İklim Değişikliğinin Dezavantajlı Gruplar Üzerindeki Etkileri
Özet
İklim değişikliği, hava sıcaklıklarında ve hava olaylarında uzun vadede meydana gelen değişimleri ifade etmektedir. İnsan sağlığı üzerinde bedensel ve ruhsal anlamda olumsuz etkilere sebep olan iklim değişikliği, dezavantajlı grupları daha kırılgan hale getirmektedir. Dezavantajlı gruplar içinde yer alan bebekler ve yaşlılar, hamileler, kronik hastalığa sahip olanlar, yaşlılar, yoksullar iklim değişikliğinin doğrudan ya da dolaylı etkilerinden daha fazla zarar görmektedirler. Sağlık problemi fazla, sakatlık dereceleri yüksek ve kronik hastalığı olan yaşlı ve yoksul kişiler iklim değişikliği etkileri ile baş etmede zorluk yaşamaktadır. Bu bölümde dünyada yaşanan iklim değişikliğinin dezavantajlı gruplar içinde yer alan yaşlılar, yoksullar ve kronik hastalığı olan bireyler üzerindeki etkisi açıklanmaktadır.
Referanslar
Birleşmiş Milletler. İklim Değişikliği. (12.11.2023 tarihinde https://www-un-org.translate.goog/en/climatechange/what-is-climate-change?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=sc# . adresinden ulaşılmıştır).
Rocque RJ, Beaudoin C, Ndjaboue R, et al, Health effects of climate change: an overview of systematic reviews. BMJ Open. 2021;11(6):e046333.
Smith KR, Chafe Z, Woodward A, et al. Human health: impacts, adaptation, and co-benefits. In Climate Change 2014 Impacts, Adaptation and Vulnerability: Part A: Global and Sectoral Aspects 2015;709-754.
Olgun E, Kantarlı S. İklim Değişikliğinin Sağlık Üzerine Etkileri. Doğanın Sesi. 2020; (5), 13-23.
Kadıoğlu M. Türkiye’de iklim değişikliği risk yönetimi. Türkiye’nin İklim Değişikliği II. Ulusal Bildiriminin Hazırlanması Projesi Yayını. 2012; 172.
Unicef. (2022). Climate justice roundtable: Recap And Reflectıon, An online discussion with activists and experts. (12.11.2023 tarihinde https://www.unicef.org/globalinsight/media/2866/file adresinden ulaşılmıştır.
Uyduranoğlu A. İklim Değişikliği, Yoksullar ve Karbon Fiyatlandırması. Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi. 2023; 4(2), 263-278.
Haines A, Patz JA. Health effects of climate change. Journal of the American Medical Association. 2004;291(1):99-103.
Ceylan E. Yaşlılarda Çevrenin Hastalık Gelişimi ve Kontrolü ile İlişkisi. (12.11.2023 tarihinde https://solunum.org.tr/TusadData/Book/677/17102018113610-008.pdf adresinden ulaşılmıştır.
Ağar A. Yaşlılarda ortaya çıkan fizyolojik değişiklikler. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi. 2020; 3(3), 347-354. https://doi.org/10.38108/ouhcd.752133
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division . World population prospects 2019. Highlights. New York, NY: United Nations; 2019. (12.11.2023 tarihinde https://population.un.org/wpp/publications/files/wpp2019_highlights.pdf adresinden ulaşılmıştır.
Deering S. Clinical public health, climate change, and aging. Canadian Family Physician. 2023; 69(4), 233. doi: 10.46747/cfp.6904233
Bunker A, Wildenhain J, Vandenbergh A. et al. Effects of air temperature on climate-sensitive mortality and morbidity outcomes in the elderly; a systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence. EBioMedicine. 2023; 6, 258-268.
De Blois J, Kjellstrom T, Agewall S, et al. The effects of climate change on cardiac health. Cardiology. 2015; 131(4), 209-217.
Gasparrini A, Guo Y, Hashizume M, et al. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. The Lancet. 2015; 386(9991), 369-375.
Seltenrich N. Between extremes: health effects of heat and cold. Environmental Health Perspectives. 2015; 123 (11): 275-279. https://doi.org/10.1289/ehp.123-A275
Kenny GP, Poirier MP, Metsios GS, et al. Genç ve yaşlı yetişkinlerde aşırı sıcağa maruz kalma sırasında hipertermi ve kardiyovasküler zorlanma. Sıcaklık. 2017; 4 (1), 79-88.
