Yara Bakımı ve Güncel Ürünler
Özet
Yara, herhangi bir nedenle doku bütünlüğünün bozulması, yara iyileşmesi ise düzenli hücresel, damarsal ve biyokimyasal olaylar ile bozulan dokunun yeniden sağlıklı duruma dönmesi olarak tanımlanmaktadır. Cerrahi hastasında da tedavinin bir sonucu olarak oluşan akut yaranın iyileşmesi hastanın tedavi ve bakımında önemli bir süreci oluşturmaktadır. İnflamasyon, proliferasyon ve maturasyon aşamalarından oluşan yara iyileşme sürecini, hastanın bireysel özellikleri ve gereksinimleri ile yara yatağının özellikleri etkilemektedir. Bu nedenle, tedavi ve bakımda kullanılacak ürünlere karar vermeden önce hastanın ve yara yatağının dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi önemlidir. Yara bakımında kullanılan örtüler pasif bakım sistemleri; topikal basınç tedavisi ve hiperbarik oksijen gibi tedaviler de aktif bakım sistemleri olarak sınıflandırılmaktadır. Pasif bakım sistemlerinin kullanım amacı, yara yatağını travmalardan ve enfeksiyonlardan korumak, yara yatağını nemli tutmak ve aşırı eksudayı uzaklaştırmaktır. Aktif bakım sistemlerinin kullanım amacı ise iyileşmesi geciken yaraya makrofaj ve fibroblast gibi hücrelerin göçünü hızlandırmak, yara yatağındaki enfeksiyonu tedavi etmek ve geniş yara yatağını greft veya flep tedavisine hazırlamaktır. Yaraya uygun bakım ürünün seçimi, yara iyileşmesini hızlandırmak dışında yara iyileşme komplikasyonlarının önlenmesinde de önemlidir. Bu nedenle, sadece stoma ve yara bakım hemşiresi değil tüm cerrahi hemşireleri, bakım verdikleri hastaların yarasını, yara iyileşmesinin temel ilkeleri doğrultusunda değerlendirebilmeli, yara bakım ürünlerini ve özelliklerini bilmeli, hastaya ve yaraya uygun bakım ürününü seçebilmelidir.
Wound is defined as an impairment of tissue integrity for any reason, whereas wound healing is defined as the recovery of a tissue impaired by regular cellular, vascular and biochemical events. Recovery of an acute wound caused by treatment in surgical patients has a key role in the treatment and care of patients. Recovery process which includes inflammation, proliferation and maturation stages is affected by personal characteristics and needs of the patient, as well as properties of the wound bed. Therefore, prior to deciding on the products to use during treatment and care, it is significant to carefully assess the patient and wound bed. Dressings used in wound care are classified as passive care systems, while treatments such as topical pressure therapy and hyperbaric oxygen are classified as active care systems. Intended purpose of passive care systems is to protect the wound bed from traumas and infections, keep it moisturized and avoid excessive exudate. Intended purpose of active care systems is to accelerate the migration of cells such as macrophage and fibroblast into the wound that has taken a longer time to recover, cure infections in the wound bed and prepare the large wound bed to graft or flap therapy. Choosing an appropriate care product for the wound is vital for preventing the wound healing complications besides accelerating the wound healing. Therefore, rather than only the stoma and wound care nurse, all surgical nurses should be able to evaluate the wound of their patients in line with basic principles of wound healing, be familiar with wound care products and their properties and choose an appropriate care product for the patient and the wound.
Referanslar
Yüksel S. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Çelik S (ed). Cerrahi Hemşireliğinde Güncel Uygulamalar içinde. Antalya: Çukurova Nobel Tıp Kitapevi. 2021. p.249-277.
Bilik Ö. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Arslan S (ed.) Cerrahi Hemşireliğinde Temel Kavramlar ve Bakım içinde. Ankara: Akademisyen Kitapevi; 2021. p.99-123.
