Yaşlılarda Etik ve Yasal Konular
Özet
Yaşlılık farklı fizyolojilere sahip canlılarda bile var olan doğum ile başlayan, kaçınılmaz ve geri dönüşü mümkün olmayan bir süreçtir. Teknoloji ve bilimin gelişmesi ışığında yaşlılık sınırı yukarı çekilmeye ve yaşlı nüfus genç nüfusa oranla artmaya başlamıştır. Yaşlanma durumu bireylerin bilişsel, fiziksel ve sosyal becerilerinde azalmalar olması sonucu bireylerin özerkliğinin azaldığı bir dönemdir. Yaşlı bireylerde özerkliğin kaybolması ve bulaşıcı olmayan hastalıkların görülme sıklığının artması yaşlı bireylerin fizyolojik, bilişsel ve sosyal destek ihtiyacını artırmaktadır. Yaşlı nüfusun ihtiyaç duyduğu sağlık, sosyal ve toplumsal destek ihtiyaçları karşılanırken bir takım etik sorunlar yaşanmakta ve yasal durumlara maruz kalınabilmektedir. Yaşlı nüfusun sağlığı ve bakımı ile ilgilenenlerin ve yaşlılık ile ilgili politika üreticilerin yaşlılık döneminde ortaya çıkabilen etik sorunları ve hukuki konular hakkında bilgi sahibi olması, bireylerin haklarının, mahremiyetlerinin ve haysiyetlerinin korunması açısından önemlidir.
Old age is an inevitable and irreversible process that starts with birth, even in living beings with different physiologies. In the light of the development of technology and science, the age limit has started to be raised and the elderly population has started to increase compared to the young population. Aging is a period in which individuals' autonomy decreases as a result of decreases in cognitive, physical and social skills. The loss of autonomy in elderly individuals and the increase in the incidence of non-communicable diseases increase the need for physiological, cognitive and social support. While meeting the health, social and social support needs of the elderly population, some ethical problems are experienced and legal situations may be exposed. It is important for those who are interested in the health and care of the elderly population and policy makers on aging to have knowledge about ethical problems and legal issues that may arise in old age in order to protect the rights, privacy and dignity of individuals.
Referanslar
Uncu Y, Özçakır A. Yaşlı hastaya birinci basamakta yaklaşım. Türk Geriatri Dergisi.2003;6(1):31-37.
Arslan Ş, Gökçe Kutsal Y. Geriatri ve etik. In: Arda B, Büken N, Yenier Duman Ö, Öztürk H, Şahinoğlu Pelin S, Yetener M, Yıldız A (eds.) Yaşama Dair Etikçe Bir Bakış. Ankara: Ankara Tabip Odası Yayını; 2002.
Çilingiroğlu N, Demirel S. Yaşlılık ve yaşlı ayrımcılığı. Türk Geriatri Dergisi.2004;7(4):225-230.
Akgün S ve ark. Dünyada ve Türkiye'de yaşlı nüfus eğilimi, sorunları ve iyileştirme önerileri. Türk Geriatri Dergisi. 2004;7(2):105-110.
Toprak I. Yaşlı Sağlığı. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayını; 2002.
Eker E, Ertan T. Geriatrik psikiyatride sıklıkla karşılaşılan etik sorunlar. In: Demirhan Erdemir A, Oğuz Y, Elçioğlu Ö, Doğan H (eds.) Klinik Etik. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2001.
Ersoy N. Yaşamın sonuyla ilgili etik konular. In: Demirhan Erdemir A, Öncel Ö, Aksoy Ş (eds.) Çağdaş Tıp Etiği. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2003.
Örnek Büken N: Etik açıdan yaşlı nüfus. In: Arda B, Büken N, Yenier Duman Ö, Öztürk H, Şahinoğlu Pelin S. Yetener M, Yıldız A (eds). Yaşama Dair Etikçe Bir Bakış. Ankara: Ankara Tabip Odası Yayını; 2002.
Schütz RM. Sağlıkta ve hastalıkta yaşlı insan. Etik sorunlar mı? Engelhardt DV (eds.) (Çev. A. Namal) Tıbbın Gündelik Yaşamında Etik. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2001.