Larose J, Boulay P, Sigal RJ, et al. Age-related decrements in heat dissipation during physical activity occur as early as the age of 40. PLoS One. 2023; 8(12), e83148.
Stapleton JM, Poirier MP, Flouris AD, et al. Aging impairs heat loss, but when does it matter? Journal of Applied Physiology. 2015; 118(3), 299-309.
Lim YH, Park MS, Kim Y, et al. Effects of cold and hot temperature on dehydration: a mechanism of cardiovascular burden. International Journal of Biometeorology, 2015; 59, 1035-1043.
Kenny GP, Yardley J, Brown C, et al Heat stress in older individuals and patients with common chronic diseases. Cmaj. 2005; 182(10), 1053-1060.
Åström DO, Bertil F, Joacim R. Yaşlı popülasyonda morbidite ve mortalite üzerindeki sıcak hava dalgası etkisi: son çalışmaların gözden geçirilmesi. Maturitas. 2011; 69 (2), 99-105.
Larose J, Boulay P, Wright-Beatty HE, et al. Age-related differences in heat loss capacity occur under both dry and humid heat stress conditions. Journal of Applied Physiology. 2015;117(1), 69-79.
Inoue Y, Havenith G, Kenney WL, et al. Yaşlı ve genç erkeklerde egzersiz ve metilkolin kaynaklı terleme tepkileri: Isıya alışma ve aerobik uygunluğun etkisi . Uluslararası Biyometeoroloji Dergisi. 1999; 42 ( 4 ), 210–216. 10.1007/s004840050107
İbadullayeva J, Jumaniyazova K, Azimzadeh S, et al. Çevre kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkileri. Türk Tıp Öğrencileri Araştırma Dergisi. 2019; 1(3), 52-58.
Cavkaytar Ö, Soyer ÖU, Şekerel BE. Türkiye’de hava kirliliğinden kaynaklanan sağlık sorunları. Hava Kirliliği Araştırmaları Dergisi. 2013; 2(4), 105-111.
Karagözoğlu S, Engin A. Kükürt Dioksit Düzeylerinin Kırklareli İl Merkezindeki Ölümler Üzerine Etkisinin İncelenmesi. İnönü üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi. 2021; 9(2), 618-627.
Ekström IA, Rizzuto D, Grande G, et al. Environmental air pollution and olfactory decline in aging. Environmental Health Perspectives. 2022; 130(2), 027005.
Bayram H, Bauer AK, Abdalati W, et al. Environment, global climate change, and cardiopulmonary health. American Journal Of Respiratory And Critical Care Medicine. 2017;195(6), 718-724.
de Bont J, Jaganathan S, Dahlquist M, et al. Ambient air pollution and cardiovascular diseases: An umbrella review of systematic reviews and meta‐analyses. Journal Of İnternal Medicine. 2022; 291(6), 779-800.
İnce C. Afetlerde Sosyal Savunmasız Bir Grup Olarak Yaşlılar: Covıd-19 Örneği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi. 2020; 7(9), 184-198.
Karadakovan A. Yaşlılık ve geriatri hemşireliği. In: Karadakovan A, Eti Aslan F. editors. Dahili ve Cerrahi Hastalıklarda Bakım Cilt 1. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2020. p. 103-23.
Çakır Ö, Atalay G. Afetlerde özel gereksinimli grup olarak yaşlılar. Resilience. 2020;4(1):169- 86.
Dolenc Šparovec E, Slabe D, Eržen I, et al. The importance of elderly people knowing basic first-aid measures. BMC Emergency Medicine. 2022; 22(1), 1-8.
Wolfe ND. (2005). Bushmeat Hunting, Deforestation, and Prediction of Zoonoses Emergence. Emerging Infectious Disease. 2005; 311(12), 1822-1827.
Aykaç N, Çalışır HC, Yorgancıoğlu A. İklim değil yaşam krizinde TTD’nin COVID-19 pandemisine ekolojik bakışı. Her yönüyle COVID-19, 2020;14.
Deveoğlu M. (2021). Salgın hastalıkların yaşlılar üzeri̇ndeki̇ etki̇leri̇. Journal Of Social. Humanities And Administrative Sciences. 2021; 7(38), 490-497.
Aksan G. Yoksulluk ve yoksulluk kültürünün toplumsal görünümleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2012; (27), 9-19.
Jo YN. Psycho-Social Dimensions Of Poverty: When Poverty Becomes Shameful. Critical Social Policy. 2013; 33(3), 514-531.