Göktaş S, Gezginci E. Wound Healing and Management: Current Approaches in Care. In: Chernopolski PM, Shapekova NL, Sançar B, Ak B, (eds.) Recent Studies in Health Sciences. Sofia St. Kliment Ohridski University Press; 2019. p.581-596.
Peña OA, Martin P. Cellular and molecular mechanisms of skin wound healing. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024. doi:10.1038/s41580-024-00715-1.
Tottoli EM, Dorati R, Genta I, et al. Skin wound healing process and new emerging technologies for skin wound care and regeneration. Pharmaceutics. 2020;12(8): 735. doi:10.3390/pharmaceutics12080735
Dong R, Guo B. Smart wound dressings for wound healing. Nano Today. 2021; 41: 101290. doi:10.1016/j.nantod.2021.101290
Cebeci Kahraman F, Savaş Erdoğan S. Yara iyileşmesi. Akdeniz N, Karadağ AS, (ed). Dermatolojik Cerrahi. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. p.8-14.
Catanzano O, Quaglia F, Boateng JS. Wound dressings as growth factor delivery platforms for chronic wound healing. Expert Opinion on Drug Delivery. 2021; 18(6): 737-759. doi:10.1080/17425247.2021.1867096
Raepsaet C, Alves P, Cullen B, et al. Clinical research on the use of bordered foam dressings in the treatment of complex wounds: A systematic review of reported outcomes and applied measurement instruments. Journal of Tissue Viability. 2022; 31(3): 514-522. doi:10.1016/j.jtv.2022.05.005
Bulut H. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Karadağ M, Bulut H (edt.) Cerrahi Hemşireliği I içinde. Ankara: Vize Basın Yayın; 2019. p.105-122.
Can A, Sağbaş S. Yara Bakımı ve Güncel Yaklaşımlar. Uyar Hazar H (ed.) Sağlık Bilim 2023 Hemşirelik I içinde. İstanbul: Efe akademi Yayınları; 2023. p.141-160.
Akyolcu, N. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Aksoy G, Kanan N, Akyolcu N (edt.) Cerrahi Hemşireliği I içinde. Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2017. p. 79-114.
Baycar Z, Dadacı M. Pansuman teknikleri. Özbek S (ed.) Plastik Cerrahide Genel Prensipler içinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2023. p.34-38.
Toma E, Erika R. Improved wound bed preparation using a mono-use disposable hydrodebridement tool-case studies. Senses and Sciences. 2018;5(4): 649-658. doi: 10.14616/sands- 2018- 5-649658
Sangha MS, Deroide F, Meys R. Wound healing, scarring and management. Clinical and Experimental Dermatology. 2024; 49: 325-336. Doi:10.1093/ced/llad410
Marshall CD, Hu MS, Leavitt T, et al. Cutaneous scarring: basic science, current treatments, and future directions. Advances in Wound Care. 2018;7(2): 29-45. doi:10.1089/wound.2016.0696
Ud-Din S, Sebastian A, Giddings P, Colthurst J, et al. Angiogenesis is induced and wound size is reduced by electrical stimulation in an acute wound healing model in human skin. PLoS One. 2015;10(4): e0124502. doi:10.1371/journal.pone.0124502
Ayhan H, Şahin İ, Taştan S, et al. Sağlık çalışanlarının yara bakımında vakum yardımlı kapama ve modern pansuman kullanımına ilişkin görüşleri. Türk Plastik Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi Dergisi.2009;17(1): 11-15.
Gürkan A. Ameliyat sonrası yara iyileşmesi komplikasyonları ve hemşirelik bakımı. Yıldız Fındık Ü (ed.) Ameliyat Sonrası Komplikasyonlar ve Hemşirelik Bakımı içinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2019. p.37-42.
