronology, Radiocarbon, 61(1), ss.243-263.
Pumpelly, R. (1908). Explorations in Turkestan, C.1, Washington: Carnegie Insttutions of Washington.
Puri, B., N., (1994). The Sakas And Indo Parthians, History Of Civilizations of Central Asia, C.2., Ed.: J. Harmatta, Paris: Unesco Publishing, ss.184-201.
Ranov, V. A., Dorj, D., Zun, L. (1992). "Lower Paleolithic Cultures", History Of Civilizations Of Central Asia, C.1., Ed.: A. H. Dani, V. M. Mason, Paris: Unesco Publishing, ss. 44-60.
Rice, T., T. (1957), The Scythians, New York: Thames And Hudson.
Rostovtzeff, M. (1922). Iranians and Greeks, Oxford: At the Clarendon Press.
Samolin, W. (1956). A Note on Kidara and the Kidarites, Central Asiatic Journal, 4(2), ss.295-297.
San, O. (2000). Bazı Bulgular Işığında Anadolu'da Kimmer ve İskit Varlığı Üzerine Gözlemler, Belleten, (239). ss.1-21.
Sulimirski, T. (1970). The Sarmatians, New York: Thames and Hudson.
Svyatko, S. V., Mallory, J. P., Murphy, E. M., Polyakov, A. V., Reimer, P. J., & Schultıng, R. J. (2009). New Radiocarbon Dates and a Review of the Chronology of Prehistoric Populations from the Minusinsk Basin, Southern Siberia, Russia, Radiocarbon, 51(1), ss.243-273.
Tansuğ, K. (1949). Kimmerlerin Anadolu'ya Girişleri ve M.Ö. 7. Yüzyılda Asur Devleti'nin Anadolu ile Münasebetleri, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 7(4), ss.535-550.
Tarhan, T. (2002). Ön Asya Dünyasında İlk Türkler: Kimmerler ve İskitler, Türkler, C.1., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss. 597-610.
________, (1983). Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler, Araştırma Sonuçlar Toplantısı Bildirileri, (1), ss. 109-120.
________, (1976). Eskiçağ'da Kimmerler Problemi, VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, ss.355-369.
Tarn, W., W. (1902). Notes on Hellenism in Bactria and India, The Journal of Hellenic Studies, (22), ss. 268-293.
Togan, Z., V. (1986), Sakalar IV, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, (21), ss.22-25.
Topsakal, İ. (2017). Sibirya Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Vernadsky, G. (1944). Ancient Russia, New Haven: Yale University Press.
Vos, M. F. (1963). Scythian Archers in Archaic Attic Vase Painting, Groningen: JB Wolters.
Waldman, C. - Mason, C. (2006). Encyclopedia of European Peoples, New York: Facts On File.
Yablonsky, L. T. (2000). Scythian Triad and Scythian World, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.: J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.3-8.
Yıldırım, E. (2018) Orta Asya’da Erken Dönem Kültürleri ve Türk Kültürünün Ortaya Çıkışı, İnsanlığın Serüveni: Dünya’nın Oluşumundan Sanayi Devrimine, (Ed.:A. Taşağıl), İstanbul: İstek Yayınları ss.151-160.
___________ (2020a). Türk Etnogenezi Meselesinde Neolitik-Tunç ve Demir Çağları’ndaki Kültürler Üzerine Bir Değerlendirme, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), ss.447-458.
____________ (2020b). Türk Bozkır Kültürünün Doğuşu Andronovo Kültürü, İstanbul: Ötüken.
Yılmaz, A. (2018). Toharistan adı, Coğrafyası ve Genel Sınırları, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, ss.338-344.
Yinchen, Y. (2022). The Remains of Afanasievo Culture Found in Northwest China: A Review. Archaeological Cultures of Siberia in the Context of Cross-Cultural Contacts in Eurasia: Dedicated to the 300th Anniversary of the First Scientific, Ed.: V. Molovin, Novosibirsk: IAET SB RAS Publishing, ss.274-286.
Zadneprovskiy, Y., A. (1996). The Nomads of Northern Central Asia After the Invasion of Alexander", History of Civilizations of Central Asia, 2.C., Ed.: J. Harmatta, Unesco Publishing, Paris, ss.448-463.
Zavitukhina, M. P. (1976). Pazırık, Unesco, (12), ss.31-37.
Referanslar
Ammianus Marcellinus, (1935). C.1., J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
___________________, (2000). 2.C., Çev.: J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
Appian, (1962). Roman History, C.2., Çev.: H. White, Cambridge: Harvard University Press.