Güzel B, Buz S. Yeşil Yoksulluk, Çevresel Adalet Ve Sosyal Hizmet. Toplum Ve Sosyal Hizmet. 2019; 30(3), 1052-1069.
Gosh A. İklim Değişikliği ve Hiç Düşünülmeyenler Büyük Kaos. Çev. İrem Uzunhasanoğlu. Timaş Yayınevi. 2022
Lankes HP, Soubeyran E, Stern N. (2022). İklim ve yoksulluk konusunda harekete geçmek: Birinde başarısız olursak diğerinde başarısız oluruz. Grantham İklim Değişikliği ve Çevre Araştırma Enstitüsü ve İklim Değişikliği Ekonomisi ve Politikası Merkezi, London School of Economics and Political Science. Londra: BK .
Üstündağ Ç, Artar M. Kalkınma Planları, Çevre, Peyzaj Ve İklim Değişikliği. Peyzaj. 2022;4(2):133-8.
Aras B. Türkiye'de Kentleşme Ve Sanayileşmenin Çevre Ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Ekonometrik Bir Analiz. Master's thesis, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü. 2022.
Temiz Hava Hakkı Platformu. (2020). Kara rapor 2020: Hava kirliliği ve sağlık etkileri. (12.11.2023 tarihinde www.temizhavahakki.com/kararapor2020 adresinden ulaşılmıştır).
Harmeling, S. (2008). Global Climate Risk Index 2009. Bonn: Germanwatch e.V.
Alam GM, Alam K, Mushtaq S. et al. Bangladeş'te nehir kıyısı ve nehir kıyısı hanelerinde iklim değişikliğine karşı savunmasızlık: Politika, geçim kaynakları ve sosyal kalkınma için çıkarımlar. Ekolojik Göstergeler. 2017; 72 , 23-32.
Elahi KM. Climate change and health impacts in Bangladesh. Climate Change and Human Health Scenario in South and Southeast Asia. 2016; 207-219.
Rahman A. (2008). Climate change and its impact on health in Bangladesh. In Regional Health Forum. 2008;12(1):16-26.
Kiang K, Graham S, Farrant, B. İklim değişikliği, çocuk sağlığı ve yetersiz kaynaklara sahip ortamlarda pediatri mesleğinin rolü. Tropical Medicine & International. 2013; 18 (9), 1053-1056.
World Bank Climate Risk Country Profile. South Africa. (12.11.2023 tarihinde https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15932-WB_South%20Africa%20Country%20Profile-WEB.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Ajanovic S, Valente M, Varo R, et al. Climate change and the future health of children in low-income countries. Journal of Tropical Pediatrics. 2020; 66(2), 111-113.
Kalender N, Sütçü Çiçek H. Kronik hastalıkların yönetimindeki engeller. Türkiye Klinikleri Journal of Nursing Science. 2014; 6(1), 46-53.
National Centre of Chronic Diseases (CDC). About Chronic Diseases. (12.11.2023 tarihinde https://www.cdc.gov/chronicdisease/about/index.htm adresinden ulaşılmıştır).
Pan American Health Organization. Noncommunicable Diseases. 12.11.2023 tarihinde https://www.paho.org/en/topics/noncommunicable-diseases adresinden üretilmiştir).
Green RS, Basu R, Malig B, et al. The effect of temperature on hospital admissions in nine California counties. International journal of public health. 2010; 55, 113-121.
Semenza JC, McCullough JE, Flanders WD. Et al. Excess hospital admissions during the July 1995 heat wave in Chicago. American Journal Of Preventive Medicine. 1999;16(4), 269-277.
Méndez-Lázaro PA, Pérez-Cardona CM, Rodríguez E. et al. Climate change, heat, and mortality in the tropical urban area of San Juan, Puerto Rico. International Journal of Biometeorology. 2018; 62, 699-707.
Vandentorren S, Suzan F, Medina S, et al. Mortality in 13 French cities during the August 2003 heat wave. American Journal of Public Health. 2004; 94(9), 1518-1520.
Wilmoth JM, Longino JR, Gill CF. Demographic trends that will shape US policy in the twenty-first century. Research on Aging. 2006;28(3), 269-288. https://doi.org/10.1046/j.1365-3156.2000.00617.x
Vallianou NG, Geladari EV, Kounatidis D, et al. Diabetes mellitus in the era of climate change. Diabetes & Metabolism. 2021; 47(4), 101205. https://doi.org/10.1016/j.diabet.2020.10.003
Gill GV. Stability of insulin in tropical countries. Tropical Medicine & International Health.2000; 5(9), 666-667.