Karahan A, Toruner EK, Ceylan A, et al. Reliability and validity of a Turkish Language Version of the Bates-Jensen Wound Assessment Tool. Journal of Wound, Ostomy, and Continence Nursing. 2014;41(4): 340-3444. doi:10.1097/WON.0000000000000036
Mirasoğlu B. Yara bakım ürünleri. TOTBID Dergisi. 2015;14(5): 456-461. doi:10.14292/totbid.dergisi.2015.65
Vural F, Savci A. Yara bakımında yeni uygulamalar. Türkiye Klinikleri Journal of Nursing Sciences; 2017;3(3): 224-232.
Dolgun E. Yara iyileşmesi. Yavuz van Giersbergen M (ed.) Cerrahi Hemşireliği içinde. Ankara: Nobel Tıp Kitapevleri; 2023. p.79-87.
Tuğ T, Konuk Y. Yara Bakım Ürünleri. Uncu H (ed) Yara İçinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2021. p.199-205.
Younis AS, Abdelmonem IM, Gadullah M, Alnaggar HE, Mohamed YR, Villanueva G, Thompson J, Areia C, Nabhan AF. Hydrogel dressings for donor sites of split-thickness skin grafts. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023;8(8): CD013570. doi:10.1002/14651858.CD013570
Dağcı M, Öztekin SD. Yara bakımında kullanılan yara örtüsü teknolojileri: randomize kontrollü çalışmaların incelenmesi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;16: 271-283.
Mutlu S, Yılmaz E. Yara yönetiminde güncel yaklaşımlar. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2019; 8(4): 481-494.
Alihosseini C, Kopelman H, Lam J, et al. Do commonly used antimicrobial topicals facilitate venous leg ulcer healing? Advances in Skin and Wound Care. 2023; 36(6): 322–327. doi:10.1097/01.ASW.0000926636.51805.d5
Li C, Chen H, You G. Effect of algoplaque hydrocolloid dressing combined with nanosilver antibacterial gel under predictive nursing in the treatment of medical device-related pressure injury. Computational and Mathematical Methods in Medicine. 2022: 9756602. doi:10.1155/2022/9756602.
Yousefian F, Hesari R, Jensen T, et al. Antimicrobial wound dressings: a concise review for clinicians. Antibiotics. 2023;12(9): 1434. doi:10.3390/antibiotics12091434
Ersoy Y, Duran M, Tayyar AE. Tıbbi tekstiller ve yara örtüsü. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi. 2015;3: 451-458.
Arıcan M, Parlak K. Yara örtü materyalleri. Türkiye Klinikleri Veterinary Sciences-Surgery. 2016; 2(1): 32-40.
Holloway S, Harding, KG. Wound dressings. Surgery. 2022; 40(1): 25-32. doi:10.1016/j.mpsur.2021.11.002
May A, Kopecki Z, Carney B, et. al. Antimicrobial silver dressings: a review of emerging issues for modern wound care. Australian and New Zealand Journal of Surgery. 2022;92(3): 379–384. doi:10.1111/ans.17382
Tsang KK, Kwong EW, To TS, et al. A pilot randomized, controlled study of nanocrystalline silver, manuka honey, and conventional dressing in healing diabetic foot ulcer. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2017; 1: 5294890. doi:10.1155/2017/5294890
Verbelen J, Hoeksema H, Heyneman A, et al. . Aquacel(®) Ag dressing versus Acticoat™ dressing in partial thickness burns: a prospective, randomized, controlled study in 100 patients. Part 1: burn wound healing. Burns. 2014;40(3):416-27. doi: 10.1016/j.burns.2013.07.008
Yusoff MK, Bekdemir Y, Öztürk F. Bal sargısının kronik yaralar ve ülserlerin iyileşmesindeki etkinliği. Akçiçek E, Yücel B (edt.) Arı Ürünleri ve Sağlık (Apiterapi) içinde. İzmir: SİDAS Medya Ltd. Şti. 2015. p.78-89.