Aratus, (1921). Callimachus, Çev.: G. R. Mair, New York: G. P. Putam's Sons.
Arrianus, (1967). Anabasis Alexandri, Çev., E., I, Robson, C.1., Cambridge: Harvard University Press,
Augustae, (1998). The Scriptores Historiae, C.3, Çev.: D. Magie, Cambridge: Harvard University Press.
Cicero, (1967). Academica, C.19., Çev.: H. Rackham, Cambridge: Harvard University Press.
Herodotos, (2013). Tarih, Çev.: M. Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
Hippocrates, (1957). Airs, Waters and Places, Çev.: W. H. S. Jones, Cambridge: Harvard University Press.
Homeros, (1945). Odyssey, C.1., Çev.: A. T. Murray, Cambridge: Harvard University Press.
Maurice, (2011). Strategikon, Çev.: V. Atmaca, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
Procopius, (1916). History of the Wars, C.1., Çev.: H. B. Dewing, New York: G. P. Putam's Sons.
Strabo, (1917). Geography, C.5, Çev.: H. L. Jones, London: William Heinemann.
_____, (1856). Geography, C.2., Çev.: H. C. Hamilton, W. Falconer, London: Bohn's Classical Library.
Pliny, (1967). Natural History, C.3., Çev.: H. Rackham, Cambridge: Harvard University Press.
____, (1951). Natural History, C.6, Çev.: W. H. S. Jones, Cambridge: Harvard University Press.
Plutarch, (1962). De Moralia, C.2., Çev.: F. C. Babbitt, Cambridge: Harvard University Press,
Silius, (1961a). Punica, C.1, Çev.: J. D. Duff, Cambridge: Harvard University Press.
_____, (1961b). Punica, C.2, Çev.: J. D. Duff, Cambridge: Harvard University Press.
Statius, (1928). Silvae, C.1., Çev.: J. H. Mozley, London: William Heinemann Ltd.
Suetonius, (1959). The Deified Vespasian, The Deified Titus, Domitian, C.2., Çev.: J. C. Rolfe, Cambridge: Harvard University Press.
Thucydides, (1956). History of the Peloponnessian War, C.1., Çev.: C. F. Smith, Cambridge: Harvard University Press.
Modern Kaynaklar
Adalı, S. (2013). Tugdamme and the Cimmerians, Time and History in the Ancient Near East, Ed.: L. Feliu, J. Llop, A. M. Alba, J. Sanmartin, Barcelona: Eisenbrauns, ss.587- 593.
Akbulut, D., A. (1984). Arap Fütuhatına Kadar Maveraünnehir ve Horasan'da Türkler, Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Alaca, E. (2022). Orta Asya’dan Günümüze Türk Tarihi ve Kültürü, Ankara: Pegem.
Alekseev, A. - Bokovenko, N., A., - Boltrik, Y. - Chugunov, K. - Cook, G., Dergachev, V. - Kovalyukh, N. - Possenert, G. - Plitch, J. - Scott, E. - Sementsov, A. - Skripkin, V., - Vasiliev, S. - Zaitseva, G., (2001). A Chronology of the Scythian Antiquities of the Eurasia Based On New Archaeological and C14 Data, Radiocarbon, (43), ss.1085-1107
Arsal, S., M. (1933). Türk Tarihinin Anahatları Eserinin Müsveddeleri 5, İstanbul: Akşam Basımevi.
Atalay, İ. (2002). Türk Dünyası'nın Coğrafyası, Türkler, C.1, Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Yeni Ankara: Türkiye Yayınları, ss.243-260.
Bachrach, B. (1973). A History of the Alans in the West, Minneapolis: University of Minnesota Press.
Bahar, H. (1994). Türkistan’ın Coğrafi Konumu ve İlkçağ Kaynaklarına Göre Tarihi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), ss.233-244.
Barthold, V., V. (1990). Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Baumer, C. (2016). The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors, London: IB Tauris.
Beckwith, C. (2009). Empires of the Silk Road, Princeton: Princeton University Press.
Bokovenko, N. (2006). The Emergence of the Tagar Culture, Antiquity, 80(310), ss.860-879.
____________ (2004). Migrations Of Early Nomads Of The Eurasian Steppe in a Context Of Climatic Changes, Impact Of The Environment On Human Migration in Eurasia, Ed.: E. Marian Scott, A. Alekseev, G. Zaitseva, Nato Science Series,, New York: Kluwer Academic Publishers, ss.21-33.
Bradford, A. (2011). With Arrow Sword and Spear, London: Preager.
Brzezinski, R. - Mielczarek, M. (2005). The Sarmatians 600 BC - AD 450, Oxford: Osprey Publishing.
