Yaşlılıkta Kriz ve Yas
Özet
Kriz ve yas, insan yaşamında önemli yer tutan, bireyin psikolojik dengesini ve sağlığını önemli ölçüde etkileyen süreçlerdir. Kriz, bireyin ani ve beklenmedik bir olay nedeniyle şiddetli stres yaşaması ve başa çıkma mekanizmalarının yetersiz kalması durumunu ifade eder. Bu olaylar bireyin iç dengesini (homeostazi) bozar. Bireylerin özellikle yaşlılık dönemlerinde krizlere karşı daha savunmasız olduğu gözlemlenmektedir. Yaşlı yetişkinlerin kriz deneyimi, fiziksel ve bilişsel işlevlerdeki düşüşler, sosyal rollerdeki değişiklikler ve bağımsızlığın kaybı gibi faktörler nedeniyle daha karmaşık hale gelmektedir. Yas, kaybın ardından yaşanan doğal bir süreçtir ve sıklıkla sevilen birinin ölümüyle birlikte görülmektedir. Freud'un (1917) çalışmalarında açıkladığı gibi yas süreci, bireyin kaybı kabul etme ve hayata yeniden uyum sağlama çabalarını içermektedir. Yaşlılıkta yas süreci, fiziksel ve bilişsel zayıflık, sosyal izolasyon ve bağımlılık da eşlik ettiğinde daha da zor olabilmektedir.
Kriz ve yas müdahalelerinin amacı, bireylerin kriz veya kayıp öncesi işlevselliklerini yeniden kazanmalarına veya daha yüksek düzeyde işlevsellik elde etmelerine yardımcı olmaktır. Kriz müdahalesi; ön değerlendirme, planlama, müdahale ve değerlendirme aşamalarından oluşur. Bu süreçte; bireylerin duygusal ifadelerini desteklemek ve sosyal destek sistemlerini harekete geçirmek önemlidir. Yas müdahalesi, bireyin kaybı kabul etme ve hayata yeniden uyum sağlama çabalarını içermektedir. Duygusal destek sağlamak, kişilere kayıpla nasıl baş edebileceklerini öğretmek ve sosyal bağları güçlendirmek yas sürecinde temel ve önemli müdahalelerdir.
Crisis and grief are significant processes in human life that profoundly affect an individual's psychological balance and health. A crisis refers to a situation where an individual experiences intense stress due to a sudden and unexpected event, and their coping mechanisms are insufficient. Such events disrupt the individual's internal balance (homeostasis). It is observed that individuals, especially in their elderly years, are more vulnerable to crises. The experience of crises in older adults becomes more complex due to factors such as declines in physical and cognitive functions, changes in social roles, and loss of independence. Grief is a natural process that follows a loss, often seen in conjunction with the death of a loved one. As explained in Freud's (1917) work, the grieving process involves the individual's efforts to accept the loss and readjust to life. In old age, the grieving process can be more challenging when accompanied by physical and cognitive frailty, social isolation, and dependency.
The goal of crisis and grief interventions is to help individuals regain their functionality prior to the crisis or loss, or to achieve a higher level of functionality. Crisis intervention consists of stages such as preliminary assessment, planning, intervention, and evaluation. During this process, it is important to support individuals' emotional expressions and activate their social support systems. Grief intervention involves efforts to help individuals accept the loss and readjust to life. Providing emotional support, teaching individuals how to cope with loss, and strengthening social bonds are fundamental and essential interventions during the grieving process.
Referanslar
Caplan G. Principles of preventive psychiatry. New York, NY: Basic Books; 1964.
Türk Dil Kurumu. Genel Türkçe sözlük. 2024. (23/06/2024 tarihinde http://www.tdk.gov.tr adresinden ulaşılmıştır)
Lagerquist SL. Davis'in NCLEX-RN® Başarısı. FA Davis; 2012.
MJ H. Varcarolis' foundations of psychiatric mental health nursing: A clinical approach; 2014.