Li Y, Lan L, Wang Y, et al. Extremely cold and hot temperatures increase the risk of diabetes mortality in metropolitan areas of two Chinese cities. Environmental Research. 2014; 134, 91-97.
Yang J, Yin P, Zhou M, et al. The effect of ambient temperature on diabetes mortality in China: A multi-city time series study. Science of The Total Environment. 2016;543, 75-82.
Dain K, Hadley L. Diabetes and climate change—Two interconnected global challenges. Diabetes Research and Clinical Practice. 2012; 97(2), 337-339. 10.1080/20009666.2020.1791027
Eze IC, Schaffner E, Fischer E, et al. Long-term air pollution exposure and diabetes in a population-based Swiss cohort. Environment İnternational. 2014; 70, 95-105. https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.05.014
Peters A. Air pollution and mortality from diabetes mellitus. Nature Reviews Endocrinology. 2012; 8(12), 706-707.
Renzi M, Cerza F, Gariazzo C, et al. Air pollution and occurrence of type 2 diabetes in a large cohort study. Environment İnternational. 2018; 112, 68-76. https://doi.org/10.1016/j.envint.2017.12.007
Zheutlin AR, Adar SD, Park SK. Carbon dioxide emissions and change in prevalence of obesity and diabetes in the United States: An ecological study. Environment İnternational. 2014; 73, 111-116. https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.07.012
Mensah GA, Wei GS, Sorlie PD, et al. Decline in cardiovascular mortality: possible causes and implications. Circulation Research. 2017; 120(2), 366-380.
Braga AL, Zanobetti A, Schwartz J. The effect of weather on respiratory and cardiovascular deaths in 12 US cities. Environmental Health Perspectives. 2002; 110(9), 859-863. https://doi.org/10.1289/ehp.02110859
Baccini M, Biggeri A, Accetta G, et al. Heat effects on mortality in 15 European cities. Epidemiology. 2008;711-719.
Yang J, Yin P, Zhou M, et al. Cardiovascular mortality risk attributable to ambient temperature in China. Heart. 2015; 101(24), 1966-1972. http://dx.doi.org/10.1136/heartjnl-2015-308062
Scovronick N, Sera F, Acquaotta F, et al. The association between ambient temperature and mortality in South Africa: A time-series analysis. Environmental Research. 2018; 161, 229-235. https://doi.org/10.1016/j.envres.2017.11.001
Chen K, Breitner S, Wolf K, et al. Temporal variations in the triggering of myocardial infarction by air temperature in Augsburg, Germany, 1987–2014. European Heart Journal. 2019; 40(20), 1600-1608. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehz116
Crandall CG, Wilson TE. Human cardiovascular responses to passive heat stress. Comprehensive Physiology. 2015; 5(1), 17.
Alahmad B, Khraishah H, Royé D, Associations between extreme temperatures and cardiovascular cause-specific mortality: results from 27 countries. Circulation. 2023; 147(1), 35-46.
Aitken WW, Brown SC, Comellas AP. Climate Change and Cardiovascular Health. Journal of the American Heart Association. 2022; 11(24), e027847.
Swerdel JN, Janevic TM, Cosgrove NM, et al. The effect of Hurricane Sandy on cardiovascular events in New Jersey. Journal of the American Heart Association. 2014; 3(6), e001354.
Shah AS, Langrish JP, Nair H, et al. Global association of air pollution and heart failure: a systematic review and meta-analysis. The Lancet. 2013; 382(9897), 1039-1048. 10.1016/S0140-6736(13)60898-3
Bernstein AS, Rice MB. Lungs in a warming world: climate change and respiratory health. Chest. 2013; 143(5), 1455-1459. https://doi.org/10.1378/chest.12-2384
Hayes Jr D, Collins PB, Khosravi M, et al. Bronchoconstriction triggered by breathing hot humid air in patients with asthma: role of cholinergic reflex. American Journal Of Respiratory And Critical Care Medicine. 2012; 185(11), 1190-1196.