Bayraktar R. Yaşlanma ve yaşlı ayrımcılığı. In: Mas R. Turan Işık A. Karan AM, Beğer T. Akman Ş. Ünal T (eds.) Geriatri. Ankara: Fersa Matbaacılık; 2008.
Bulut E, Çilingir D. Yaşlı ayrımcılığı ve hemşirelik bakımına yansımaları. TAF Prev Med Bull. 2016;15(5): 446-449.
Kagan SH, Melendez-Torres GJ. Ageism in nursing. J Nurs Manag.2015;23(5):644-650.
Karadakovan A. Yaşlı ayrımcılığı. In: Karadakovan A (ed.) Yaşlı Sağlığı ve Bakım. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2014, ss.17-18.
Lyons A, Alba B, Heywood W, et al. Experiences of age discrimination and older adults' mental health. Aging Men Health.2017;10:1-9.
Palmore E. Ageism comes of age. J Gerontol B Psychol Sci Soc Sci.2015;70(6):873-875.
Ak M, Özmenler NK. Yaşlı ihmal ve İstismarı. In: Kutsal GY, (editör). Temel Geriatri. Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri; 2007, ss.379-384.
Azula A. Ageism and future cohorts of elderly: Implications for social work. J Soc Work Values Ethics. 2014;11(2):1-12.
Karadakovan A. Yaşlı istismarı kötüye kullanımı ve ihmali. In: Karadakovan A (editör) Yaşlı Sağlığı ve Bakım. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2014; ss:65-76.
Arpacı F, Bakır B. Yaşlı istismarı ve ihmali. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi. 2017;691-703.
Yeşil P, Taşcı S, Öztunç G. Yaşlı istismarı ve ihmali. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Der. 2016;6(2):128-134.
HelpAge International. Global AgeWatch Index 2015 Insight report. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/global-agewatch-index-2015-insight-report.pdf adresinden ulaşılmıştır).
HelpAge International. ). Insights on Ageing: A Survey Report 2011. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/annual-report-and-financial-statements.pdf adresinden ulaşılmıştır).
HelpAge International. Global AgeWatch Index 2013. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/global-agewatch-index-2013-purpose-methodology-and-results.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Sarıca AO. Türkiye'de emeklilik sistemlerinin yaşlı ve emekli yoksulluğu üzerine etkisi. Sosyal Güvenlik Dergisi. 2018;9(2), 477-498.
Durmaz-Bodur N, Kumaş H. Türkiye’de emekli bireylerin işgücü piyasasına katılımını belirleyen faktörler: Mikro ekonomik bir analiz. Emek Araştırma Dergisi.2021;19, 155-190.
Arabacı RY, Yusuf A. Sosyal güvenlik reformunun yaşlılık aylıklarına etkisi: Yoksulluk yaratan bir sosyal güvenlik sistemi. TODAİE Amme İdaresi Dergisi.2010; 43(2), 101-117.
Karadeniz O, Durusoy-Öztepe N. Türkiye’de yaşlı yoksulluğu. Çalışma ve Toplum.2013;8, 77-102.
Feldman DC, Kim S. Bridge employment during retirement: a field study of individual and organizational experiences with post-retirement employment. Human Resource Planning. 2000; 23(1), 14-25.
Gönen E, Özmete E. Yaşlılar için evin anlamı. Ş. Ergin (Editör). III. Ulusal Yaşlılık Kongresi Bildiriler Kitabı;2005; s.272-278. İzmir.
Oswald F, Jopp D, Rott C, Wahl HW. Is aging in place a resource for or risk to life satisfaction? The Gerontologist.2010;51(2), 238-250.
Hablemitoğlu Ş, Özmete E. Yaşlı Refahı. Ankara: Kilit Yayınevi; 2010.
Lin W. The relationship between formal and informal care among Chinese older adults: based on the 2014 CLHLS dataset. BMC Health Services Research.2019;19(1): 1-8.
Kruse A. Old age care: The Swedish way. Social Science Spectrum.2018;3(2), 65- 71.
Haberkern K, Szydlik M. State care provision, societal opinion and children's care of older parents in 11 European countries. Ageing & Society.2010;30(2), 299-323.
Žalimienė L, Blažienė I, Junevičienė J. What type of familialism is relevant for Lithuania? The case of elderly care. Journal of Baltic Studies.2020;51(2), 159-178.