Chechushkov, I. V., & EPIMAKHOV, A. V. (2018). Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age. Journal of World Prehistory, (31), ss.435-483.
Colledge, M. (1987). Greek and non-Greek Interaction in the Art and Architecture of Hellenistic East, Hellenism in the East, Ed.: A. Kuhrt, S. S. White, ss.134-184
Cöhce, S. (2002). Hindistan'da İlk Türk Hakimiyeti: Kuşanlar ve Akhunlar, Türkler, C.1., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.1286-1299.
Çalış, S, M. (2021). Bozkır ve Grek Toplumlarının Etkileşimi (MÖ VI – I. Yüzyıl), Kahramanmaraş: K.S.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Çoban, H. (2015). Kapadokya'da Kimmerler, Cappadocia Journal of History and Social Sciences, (4), ss. 121-131.
Çoruhlu, Y. (2007). Erken Devir Türk Sanatı, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
__________(2016). Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Dan, A. (2013). Black Sea as a Scythian Bow, Exploring the Hospitable Sea, Ed.: M. Manoledakis, Oxford: Bar International Series, , ss.39-58.
Durmuş, İ. (2007). Sarmatlar, İstanbul: Kaynak Yayınları.
________, (2008). İskitler, Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
________, (2014). Türk Kültür Çevresinde Kültür Adlandırmaları, Gazi Akademik Bakış Dergisi, (15), ss.269-298.
_________,(1993). Saka Adı Üzerine, Milli Folklor, 3(19), ss.33-34.
________, (1997a). Saka - Pers Mücadelesi, Bilig, (4), ss.49-53.
________, (1997b). Anadolu'da Kimmerler ve İskitler, Belleten, (231), ss.273-286.
Eberhard, W. (1942). Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Garbi Asya Halklarının Medeniyeti, Türkiyat Mecmuası, (7), ss.s125-191.
Enoki, K., Koshelenko, G., A., Haidary, Z. (1996). The Yüeh-Chih and Their Migrations, History of Civilizations of Central Asia, C.2., Ed.: J. Harmatta, Paris: Unesco Publishing, ss.165-183.
ENOKI, K. (1959). On the Nationality of the Ephthalites, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, (18), ss.1-58.
Erzen, A. (1992). Doğu Anadolu ve Urartular, Ankara: TTK.
Feltham, H., B. (2010). Nomad Culture, Greek Style: Steppe Jewellery and Adornment, Sino-Platonic Papers, (205), ss.1-31.
Friedell, E. (1999). Antik Yunan'ın Kültür Tarihi, Çev.: N. Aça, Ankara: Dost Kitabevi.
Genito, B., (1988). The Archaeological Cultures of the Sarmatians with a Preliminary Note on the Trial-Trenches at Gyoma 133, Sarmatian Settlement in South-Eastern Hungary, Annali dell'lstituto Universitario Orientale di Napoli, (42), ss.81-126.
Gibbon, E. (1906a). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, C.1., New York: Fred De Fau And Company Publishers.
________, (1906b). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, C.3., New York: Fred De Fau And Company Publishers.
Grigoriev, S. (2021). Andronovo Problem: Studies of Cultural Genesis in the Eurasian Bronze Age. Open Archaeology, 7(1), ss.3-36.
Grousset, R., (2010). Bozkır İmparatorluğu, Çev.: R. Uzmen, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Guboğlu, M. (1981). Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleri ile İlişkileri Hakkında, VIII. Türk Tarih Kongresi, C.2., Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss.751-782.
Hiebert, F, T. (2002). The Context of the Anau Seals, Sino-Platonic Papers, (124), ss.1-34.
Ivantchik, A. (2006). Scythian Archers on the Archaic Attic Vases: Problems of Interpretation, Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 12(3-4), ss.197-271.
İnan, A., Bıyıkoğlu, T., Rıfat, S., Akçura, Y., Galip, R., Cemil, H., Arsal, S. M., Vasıf, Ş., Özer, Y. Z., (1930). Türk Tarihinin Ana Hatları, İstanbul: Devlet Matbaası.
Jettmar, K. (1950). The Karasuk Culture and Its South-Eastern Affinities, Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities, (22), ss.83-126.
Kafesoğlu, İ. (2009). Türk Milli Kültürü, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Karasulas, A. (2004). Mounted Archers of the Steppe, Oxford: Osprey Publishing.
Koca, S. (2002), Büyük Hun Devleti, Türkler, C.2., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.687-708.
Konukçu, E. (1973). Kuşan ve Akhunlar Tarihi, Ankara: Sevinç Matbaası.