Gürhan N. Ruh sağlığı ve psikiyatri hemşireliği. In: Akbaba M, editor. Temel Halk Sağlığı. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2016. p. 897-923.
Lindemann E. Symptomatology and management of acute grief. American Journal of Psychiatry. 1944;101(2):141-148.
Townsend MC, Morgan KI. Psychiatric mental health nursing: Concepts of care in evidence-based practice. FA Davis; 2017.
Terakye G, Güner P. Kriz potansiyeli taşıyan bir dönem: Yaşlılık. Kriz Dergisi. 1997;5(2).
World Health Organization. World report on ageing and health. WHO; 2015.
World Health Organization. World Health Statistics 2013. (23/06/2024 tarihinde https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2013/en/ adresinden ulaşılmıştır.)
Onur B. Gelişim psikolojisi yetişkinlik yaşlılık-ölüm. 9th ed. Ankara: İmge Kitabevi; 2011. p. 40-400.
Topses G. Gelişim ve öğrenme psikolojisi. 2nd ed. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım; 2006. p. 23-147.
İnel Manav A, Bozkurt A, Coşkun E. Yaşlıların kişisel anlam profili ve psikolojik iyi oluşlarının değerlendirilmesi. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi. 2021;4(1):48-55. doi:10.38108/ouhcd.816449
Kalyoncuo S, Kartın PT. Aktif yaşlanma ve hemşirelik bakımı. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2021;8(1):26-32.
Baldwin BA. A paradigm for the classification of emotional crises: Implications for crisis intervention. American Journal of Orthopsychiatry. 1978;48(3):538-551. doi:10.1111/j.1939-0025.1978.tb01342.x
Aguilera DC. Crisis intervention: Theory and methodology. 8th ed. St. Louis, MO: C.V. Mosby; 1998.
Sözer Y. Psikiyatride kriz kavramı ve krize müdahale. Kriz Dergisi. 1992;1(1):8-12.
Maraş, A. (2014). Komplike yas: Derleme ve vaka çalışması. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi , 1 (1), 41-59.
Ayata R, Çamur G. Sosyal hizmet perspektifinden covid-19 pandemi süreci ve sosyal sorunlara yönelik kriz değerlendirmesi. Sosyal Politika ve Sosyal Hizmet Çalışmaları Dergisi. 2020;1(1):21-36.
Apaydın Demirci Z, Mersin S. Pozitif psikolojinin krizle baş etmede önemi. Beşerî Bilimler. 2020;15(1):36-44.
Aydın A. Yaşlıların covid-19 pandemi sürecinde yaşadıkları sağlık, sosyal ve ekonomik yönlü zorluklar. 2022.
Erol S, Ergün A. Geriatrik palyatif bakım: Neden, nerede, ne zaman, nasıl ve kim tarafından verilmeli. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi. 2019;1(2):38-48.
Palabıyıkoğlu R. Durumsal krizler, kriz ve krize müdahale. A.Ü. Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi. Ankara; 1999.
Aydoğdu A, Yıldırım NK, Özkan M, Özkan S. Gelişimsel ve durumsal krize müdahale: Olgu sunumu. Journal of Psychiatric Nursing/Psikiyatri Hemşireleri Derneği. 2012;3(2).
Şevik AE. Deprem ve yaşlılık: psikososyal bir bakış. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi. 2023;16(1):49-57.
Maraş A. Komplike yas: Derleme ve vaka çalışması. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi. 2014;1(1):41-59. doi:10.31682/ayna.470560
Freud S. Yas ve melankoli. Uslu R, Berksun OE, translators. Kriz Dergisi. 1997;1(2):98-103.
Bildik T. Ölüm, kayıp, yas ve patolojik yas. Ege Tıp Dergisi. 2013;52(4):223-229.
Çolak GV, Hocaoğlu Ç. Kayıp ve yas: Bir gözden geçirme. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi. 2021;3(1):56-62.
Karadakovan A, editor. Yaşlıda destek bakım. Akademisyen Kitabevi; 2020.