Khosravi M, Collins PB, Lin RL, et al. Breathing hot humid air induces airway irritation and cough in patients with allergic rhinitis. Respiratory Physiology & Neurobiology. 2014;198, 13-19. https://doi.org/10.1016/j.resp.2014.03.013
Andersen ZJ, Vicedo-Cabrera AM, Hoffmann B, et al. Climate change and respiratory disease: clinical guidance for healthcare professionals. Breathe.2023;19(2). DOI:10.1183/20734735.0222-2022
Bell SA, Horowitz J, Iwashyna TJ. Health outcomes after disaster for older adults with chronic disease: a systematic review. The Gerontologist.2020; 60(7), e535-e547. https://doi.org/10.1093/geront/gnz123
Atalay GA, Çakır Ö. Kronik Hastalığa Sahip Bireylerin Afetlerde Zarar Görebilirliği. Hastane Öncesi Dergisi. 2021;6(2), 243-261.
Referanslar
Birleşmiş Milletler. İklim Değişikliği. (12.11.2023 tarihinde https://www-un-org.translate.goog/en/climatechange/what-is-climate-change?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=sc# . adresinden ulaşılmıştır).
Rocque RJ, Beaudoin C, Ndjaboue R, et al, Health effects of climate change: an overview of systematic reviews. BMJ Open. 2021;11(6):e046333.
Smith KR, Chafe Z, Woodward A, et al. Human health: impacts, adaptation, and co-benefits. In Climate Change 2014 Impacts, Adaptation and Vulnerability: Part A: Global and Sectoral Aspects 2015;709-754.
Olgun E, Kantarlı S. İklim Değişikliğinin Sağlık Üzerine Etkileri. Doğanın Sesi. 2020; (5), 13-23.
Kadıoğlu M. Türkiye’de iklim değişikliği risk yönetimi. Türkiye’nin İklim Değişikliği II. Ulusal Bildiriminin Hazırlanması Projesi Yayını. 2012; 172.
Unicef. (2022). Climate justice roundtable: Recap And Reflectıon, An online discussion with activists and experts. (12.11.2023 tarihinde https://www.unicef.org/globalinsight/media/2866/file adresinden ulaşılmıştır.
Uyduranoğlu A. İklim Değişikliği, Yoksullar ve Karbon Fiyatlandırması. Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi. 2023; 4(2), 263-278.
Haines A, Patz JA. Health effects of climate change. Journal of the American Medical Association. 2004;291(1):99-103.
Ceylan E. Yaşlılarda Çevrenin Hastalık Gelişimi ve Kontrolü ile İlişkisi. (12.11.2023 tarihinde https://solunum.org.tr/TusadData/Book/677/17102018113610-008.pdf adresinden ulaşılmıştır.
Ağar A. Yaşlılarda ortaya çıkan fizyolojik değişiklikler. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi. 2020; 3(3), 347-354. https://doi.org/10.38108/ouhcd.752133
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division . World population prospects 2019. Highlights. New York, NY: United Nations; 2019. (12.11.2023 tarihinde https://population.un.org/wpp/publications/files/wpp2019_highlights.pdf adresinden ulaşılmıştır.
Deering S. Clinical public health, climate change, and aging. Canadian Family Physician. 2023; 69(4), 233. doi: 10.46747/cfp.6904233
Bunker A, Wildenhain J, Vandenbergh A. et al. Effects of air temperature on climate-sensitive mortality and morbidity outcomes in the elderly; a systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence. EBioMedicine. 2023; 6, 258-268.
De Blois J, Kjellstrom T, Agewall S, et al. The effects of climate change on cardiac health. Cardiology. 2015; 131(4), 209-217.
Gasparrini A, Guo Y, Hashizume M, et al. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. The Lancet. 2015; 386(9991), 369-375.
Seltenrich N. Between extremes: health effects of heat and cold. Environmental Health Perspectives. 2015; 123 (11): 275-279. https://doi.org/10.1289/ehp.123-A275
Kenny GP, Poirier MP, Metsios GS, et al. Genç ve yaşlı yetişkinlerde aşırı sıcağa maruz kalma sırasında hipertermi ve kardiyovasküler zorlanma. Sıcaklık. 2017; 4 (1), 79-88.
Larose J, Boulay P, Sigal RJ, et al. Age-related decrements in heat dissipation during physical activity occur as early as the age of 40. PLoS One. 2023; 8(12), e83148.
Stapleton JM, Poirier MP, Flouris AD, et al. Aging impairs heat loss, but when does it matter? Journal of Applied Physiology. 2015; 118(3), 299-309.
Lim YH, Park MS, Kim Y, et al. Effects of cold and hot temperature on dehydration: a mechanism of cardiovascular burden. International Journal of Biometeorology, 2015; 59, 1035-1043.