TÜİK (2021). Türkiye Aile Yapısı Araştırması 2021. (22.07.2024 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Aile-Yapisi-Arastirmasi-2021-45813 adresinden ulaşılmıştır).
Age UK (2019). Later Life in the United Kingdom 2019. (22.07.2024 tarihinde https://www.ageuk.org.uk/globalassets/age-uk/documents/reports-and-publications/later_life_uk_factsheet.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Edebalk PG. Ways of funding and organising elderly care in Sweden. In Population Ageing-A Threat to the Welfare State? Berlin, Heidelberg: Springer; 2010.
Ulmanen P, Szebehely M. From the state to the family or to the market? Consequences of reduced residential eldercare in Sweden. International Journal of Social Welfare.2015;24(1): 81-92.
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2017). Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Sosyal İçerme Politikaları Alanında Kurumsal Kapasitenin Artırılması Projesi. (22.07.2024 tarihinde https://aile.gov.tr/media/100411/annex-14-5-1-3-residental-and-respite-care-in-tr-and-models-of-services.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Referanslar
Uncu Y, Özçakır A. Yaşlı hastaya birinci basamakta yaklaşım. Türk Geriatri Dergisi.2003;6(1):31-37.
Arslan Ş, Gökçe Kutsal Y. Geriatri ve etik. In: Arda B, Büken N, Yenier Duman Ö, Öztürk H, Şahinoğlu Pelin S, Yetener M, Yıldız A (eds.) Yaşama Dair Etikçe Bir Bakış. Ankara: Ankara Tabip Odası Yayını; 2002.
Çilingiroğlu N, Demirel S. Yaşlılık ve yaşlı ayrımcılığı. Türk Geriatri Dergisi.2004;7(4):225-230.
Akgün S ve ark. Dünyada ve Türkiye'de yaşlı nüfus eğilimi, sorunları ve iyileştirme önerileri. Türk Geriatri Dergisi. 2004;7(2):105-110.
Toprak I. Yaşlı Sağlığı. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayını; 2002.
Eker E, Ertan T. Geriatrik psikiyatride sıklıkla karşılaşılan etik sorunlar. In: Demirhan Erdemir A, Oğuz Y, Elçioğlu Ö, Doğan H (eds.) Klinik Etik. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2001.
Ersoy N. Yaşamın sonuyla ilgili etik konular. In: Demirhan Erdemir A, Öncel Ö, Aksoy Ş (eds.) Çağdaş Tıp Etiği. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2003.
Örnek Büken N: Etik açıdan yaşlı nüfus. In: Arda B, Büken N, Yenier Duman Ö, Öztürk H, Şahinoğlu Pelin S. Yetener M, Yıldız A (eds). Yaşama Dair Etikçe Bir Bakış. Ankara: Ankara Tabip Odası Yayını; 2002.
Schütz RM. Sağlıkta ve hastalıkta yaşlı insan. Etik sorunlar mı? Engelhardt DV (eds.) (Çev. A. Namal) Tıbbın Gündelik Yaşamında Etik. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2001.
Bayraktar R. Yaşlanma ve yaşlı ayrımcılığı. In: Mas R. Turan Işık A. Karan AM, Beğer T. Akman Ş. Ünal T (eds.) Geriatri. Ankara: Fersa Matbaacılık; 2008.
Bulut E, Çilingir D. Yaşlı ayrımcılığı ve hemşirelik bakımına yansımaları. TAF Prev Med Bull. 2016;15(5): 446-449.
Kagan SH, Melendez-Torres GJ. Ageism in nursing. J Nurs Manag.2015;23(5):644-650.
Karadakovan A. Yaşlı ayrımcılığı. In: Karadakovan A (ed.) Yaşlı Sağlığı ve Bakım. Ankara: Akademisyen Kitabevi; 2014, ss.17-18.
Lyons A, Alba B, Heywood W, et al. Experiences of age discrimination and older adults' mental health. Aging Men Health.2017;10:1-9.
Palmore E. Ageism comes of age. J Gerontol B Psychol Sci Soc Sci.2015;70(6):873-875.
Ak M, Özmenler NK. Yaşlı ihmal ve İstismarı. In: Kutsal GY, (editör). Temel Geriatri. Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri; 2007, ss.379-384.