Meichsner F, O'Connor M, Skritskaya N, Shear MK. Grief before and after bereavement in the elderly: An approach to care. The American Journal of Geriatric Psychiatry. 2020;28(5):560-569.
Kübler-Ross E, Kessler D. On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. New York: Scribner; 2014.
Özel Y, Özkan B. Kayıp ve yasa psikososyal yaklaşım. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2020;12(3):352-367.
McCoyd JL, Walter CA. Grief and loss across the lifespan: A biopsychosocial perspective. Springer Publishing Company; 2015.
Gorman LM, Sultan DF. The grieving patient. İn: Gorman LM, Sultan DF, editors. Psychosocial Nursing For General Patient Care. 3rd ed. Philadelphia: FA Davis; 2008. p. 129-140.
Kızılkaya M, Koştu N. Yaşlılıkta ölüm kavramı ve hemşirelik yaklaşımı. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2010;9(4):69-74.
Videbeck, S. L. (2010). Psychiatric-mental health nursing. Lippincott Williams & Wilkins.
Alay, H. K., & Metin, N. (2023). Sağlık kurumlarında kriz yönetimi: Bir kamu hastanesi örneği. İstatistik ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, (7), 26-42.
Yıldırım, Ş. (2016). Sosyal hizmette krize müdahale yaklaşımının kullanımı krize müdahale. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(4).
Demirci, Z. A., & Mersin, S. (2020). Pozitif psikolojinin krizle baş etmede önemi. Humanities Sciences, 15(1), 36-44.
AĞCA, M. A., AVŞAROĞLU, S., & SARGIN, N. (2024). Okul ortamlarında kriz ve krize müdahale modellerinin incelenmesi. International Journal of Progression and Development in Education (ijpade), 2(1), 43-58.
Referanslar
Caplan G. Principles of preventive psychiatry. New York, NY: Basic Books; 1964.
Türk Dil Kurumu. Genel Türkçe sözlük. 2024. (23/06/2024 tarihinde http://www.tdk.gov.tr adresinden ulaşılmıştır)
Lagerquist SL. Davis'in NCLEX-RN® Başarısı. FA Davis; 2012.
MJ H. Varcarolis' foundations of psychiatric mental health nursing: A clinical approach; 2014.
Gürhan N. Ruh sağlığı ve psikiyatri hemşireliği. In: Akbaba M, editor. Temel Halk Sağlığı. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2016. p. 897-923.
Lindemann E. Symptomatology and management of acute grief. American Journal of Psychiatry. 1944;101(2):141-148.
Townsend MC, Morgan KI. Psychiatric mental health nursing: Concepts of care in evidence-based practice. FA Davis; 2017.
Terakye G, Güner P. Kriz potansiyeli taşıyan bir dönem: Yaşlılık. Kriz Dergisi. 1997;5(2).
World Health Organization. World report on ageing and health. WHO; 2015.
World Health Organization. World Health Statistics 2013. (23/06/2024 tarihinde https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2013/en/ adresinden ulaşılmıştır.)
Onur B. Gelişim psikolojisi yetişkinlik yaşlılık-ölüm. 9th ed. Ankara: İmge Kitabevi; 2011. p. 40-400.
Topses G. Gelişim ve öğrenme psikolojisi. 2nd ed. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım; 2006. p. 23-147.
İnel Manav A, Bozkurt A, Coşkun E. Yaşlıların kişisel anlam profili ve psikolojik iyi oluşlarının değerlendirilmesi. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi. 2021;4(1):48-55. doi:10.38108/ouhcd.816449
Kalyoncuo S, Kartın PT. Aktif yaşlanma ve hemşirelik bakımı. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2021;8(1):26-32.
Baldwin BA. A paradigm for the classification of emotional crises: Implications for crisis intervention. American Journal of Orthopsychiatry. 1978;48(3):538-551. doi:10.1111/j.1939-0025.1978.tb01342.x
Aguilera DC. Crisis intervention: Theory and methodology. 8th ed. St. Louis, MO: C.V. Mosby; 1998.