Kenny GP, Yardley J, Brown C, et al Heat stress in older individuals and patients with common chronic diseases. Cmaj. 2005; 182(10), 1053-1060.
Åström DO, Bertil F, Joacim R. Yaşlı popülasyonda morbidite ve mortalite üzerindeki sıcak hava dalgası etkisi: son çalışmaların gözden geçirilmesi. Maturitas. 2011; 69 (2), 99-105.
Larose J, Boulay P, Wright-Beatty HE, et al. Age-related differences in heat loss capacity occur under both dry and humid heat stress conditions. Journal of Applied Physiology. 2015;117(1), 69-79.
Inoue Y, Havenith G, Kenney WL, et al. Yaşlı ve genç erkeklerde egzersiz ve metilkolin kaynaklı terleme tepkileri: Isıya alışma ve aerobik uygunluğun etkisi . Uluslararası Biyometeoroloji Dergisi. 1999; 42 ( 4 ), 210–216. 10.1007/s004840050107
İbadullayeva J, Jumaniyazova K, Azimzadeh S, et al. Çevre kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkileri. Türk Tıp Öğrencileri Araştırma Dergisi. 2019; 1(3), 52-58.
Cavkaytar Ö, Soyer ÖU, Şekerel BE. Türkiye’de hava kirliliğinden kaynaklanan sağlık sorunları. Hava Kirliliği Araştırmaları Dergisi. 2013; 2(4), 105-111.
Karagözoğlu S, Engin A. Kükürt Dioksit Düzeylerinin Kırklareli İl Merkezindeki Ölümler Üzerine Etkisinin İncelenmesi. İnönü üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi. 2021; 9(2), 618-627.
Ekström IA, Rizzuto D, Grande G, et al. Environmental air pollution and olfactory decline in aging. Environmental Health Perspectives. 2022; 130(2), 027005.
Bayram H, Bauer AK, Abdalati W, et al. Environment, global climate change, and cardiopulmonary health. American Journal Of Respiratory And Critical Care Medicine. 2017;195(6), 718-724.
de Bont J, Jaganathan S, Dahlquist M, et al. Ambient air pollution and cardiovascular diseases: An umbrella review of systematic reviews and meta‐analyses. Journal Of İnternal Medicine. 2022; 291(6), 779-800.
İnce C. Afetlerde Sosyal Savunmasız Bir Grup Olarak Yaşlılar: Covıd-19 Örneği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi. 2020; 7(9), 184-198.
Karadakovan A. Yaşlılık ve geriatri hemşireliği. In: Karadakovan A, Eti Aslan F. editors. Dahili ve Cerrahi Hastalıklarda Bakım Cilt 1. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2020. p. 103-23.
Çakır Ö, Atalay G. Afetlerde özel gereksinimli grup olarak yaşlılar. Resilience. 2020;4(1):169- 86.
Dolenc Šparovec E, Slabe D, Eržen I, et al. The importance of elderly people knowing basic first-aid measures. BMC Emergency Medicine. 2022; 22(1), 1-8.
Wolfe ND. (2005). Bushmeat Hunting, Deforestation, and Prediction of Zoonoses Emergence. Emerging Infectious Disease. 2005; 311(12), 1822-1827.
Aykaç N, Çalışır HC, Yorgancıoğlu A. İklim değil yaşam krizinde TTD’nin COVID-19 pandemisine ekolojik bakışı. Her yönüyle COVID-19, 2020;14.
Deveoğlu M. (2021). Salgın hastalıkların yaşlılar üzeri̇ndeki̇ etki̇leri̇. Journal Of Social. Humanities And Administrative Sciences. 2021; 7(38), 490-497.
Aksan G. Yoksulluk ve yoksulluk kültürünün toplumsal görünümleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2012; (27), 9-19.
Jo YN. Psycho-Social Dimensions Of Poverty: When Poverty Becomes Shameful. Critical Social Policy. 2013; 33(3), 514-531.
Güzel B, Buz S. Yeşil Yoksulluk, Çevresel Adalet Ve Sosyal Hizmet. Toplum Ve Sosyal Hizmet. 2019; 30(3), 1052-1069.
Gosh A. İklim Değişikliği ve Hiç Düşünülmeyenler Büyük Kaos. Çev. İrem Uzunhasanoğlu. Timaş Yayınevi. 2022
Lankes HP, Soubeyran E, Stern N. (2022). İklim ve yoksulluk konusunda harekete geçmek: Birinde başarısız olursak diğerinde başarısız oluruz. Grantham İklim Değişikliği ve Çevre Araştırma Enstitüsü ve İklim Değişikliği Ekonomisi ve Politikası Merkezi, London School of Economics and Political Science. Londra: BK .