Topal Hançer A, Yılmaz P. Balın yara iyileşmesi üzerine etkisinin değerlendirilmesi. Bozok Tıp Dergisi. 2019;9(1): 152-159. doi:10.16919/bozoktip.399768
Zeleníková R, Vyhlídalová D. Applying honey dressings to non-healing wounds in elderly persons receiving home care. Journal of Tissue Viability. 2019;28(3): 139-143. doi:10.1016/j.jtv.2019.04.002
Yılmaz AC, Aygin D. Honey dressing in wound treatment: a systematic review. Complementary Therapies in Medicine. 2020; 51: 102388. doi:10.1016/j.ctim.2020.102388
Papanikolaou GE, Gousios G, Cremers NAJ. Use of medical-grade honey to treat clinically infected heel pressure ulcers in high-risk patients: a prospective case series. Antibiotics. 2023;12(3): 605. doi:10.3390/antibiotics12030605
Martí-Carvajal AJ, Gluud C, Nicola S. et.al. Growth factors for treating diabetic foot ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;15(10): CD008548. doi:10.1002/14651858.CD008548.pub2
Hingorani A, Lamuraglia GM, Henke P, et al. The Management of diabetic foot: a clinical practice guideline by the society for vascular surgery in collaboration with The American Podiatric Medical Association and The Society for Vascular Medicine. Journal of Vascular Surgery. 2016;63 (2): 3S-21S. doi:10.1016/j.jvs.2015.10.003
Cheah YJ, Buyong, MR, Mohd Yunus MH. Wound healing with electrical stimulation technologies: a review. Polymers. 2021; 13(21): 3790. Doi: 10.3390/polym13213790
Horch RE, Ludolph I, Müller-Seubert W, et.al. Topical negative-pressure wound therapy: emerging devices and techniques. Expert Review of Medical Devices. 2020;17(2): 139-148. doi:10.1080/17434440.2020.1714434
Bai Z, Wang H, Sun H, et al.. Effect of hyperbaric oxygen therapy on the patients with venous leg ulcer: A systematic review and meta-analysis. Asian Journal of Surgery. 2023;46(10): 4131-4137. doi:10.1016/j.asjsur.2023.01.068
Özkayın N, Erdem M, Tiftikcioğlu Ö. Negatif basınçlı yara tedavisi ve ortopedi pratiğinde kullanımı. TOTBID Dergisi. 2017;16(3): 203-208. doi:10.14292/totbid.dergisi.2017.30
Norman G, Shi C, Goh EL, et.al. Negative pressure wound therapy for surgical wounds healing by primary closure. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;4(4): CD009261. doi:10.1002/14651858.CD009261.pub7
Ríos-Gómez M, Gómez-Ortega V, Cardona C, et. al. (2023). Hyperbaric oxygen therapy in plastic, aesthetic, and reconstructive surgery: systematic review. Surgical Techniques Development. 2023;12(1): 43–52. doi:10.3390/std12010003
Demir L, Öztürk M. Use of hyperbaric oxygen therapy in severe earthquake injuries. Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi. 2024;30(3): 185-191. doi:10.14744/tjtes.2024.60979
Kavaklı A, Aksu F. Ozon Tedavisi. Fırat Tıp Dergisi.2021; 26(4): 183-189.