Sözer Y. Psikiyatride kriz kavramı ve krize müdahale. Kriz Dergisi. 1992;1(1):8-12.
Maraş, A. (2014). Komplike yas: Derleme ve vaka çalışması. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi , 1 (1), 41-59.
Ayata R, Çamur G. Sosyal hizmet perspektifinden covid-19 pandemi süreci ve sosyal sorunlara yönelik kriz değerlendirmesi. Sosyal Politika ve Sosyal Hizmet Çalışmaları Dergisi. 2020;1(1):21-36.
Apaydın Demirci Z, Mersin S. Pozitif psikolojinin krizle baş etmede önemi. Beşerî Bilimler. 2020;15(1):36-44.
Aydın A. Yaşlıların covid-19 pandemi sürecinde yaşadıkları sağlık, sosyal ve ekonomik yönlü zorluklar. 2022.
Erol S, Ergün A. Geriatrik palyatif bakım: Neden, nerede, ne zaman, nasıl ve kim tarafından verilmeli. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi. 2019;1(2):38-48.
Palabıyıkoğlu R. Durumsal krizler, kriz ve krize müdahale. A.Ü. Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi. Ankara; 1999.
Aydoğdu A, Yıldırım NK, Özkan M, Özkan S. Gelişimsel ve durumsal krize müdahale: Olgu sunumu. Journal of Psychiatric Nursing/Psikiyatri Hemşireleri Derneği. 2012;3(2).
Şevik AE. Deprem ve yaşlılık: psikososyal bir bakış. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi. 2023;16(1):49-57.
Maraş A. Komplike yas: Derleme ve vaka çalışması. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi. 2014;1(1):41-59. doi:10.31682/ayna.470560
Freud S. Yas ve melankoli. Uslu R, Berksun OE, translators. Kriz Dergisi. 1997;1(2):98-103.
Bildik T. Ölüm, kayıp, yas ve patolojik yas. Ege Tıp Dergisi. 2013;52(4):223-229.
Çolak GV, Hocaoğlu Ç. Kayıp ve yas: Bir gözden geçirme. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi. 2021;3(1):56-62.
Karadakovan A, editor. Yaşlıda destek bakım. Akademisyen Kitabevi; 2020.
Meichsner F, O'Connor M, Skritskaya N, Shear MK. Grief before and after bereavement in the elderly: An approach to care. The American Journal of Geriatric Psychiatry. 2020;28(5):560-569.
Kübler-Ross E, Kessler D. On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. New York: Scribner; 2014.
Özel Y, Özkan B. Kayıp ve yasa psikososyal yaklaşım. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2020;12(3):352-367.
McCoyd JL, Walter CA. Grief and loss across the lifespan: A biopsychosocial perspective. Springer Publishing Company; 2015.
Gorman LM, Sultan DF. The grieving patient. İn: Gorman LM, Sultan DF, editors. Psychosocial Nursing For General Patient Care. 3rd ed. Philadelphia: FA Davis; 2008. p. 129-140.
Kızılkaya M, Koştu N. Yaşlılıkta ölüm kavramı ve hemşirelik yaklaşımı. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2010;9(4):69-74.
Videbeck, S. L. (2010). Psychiatric-mental health nursing. Lippincott Williams & Wilkins.
Alay, H. K., & Metin, N. (2023). Sağlık kurumlarında kriz yönetimi: Bir kamu hastanesi örneği. İstatistik ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, (7), 26-42.
Yıldırım, Ş. (2016). Sosyal hizmette krize müdahale yaklaşımının kullanımı krize müdahale. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(4).
Demirci, Z. A., & Mersin, S. (2020). Pozitif psikolojinin krizle baş etmede önemi. Humanities Sciences, 15(1), 36-44.
AĞCA, M. A., AVŞAROĞLU, S., & SARGIN, N. (2024). Okul ortamlarında kriz ve krize müdahale modellerinin incelenmesi. International Journal of Progression and Development in Education (ijpade), 2(1), 43-58.