Azula A. Ageism and future cohorts of elderly: Implications for social work. J Soc Work Values Ethics. 2014;11(2):1-12.
Karadakovan A. Yaşlı istismarı kötüye kullanımı ve ihmali. In: Karadakovan A (editör) Yaşlı Sağlığı ve Bakım. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2014; ss:65-76.
Arpacı F, Bakır B. Yaşlı istismarı ve ihmali. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi. 2017;691-703.
Yeşil P, Taşcı S, Öztunç G. Yaşlı istismarı ve ihmali. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Der. 2016;6(2):128-134.
HelpAge International. Global AgeWatch Index 2015 Insight report. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/global-agewatch-index-2015-insight-report.pdf adresinden ulaşılmıştır).
HelpAge International. ). Insights on Ageing: A Survey Report 2011. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/annual-report-and-financial-statements.pdf adresinden ulaşılmıştır).
HelpAge International. Global AgeWatch Index 2013. (22.07.2024 tarihinde https://www.helpage.org/silo/files/global-agewatch-index-2013-purpose-methodology-and-results.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Sarıca AO. Türkiye'de emeklilik sistemlerinin yaşlı ve emekli yoksulluğu üzerine etkisi. Sosyal Güvenlik Dergisi. 2018;9(2), 477-498.
Durmaz-Bodur N, Kumaş H. Türkiye’de emekli bireylerin işgücü piyasasına katılımını belirleyen faktörler: Mikro ekonomik bir analiz. Emek Araştırma Dergisi.2021;19, 155-190.
Arabacı RY, Yusuf A. Sosyal güvenlik reformunun yaşlılık aylıklarına etkisi: Yoksulluk yaratan bir sosyal güvenlik sistemi. TODAİE Amme İdaresi Dergisi.2010; 43(2), 101-117.
Karadeniz O, Durusoy-Öztepe N. Türkiye’de yaşlı yoksulluğu. Çalışma ve Toplum.2013;8, 77-102.
Feldman DC, Kim S. Bridge employment during retirement: a field study of individual and organizational experiences with post-retirement employment. Human Resource Planning. 2000; 23(1), 14-25.
Gönen E, Özmete E. Yaşlılar için evin anlamı. Ş. Ergin (Editör). III. Ulusal Yaşlılık Kongresi Bildiriler Kitabı;2005; s.272-278. İzmir.
Oswald F, Jopp D, Rott C, Wahl HW. Is aging in place a resource for or risk to life satisfaction? The Gerontologist.2010;51(2), 238-250.
Hablemitoğlu Ş, Özmete E. Yaşlı Refahı. Ankara: Kilit Yayınevi; 2010.
Lin W. The relationship between formal and informal care among Chinese older adults: based on the 2014 CLHLS dataset. BMC Health Services Research.2019;19(1): 1-8.
Kruse A. Old age care: The Swedish way. Social Science Spectrum.2018;3(2), 65- 71.
Haberkern K, Szydlik M. State care provision, societal opinion and children's care of older parents in 11 European countries. Ageing & Society.2010;30(2), 299-323.
Žalimienė L, Blažienė I, Junevičienė J. What type of familialism is relevant for Lithuania? The case of elderly care. Journal of Baltic Studies.2020;51(2), 159-178.
TÜİK (2021). Türkiye Aile Yapısı Araştırması 2021. (22.07.2024 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Aile-Yapisi-Arastirmasi-2021-45813 adresinden ulaşılmıştır).
Age UK (2019). Later Life in the United Kingdom 2019. (22.07.2024 tarihinde https://www.ageuk.org.uk/globalassets/age-uk/documents/reports-and-publications/later_life_uk_factsheet.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Edebalk PG. Ways of funding and organising elderly care in Sweden. In Population Ageing-A Threat to the Welfare State? Berlin, Heidelberg: Springer; 2010.
Ulmanen P, Szebehely M. From the state to the family or to the market? Consequences of reduced residential eldercare in Sweden. International Journal of Social Welfare.2015;24(1): 81-92.
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2017). Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Sosyal İçerme Politikaları Alanında Kurumsal Kapasitenin Artırılması Projesi. (22.07.2024 tarihinde https://aile.gov.tr/media/100411/annex-14-5-1-3-residental-and-respite-care-in-tr-and-models-of-services.pdf adresinden ulaşılmıştır).