Köksoy, M., (2002). Orta Asya’nın Paleocoğrafik Evrimi ve İnsan Topluluklarına Etkisi, Türkler, 1, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.705-716.
Kurbansakhatov, K. – HIEBERT, F. (2003). A Central Asian Village at the Dawn of Civilization, Excavation at Anau, Turkmenistan, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Antropology.
Laufer, B. (1917). The Language of the Yüe-chi or Indo-Scythians, Chicago: RR Donnelley & Sons Company.
Legrand, S. (2006). The Emergence of the Scythians: Bronze Age to Iron Age in South Siberia. Antiquity, Antiquity, 80(310), ss.843-859.
Maenchen-Helfen, O. (1945). The Yüeh-Chih Problem Re-Examined, Journal of the American Oriental Society, (65), ss.71-81.
Makhortykh, S. V. (2004). The North Black Sea Steppes in the Cimmerian Epoch, Impact of the Environment on Human Migration in Eurasia, Ed.: E. M. Scott, A. Y. Alekseev, G. Zaitseva, Kluver New York: Academic Publishers, ss.35-44.
Mayor, A., Colarusso, J., Saunders, D. (2012). Making Sense of Nonsense Inscriptions Associated with Amazons and Scythians on Athenian Vases, The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 83(3), ss.447-493.
Mallory, J. P. - Adams, D. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture, London: Fitzroy Dearborn Publishers.
Marsadolov, L. (2000). The Cimmerian Traditions of the Gordion Tumuli Found in the Altai Barrows, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.:J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.247-258.
Mcgovern, W. (1939). The Early Empires of Central Asia, New York: Van Rees Press.
Memiş, E. (2012). İskitlerin Tarihi, Ankara: Altınpost Yayıncılık.
Mızrak, E., Ç. (2014). Yüeh-Chih'lerin Kökenleri ve Göç Süreçleri, Tarih Okulu Dergisi, (19), ss.371-404.
Miller, N. (1999). Agricultural Development in Western Central Asia in the Chalcolithic and Bronze Ages, Vegetation History and Archaeobotany, (8), ss.13-19.
Minns, E., (1913). Scythians And Greeks, Cambridge: Cambridge At University Press.
Mordvintseva, V. (2013). The Sarmatians: The Creation of Archaeological Evidence, Oxford Journal of Archaeology, 32(2), ss.203-219.
Moshkova, M., G. (1995a). A Brief Review of the History of the Sauromatian and Sarmatian Tribes, Nomads in the Central Eurasian Steppes in the Early Iron Age,Ed.: J., Davis-Kimball, V., A., Bashilov, L., T., Yablonsky, Berkeley: Zinat Press, , ss.85-89.
______________, (1995b). History of the Studies of the Sauromatian and Sarmatian Tribes, Nomads in the Central Eurasian Steppes in the Early Iron Age, Ed.: J., Davis-Kimball, V., A., Bashilov, L., T., Yablonsky, Berkeley: Zinat Press, ss.91-99.
Narain, A., K. (1994). Indo-Europeans in Inner Asia, The Cambridge History of Early Inner Asia, Ed.: D. Sinor, Cambridge: Cambridge University Press, ss.151-176.
Nebelsick, M. (2000). Early Iron Age Pastoral Nomadism in the Great HungarianPlain Migration or Assimilation? The Thraco-Cimmerian Probem Revisited, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.: J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.160-184.
Nişancı, H. (2022). Başlangıçtan Günümüze Kadar Rusya’da Tagar-Taştık Kültürü Çalışmaları, Türk Dünyası Araştırmaları, 130(257), ss.253-268.
Okladnikov, P. (1959). Ancient Population of Siberia and Its Culture, Cambridge: Peabody Museum.
Olbrycht, M., J., (1998). The Cimmerian Promlem Re-Examined the Evidence of the Classical Sources, Collectanea Celto-Asiatica Cracoviensia, ss. 71-99.
Onat, A., (2012). Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Orkun, H., N. (1938). Hunlar, İstanbul: Burhaneddin Basımevi.
Ögel, B. (1949). Büyük Hun Devleti'nin Kuruluşundan Önce Kuzey Çin'in Etnolojisi Hakkında, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, 7(4), ss.664-679.
_______, (1957). Eski Orta Asya Kabileleri Hakkında Araştırmalar I: Yüeçiler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi Dergisi, (15), ss.247-278
Piotrovsky, B. (1976). İskitlerin Dünyası, Unesco, (12), ss.4-8.
Poliakov, A. V., Svyatko, S. V., & Stepanova, N. F. (2019). A Review of the Radiocarbon Dates for the Afanasyevo Culture (Central Asia): Shifting Towards the “Shorter” Chronology, Radiocarbon, 61(1), ss.243-263.