Romary DJ, Landsberger SA, Bradner KN, et al. Liquid ozone therapies for the treatment of epithelial wounds: a systematic review and meta-analysis. International Wound Journal. 2023;20(4): 1235–1252. doi: 10.1111/iwj.13941
Bomfim TL, Gomes IA, Meneses DDVC, et.al. Effectiveness of ozone therapy as an adjunct treatment for lower-limb ulcers: a systematic review. Advances in Skin and Wound Care. 2021;34 (10): 1-9. doi:10.1097/01.ASW.0000789064.09407.30
Hussain MA. The importance of advanced modalities in wound healing: a focus on the effects of electrical stimulation. Wound Practice and Research. 2020;28(4): 168-172. doi:10.33235/wpr.28.4.168-172
Luo R, Dai J, Zhang J. et.al. Accelerated skin wound healing by electrical stimulation. Advanced Healthcare Materials. 2021;10(16): 2100557. doi:10.1002/adhm.202100557
Rajendran SB, Challen K, Wright KL, et al. Electrical stimulation to enhance wound healing. Journal of Functional Biomaterials. 2021;12(2): 40. doi:10.3390/jfb12020040
Zheng W, Yang W, Wei W, et.al. An electroconductive and antibacterial adhesive nanocomposite hydrogel for high-performance skin wound healing. Advanced Healthcare Materials. 2024;13(8): e2303138. doi:10.1002/adhm.202303138
Bazaliński D, Sieńczak K, Pytlak K et. al. Pain assessment in patients undergoing maggot debridement therapy in the process of local treatment of chronic wounds. Journal of Clinical Medicine. 2024; 13(3): 884. doi:10.3390/jcm13030884
Morris D, Flores M, Harris L, et al. Larval therapy and larval excretions/secretions: a potential treatment for biofilm in chronic wounds? A systematic review. Microorganisms. 2023;11(2): 457. doi:10.3390/microorganisms11020457
Dağlı A., Yüksel S. Kronik Yara İyileşmesinde Maggotların Etkisi. Karakurt P (ed) Sağlık Bilimleri Araştırmaları: Hemşirelik & Ebelik-III içinde. Gaziantep: Özgür Yayın-Dağıtım Co. Ltd.; 2023. p.165-175.
Gieroń M, Słowik-Rylska M, Kręcisz B. Effectiveness of maggot debridement therapy in treating chronic wounds – review of current literature. Medical Studies. 2018;34(4): 325–331. doi:10.5114/ms.2018.80949
Xu J, Zgheib C, Hodges MM, et al. Mesenchymal stem cells correct impaired diabetic wound healing by decreasing ECM proteolysis. Physiological Genomics. 2017; 49(10): 541-548. doi:10.1152/physiolgenomics.00090.2016
Özçakır EC, Kutlubay Z. Kök hücre. Kartal SP (ed.) Dermatoloji - Güncel. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2023. p.191-193.
Hashemi SS, Mohammadi AA, Kabiri H, et. al. The healing effect of Wharton’s jelly stem cells seeded on biological scaffold in chronic skin ulcers: A randomized clinical trial. Journal of Cosmetic Dermatology. 2019;18(6): 1961-1967. doi:10.1111/jocd.12931
Nandhini J, Karthikeyan E, Rajeshkumar S. Nanomaterials for wound healing: current status and futuristic frontier. Biomedical Technology 2024;6: 26-45. doi:10.1016/j.bmt.2023.10.001
Referanslar
Yüksel S. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Çelik S (ed). Cerrahi Hemşireliğinde Güncel Uygulamalar içinde. Antalya: Çukurova Nobel Tıp Kitapevi. 2021. p.249-277.
Bilik Ö. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Arslan S (ed.) Cerrahi Hemşireliğinde Temel Kavramlar ve Bakım içinde. Ankara: Akademisyen Kitapevi; 2021. p.99-123.
Göktaş S, Gezginci E. Wound Healing and Management: Current Approaches in Care. In: Chernopolski PM, Shapekova NL, Sançar B, Ak B, (eds.) Recent Studies in Health Sciences. Sofia St. Kliment Ohridski University Press; 2019. p.581-596.
Peña OA, Martin P. Cellular and molecular mechanisms of skin wound healing. Nature Reviews Molecular Cell Biology. 2024. doi:10.1038/s41580-024-00715-1.
Tottoli EM, Dorati R, Genta I, et al. Skin wound healing process and new emerging technologies for skin wound care and regeneration. Pharmaceutics. 2020;12(8): 735. doi:10.3390/pharmaceutics12080735
Dong R, Guo B. Smart wound dressings for wound healing. Nano Today. 2021; 41: 101290. doi:10.1016/j.nantod.2021.101290
Cebeci Kahraman F, Savaş Erdoğan S. Yara iyileşmesi. Akdeniz N, Karadağ AS, (ed). Dermatolojik Cerrahi. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. p.8-14.