Üstündağ Ç, Artar M. Kalkınma Planları, Çevre, Peyzaj Ve İklim Değişikliği. Peyzaj. 2022;4(2):133-8.
Aras B. Türkiye'de Kentleşme Ve Sanayileşmenin Çevre Ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Ekonometrik Bir Analiz. Master's thesis, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü. 2022.
Temiz Hava Hakkı Platformu. (2020). Kara rapor 2020: Hava kirliliği ve sağlık etkileri. (12.11.2023 tarihinde www.temizhavahakki.com/kararapor2020 adresinden ulaşılmıştır).
Harmeling, S. (2008). Global Climate Risk Index 2009. Bonn: Germanwatch e.V.
Alam GM, Alam K, Mushtaq S. et al. Bangladeş'te nehir kıyısı ve nehir kıyısı hanelerinde iklim değişikliğine karşı savunmasızlık: Politika, geçim kaynakları ve sosyal kalkınma için çıkarımlar. Ekolojik Göstergeler. 2017; 72 , 23-32.
Elahi KM. Climate change and health impacts in Bangladesh. Climate Change and Human Health Scenario in South and Southeast Asia. 2016; 207-219.
Rahman A. (2008). Climate change and its impact on health in Bangladesh. In Regional Health Forum. 2008;12(1):16-26.
Kiang K, Graham S, Farrant, B. İklim değişikliği, çocuk sağlığı ve yetersiz kaynaklara sahip ortamlarda pediatri mesleğinin rolü. Tropical Medicine & International. 2013; 18 (9), 1053-1056.
World Bank Climate Risk Country Profile. South Africa. (12.11.2023 tarihinde https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15932-WB_South%20Africa%20Country%20Profile-WEB.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Ajanovic S, Valente M, Varo R, et al. Climate change and the future health of children in low-income countries. Journal of Tropical Pediatrics. 2020; 66(2), 111-113.
Kalender N, Sütçü Çiçek H. Kronik hastalıkların yönetimindeki engeller. Türkiye Klinikleri Journal of Nursing Science. 2014; 6(1), 46-53.
National Centre of Chronic Diseases (CDC). About Chronic Diseases. (12.11.2023 tarihinde https://www.cdc.gov/chronicdisease/about/index.htm adresinden ulaşılmıştır).
Pan American Health Organization. Noncommunicable Diseases. 12.11.2023 tarihinde https://www.paho.org/en/topics/noncommunicable-diseases adresinden üretilmiştir).
Green RS, Basu R, Malig B, et al. The effect of temperature on hospital admissions in nine California counties. International journal of public health. 2010; 55, 113-121.
Semenza JC, McCullough JE, Flanders WD. Et al. Excess hospital admissions during the July 1995 heat wave in Chicago. American Journal Of Preventive Medicine. 1999;16(4), 269-277.
Méndez-Lázaro PA, Pérez-Cardona CM, Rodríguez E. et al. Climate change, heat, and mortality in the tropical urban area of San Juan, Puerto Rico. International Journal of Biometeorology. 2018; 62, 699-707.
Vandentorren S, Suzan F, Medina S, et al. Mortality in 13 French cities during the August 2003 heat wave. American Journal of Public Health. 2004; 94(9), 1518-1520.
Wilmoth JM, Longino JR, Gill CF. Demographic trends that will shape US policy in the twenty-first century. Research on Aging. 2006;28(3), 269-288. https://doi.org/10.1046/j.1365-3156.2000.00617.x
Vallianou NG, Geladari EV, Kounatidis D, et al. Diabetes mellitus in the era of climate change. Diabetes & Metabolism. 2021; 47(4), 101205. https://doi.org/10.1016/j.diabet.2020.10.003
Gill GV. Stability of insulin in tropical countries. Tropical Medicine & International Health.2000; 5(9), 666-667.
Li Y, Lan L, Wang Y, et al. Extremely cold and hot temperatures increase the risk of diabetes mortality in metropolitan areas of two Chinese cities. Environmental Research. 2014; 134, 91-97.
Yang J, Yin P, Zhou M, et al. The effect of ambient temperature on diabetes mortality in China: A multi-city time series study. Science of The Total Environment. 2016;543, 75-82.