Pumpelly, R. (1908). Explorations in Turkestan, C.1, Washington: Carnegie Insttutions of Washington.
Puri, B., N., (1994). The Sakas And Indo Parthians, History Of Civilizations of Central Asia, C.2., Ed.: J. Harmatta, Paris: Unesco Publishing, ss.184-201.
Ranov, V. A., Dorj, D., Zun, L. (1992). "Lower Paleolithic Cultures", History Of Civilizations Of Central Asia, C.1., Ed.: A. H. Dani, V. M. Mason, Paris: Unesco Publishing, ss. 44-60.
Rice, T., T. (1957), The Scythians, New York: Thames And Hudson.
Rostovtzeff, M. (1922). Iranians and Greeks, Oxford: At the Clarendon Press.
Samolin, W. (1956). A Note on Kidara and the Kidarites, Central Asiatic Journal, 4(2), ss.295-297.
San, O. (2000). Bazı Bulgular Işığında Anadolu'da Kimmer ve İskit Varlığı Üzerine Gözlemler, Belleten, (239). ss.1-21.
Sulimirski, T. (1970). The Sarmatians, New York: Thames and Hudson.
Svyatko, S. V., Mallory, J. P., Murphy, E. M., Polyakov, A. V., Reimer, P. J., & Schultıng, R. J. (2009). New Radiocarbon Dates and a Review of the Chronology of Prehistoric Populations from the Minusinsk Basin, Southern Siberia, Russia, Radiocarbon, 51(1), ss.243-273.
Tansuğ, K. (1949). Kimmerlerin Anadolu'ya Girişleri ve M.Ö. 7. Yüzyılda Asur Devleti'nin Anadolu ile Münasebetleri, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 7(4), ss.535-550.
Tarhan, T. (2002). Ön Asya Dünyasında İlk Türkler: Kimmerler ve İskitler, Türkler, C.1., Ed.: S. Koca, H. C. Güzel, K. Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss. 597-610.
________, (1983). Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler, Araştırma Sonuçlar Toplantısı Bildirileri, (1), ss. 109-120.
________, (1976). Eskiçağ'da Kimmerler Problemi, VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, ss.355-369.
Tarn, W., W. (1902). Notes on Hellenism in Bactria and India, The Journal of Hellenic Studies, (22), ss. 268-293.
Togan, Z., V. (1986), Sakalar IV, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, (21), ss.22-25.
Topsakal, İ. (2017). Sibirya Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Vernadsky, G. (1944). Ancient Russia, New Haven: Yale University Press.
Vos, M. F. (1963). Scythian Archers in Archaic Attic Vase Painting, Groningen: JB Wolters.
Waldman, C. - Mason, C. (2006). Encyclopedia of European Peoples, New York: Facts On File.
Yablonsky, L. T. (2000). Scythian Triad and Scythian World, Kurgans Ritual Sites and Settlements Eurasian Bronze and Iron Age, Ed.: J. Davis-Kimball, E. M. Murphy, L. Koryakova, L. T. Yablonsky, California: Bar International Series, ss.3-8.
Yıldırım, E. (2018) Orta Asya’da Erken Dönem Kültürleri ve Türk Kültürünün Ortaya Çıkışı, İnsanlığın Serüveni: Dünya’nın Oluşumundan Sanayi Devrimine, (Ed.:A. Taşağıl), İstanbul: İstek Yayınları ss.151-160.
___________ (2020a). Türk Etnogenezi Meselesinde Neolitik-Tunç ve Demir Çağları’ndaki Kültürler Üzerine Bir Değerlendirme, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), ss.447-458.
____________ (2020b). Türk Bozkır Kültürünün Doğuşu Andronovo Kültürü, İstanbul: Ötüken.
Yılmaz, A. (2018). Toharistan adı, Coğrafyası ve Genel Sınırları, Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, ss.338-344.
Yinchen, Y. (2022). The Remains of Afanasievo Culture Found in Northwest China: A Review. Archaeological Cultures of Siberia in the Context of Cross-Cultural Contacts in Eurasia: Dedicated to the 300th Anniversary of the First Scientific, Ed.: V. Molovin, Novosibirsk: IAET SB RAS Publishing, ss.274-286.
Zadneprovskiy, Y., A. (1996). The Nomads of Northern Central Asia After the Invasion of Alexander", History of Civilizations of Central Asia, 2.C., Ed.: J. Harmatta, Unesco Publishing, Paris, ss.448-463.
Zavitukhina, M. P. (1976). Pazırık, Unesco, (12), ss.31-37.