Catanzano O, Quaglia F, Boateng JS. Wound dressings as growth factor delivery platforms for chronic wound healing. Expert Opinion on Drug Delivery. 2021; 18(6): 737-759. doi:10.1080/17425247.2021.1867096
Raepsaet C, Alves P, Cullen B, et al. Clinical research on the use of bordered foam dressings in the treatment of complex wounds: A systematic review of reported outcomes and applied measurement instruments. Journal of Tissue Viability. 2022; 31(3): 514-522. doi:10.1016/j.jtv.2022.05.005
Bulut H. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Karadağ M, Bulut H (edt.) Cerrahi Hemşireliği I içinde. Ankara: Vize Basın Yayın; 2019. p.105-122.
Can A, Sağbaş S. Yara Bakımı ve Güncel Yaklaşımlar. Uyar Hazar H (ed.) Sağlık Bilim 2023 Hemşirelik I içinde. İstanbul: Efe akademi Yayınları; 2023. p.141-160.
Akyolcu, N. Yara İyileşmesi ve Hemşirelik Bakımı. Aksoy G, Kanan N, Akyolcu N (edt.) Cerrahi Hemşireliği I içinde. Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri; 2017. p. 79-114.
Baycar Z, Dadacı M. Pansuman teknikleri. Özbek S (ed.) Plastik Cerrahide Genel Prensipler içinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2023. p.34-38.
Toma E, Erika R. Improved wound bed preparation using a mono-use disposable hydrodebridement tool-case studies. Senses and Sciences. 2018;5(4): 649-658. doi: 10.14616/sands- 2018- 5-649658
Sangha MS, Deroide F, Meys R. Wound healing, scarring and management. Clinical and Experimental Dermatology. 2024; 49: 325-336. Doi:10.1093/ced/llad410
Marshall CD, Hu MS, Leavitt T, et al. Cutaneous scarring: basic science, current treatments, and future directions. Advances in Wound Care. 2018;7(2): 29-45. doi:10.1089/wound.2016.0696
Ud-Din S, Sebastian A, Giddings P, Colthurst J, et al. Angiogenesis is induced and wound size is reduced by electrical stimulation in an acute wound healing model in human skin. PLoS One. 2015;10(4): e0124502. doi:10.1371/journal.pone.0124502
Ayhan H, Şahin İ, Taştan S, et al. Sağlık çalışanlarının yara bakımında vakum yardımlı kapama ve modern pansuman kullanımına ilişkin görüşleri. Türk Plastik Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi Dergisi.2009;17(1): 11-15.
Gürkan A. Ameliyat sonrası yara iyileşmesi komplikasyonları ve hemşirelik bakımı. Yıldız Fındık Ü (ed.) Ameliyat Sonrası Komplikasyonlar ve Hemşirelik Bakımı içinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2019. p.37-42.
Karahan A, Toruner EK, Ceylan A, et al. Reliability and validity of a Turkish Language Version of the Bates-Jensen Wound Assessment Tool. Journal of Wound, Ostomy, and Continence Nursing. 2014;41(4): 340-3444. doi:10.1097/WON.0000000000000036
Mirasoğlu B. Yara bakım ürünleri. TOTBID Dergisi. 2015;14(5): 456-461. doi:10.14292/totbid.dergisi.2015.65
Vural F, Savci A. Yara bakımında yeni uygulamalar. Türkiye Klinikleri Journal of Nursing Sciences; 2017;3(3): 224-232.
Dolgun E. Yara iyileşmesi. Yavuz van Giersbergen M (ed.) Cerrahi Hemşireliği içinde. Ankara: Nobel Tıp Kitapevleri; 2023. p.79-87.
Tuğ T, Konuk Y. Yara Bakım Ürünleri. Uncu H (ed) Yara İçinde. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2021. p.199-205.