Dain K, Hadley L. Diabetes and climate change—Two interconnected global challenges. Diabetes Research and Clinical Practice. 2012; 97(2), 337-339. 10.1080/20009666.2020.1791027
Eze IC, Schaffner E, Fischer E, et al. Long-term air pollution exposure and diabetes in a population-based Swiss cohort. Environment İnternational. 2014; 70, 95-105. https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.05.014
Peters A. Air pollution and mortality from diabetes mellitus. Nature Reviews Endocrinology. 2012; 8(12), 706-707.
Renzi M, Cerza F, Gariazzo C, et al. Air pollution and occurrence of type 2 diabetes in a large cohort study. Environment İnternational. 2018; 112, 68-76. https://doi.org/10.1016/j.envint.2017.12.007
Zheutlin AR, Adar SD, Park SK. Carbon dioxide emissions and change in prevalence of obesity and diabetes in the United States: An ecological study. Environment İnternational. 2014; 73, 111-116. https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.07.012
Mensah GA, Wei GS, Sorlie PD, et al. Decline in cardiovascular mortality: possible causes and implications. Circulation Research. 2017; 120(2), 366-380.
Braga AL, Zanobetti A, Schwartz J. The effect of weather on respiratory and cardiovascular deaths in 12 US cities. Environmental Health Perspectives. 2002; 110(9), 859-863. https://doi.org/10.1289/ehp.02110859
Baccini M, Biggeri A, Accetta G, et al. Heat effects on mortality in 15 European cities. Epidemiology. 2008;711-719.
Yang J, Yin P, Zhou M, et al. Cardiovascular mortality risk attributable to ambient temperature in China. Heart. 2015; 101(24), 1966-1972. http://dx.doi.org/10.1136/heartjnl-2015-308062
Scovronick N, Sera F, Acquaotta F, et al. The association between ambient temperature and mortality in South Africa: A time-series analysis. Environmental Research. 2018; 161, 229-235. https://doi.org/10.1016/j.envres.2017.11.001
Chen K, Breitner S, Wolf K, et al. Temporal variations in the triggering of myocardial infarction by air temperature in Augsburg, Germany, 1987–2014. European Heart Journal. 2019; 40(20), 1600-1608. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehz116
Crandall CG, Wilson TE. Human cardiovascular responses to passive heat stress. Comprehensive Physiology. 2015; 5(1), 17.
Alahmad B, Khraishah H, Royé D, Associations between extreme temperatures and cardiovascular cause-specific mortality: results from 27 countries. Circulation. 2023; 147(1), 35-46.
Aitken WW, Brown SC, Comellas AP. Climate Change and Cardiovascular Health. Journal of the American Heart Association. 2022; 11(24), e027847.
Swerdel JN, Janevic TM, Cosgrove NM, et al. The effect of Hurricane Sandy on cardiovascular events in New Jersey. Journal of the American Heart Association. 2014; 3(6), e001354.
Shah AS, Langrish JP, Nair H, et al. Global association of air pollution and heart failure: a systematic review and meta-analysis. The Lancet. 2013; 382(9897), 1039-1048. 10.1016/S0140-6736(13)60898-3
Bernstein AS, Rice MB. Lungs in a warming world: climate change and respiratory health. Chest. 2013; 143(5), 1455-1459. https://doi.org/10.1378/chest.12-2384
Hayes Jr D, Collins PB, Khosravi M, et al. Bronchoconstriction triggered by breathing hot humid air in patients with asthma: role of cholinergic reflex. American Journal Of Respiratory And Critical Care Medicine. 2012; 185(11), 1190-1196.
Khosravi M, Collins PB, Lin RL, et al. Breathing hot humid air induces airway irritation and cough in patients with allergic rhinitis. Respiratory Physiology & Neurobiology. 2014;198, 13-19. https://doi.org/10.1016/j.resp.2014.03.013
Andersen ZJ, Vicedo-Cabrera AM, Hoffmann B, et al. Climate change and respiratory disease: clinical guidance for healthcare professionals. Breathe.2023;19(2). DOI:10.1183/20734735.0222-2022
Bell SA, Horowitz J, Iwashyna TJ. Health outcomes after disaster for older adults with chronic disease: a systematic review. The Gerontologist.2020; 60(7), e535-e547. https://doi.org/10.1093/geront/gnz123
Atalay GA, Çakır Ö. Kronik Hastalığa Sahip Bireylerin Afetlerde Zarar Görebilirliği. Hastane Öncesi Dergisi. 2021;6(2), 243-261.