Younis AS, Abdelmonem IM, Gadullah M, Alnaggar HE, Mohamed YR, Villanueva G, Thompson J, Areia C, Nabhan AF. Hydrogel dressings for donor sites of split-thickness skin grafts. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2023;8(8): CD013570. doi:10.1002/14651858.CD013570
Dağcı M, Öztekin SD. Yara bakımında kullanılan yara örtüsü teknolojileri: randomize kontrollü çalışmaların incelenmesi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;16: 271-283.
Mutlu S, Yılmaz E. Yara yönetiminde güncel yaklaşımlar. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2019; 8(4): 481-494.
Alihosseini C, Kopelman H, Lam J, et al. Do commonly used antimicrobial topicals facilitate venous leg ulcer healing? Advances in Skin and Wound Care. 2023; 36(6): 322–327. doi:10.1097/01.ASW.0000926636.51805.d5
Li C, Chen H, You G. Effect of algoplaque hydrocolloid dressing combined with nanosilver antibacterial gel under predictive nursing in the treatment of medical device-related pressure injury. Computational and Mathematical Methods in Medicine. 2022: 9756602. doi:10.1155/2022/9756602.
Yousefian F, Hesari R, Jensen T, et al. Antimicrobial wound dressings: a concise review for clinicians. Antibiotics. 2023;12(9): 1434. doi:10.3390/antibiotics12091434
Ersoy Y, Duran M, Tayyar AE. Tıbbi tekstiller ve yara örtüsü. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi. 2015;3: 451-458.
Arıcan M, Parlak K. Yara örtü materyalleri. Türkiye Klinikleri Veterinary Sciences-Surgery. 2016; 2(1): 32-40.
Holloway S, Harding, KG. Wound dressings. Surgery. 2022; 40(1): 25-32. doi:10.1016/j.mpsur.2021.11.002
May A, Kopecki Z, Carney B, et. al. Antimicrobial silver dressings: a review of emerging issues for modern wound care. Australian and New Zealand Journal of Surgery. 2022;92(3): 379–384. doi:10.1111/ans.17382
Tsang KK, Kwong EW, To TS, et al. A pilot randomized, controlled study of nanocrystalline silver, manuka honey, and conventional dressing in healing diabetic foot ulcer. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2017; 1: 5294890. doi:10.1155/2017/5294890
Verbelen J, Hoeksema H, Heyneman A, et al. . Aquacel(®) Ag dressing versus Acticoat™ dressing in partial thickness burns: a prospective, randomized, controlled study in 100 patients. Part 1: burn wound healing. Burns. 2014;40(3):416-27. doi: 10.1016/j.burns.2013.07.008
Yusoff MK, Bekdemir Y, Öztürk F. Bal sargısının kronik yaralar ve ülserlerin iyileşmesindeki etkinliği. Akçiçek E, Yücel B (edt.) Arı Ürünleri ve Sağlık (Apiterapi) içinde. İzmir: SİDAS Medya Ltd. Şti. 2015. p.78-89.
Topal Hançer A, Yılmaz P. Balın yara iyileşmesi üzerine etkisinin değerlendirilmesi. Bozok Tıp Dergisi. 2019;9(1): 152-159. doi:10.16919/bozoktip.399768
Zeleníková R, Vyhlídalová D. Applying honey dressings to non-healing wounds in elderly persons receiving home care. Journal of Tissue Viability. 2019;28(3): 139-143. doi:10.1016/j.jtv.2019.04.002
Yılmaz AC, Aygin D. Honey dressing in wound treatment: a systematic review. Complementary Therapies in Medicine. 2020; 51: 102388. doi:10.1016/j.ctim.2020.102388
Papanikolaou GE, Gousios G, Cremers NAJ. Use of medical-grade honey to treat clinically infected heel pressure ulcers in high-risk patients: a prospective case series. Antibiotics. 2023;12(3): 605. doi:10.3390/antibiotics12030605
Martí-Carvajal AJ, Gluud C, Nicola S. et.al. Growth factors for treating diabetic foot ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;15(10): CD008548. doi:10.1002/14651858.CD008548.pub2
Hingorani A, Lamuraglia GM, Henke P, et al. The Management of diabetic foot: a clinical practice guideline by the society for vascular surgery in collaboration with The American Podiatric Medical Association and The Society for Vascular Medicine. Journal of Vascular Surgery. 2016;63 (2): 3S-21S. doi:10.1016/j.jvs.2015.10.003
Cheah YJ, Buyong, MR, Mohd Yunus MH. Wound healing with electrical stimulation technologies: a review. Polymers. 2021; 13(21): 3790. Doi: 10.3390/polym13213790
Horch RE, Ludolph I, Müller-Seubert W, et.al. Topical negative-pressure wound therapy: emerging devices and techniques. Expert Review of Medical Devices. 2020;17(2): 139-148. doi:10.1080/17434440.2020.1714434
Bai Z, Wang H, Sun H, et al.. Effect of hyperbaric oxygen therapy on the patients with venous leg ulcer: A systematic review and meta-analysis. Asian Journal of Surgery. 2023;46(10): 4131-4137. doi:10.1016/j.asjsur.2023.01.068
Özkayın N, Erdem M, Tiftikcioğlu Ö. Negatif basınçlı yara tedavisi ve ortopedi pratiğinde kullanımı. TOTBID Dergisi. 2017;16(3): 203-208. doi:10.14292/totbid.dergisi.2017.30
Norman G, Shi C, Goh EL, et.al. Negative pressure wound therapy for surgical wounds healing by primary closure. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;4(4): CD009261. doi:10.1002/14651858.CD009261.pub7
Ríos-Gómez M, Gómez-Ortega V, Cardona C, et. al. (2023). Hyperbaric oxygen therapy in plastic, aesthetic, and reconstructive surgery: systematic review. Surgical Techniques Development. 2023;12(1): 43–52. doi:10.3390/std12010003
Demir L, Öztürk M. Use of hyperbaric oxygen therapy in severe earthquake injuries. Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi. 2024;30(3): 185-191. doi:10.14744/tjtes.2024.60979
Kavaklı A, Aksu F. Ozon Tedavisi. Fırat Tıp Dergisi.2021; 26(4): 183-189.
Romary DJ, Landsberger SA, Bradner KN, et al. Liquid ozone therapies for the treatment of epithelial wounds: a systematic review and meta-analysis. International Wound Journal. 2023;20(4): 1235–1252. doi: 10.1111/iwj.13941
Bomfim TL, Gomes IA, Meneses DDVC, et.al. Effectiveness of ozone therapy as an adjunct treatment for lower-limb ulcers: a systematic review. Advances in Skin and Wound Care. 2021;34 (10): 1-9. doi:10.1097/01.ASW.0000789064.09407.30
Hussain MA. The importance of advanced modalities in wound healing: a focus on the effects of electrical stimulation. Wound Practice and Research. 2020;28(4): 168-172. doi:10.33235/wpr.28.4.168-172
Luo R, Dai J, Zhang J. et.al. Accelerated skin wound healing by electrical stimulation. Advanced Healthcare Materials. 2021;10(16): 2100557. doi:10.1002/adhm.202100557
Rajendran SB, Challen K, Wright KL, et al. Electrical stimulation to enhance wound healing. Journal of Functional Biomaterials. 2021;12(2): 40. doi:10.3390/jfb12020040
Zheng W, Yang W, Wei W, et.al. An electroconductive and antibacterial adhesive nanocomposite hydrogel for high-performance skin wound healing. Advanced Healthcare Materials. 2024;13(8): e2303138. doi:10.1002/adhm.202303138
Bazaliński D, Sieńczak K, Pytlak K et. al. Pain assessment in patients undergoing maggot debridement therapy in the process of local treatment of chronic wounds. Journal of Clinical Medicine. 2024; 13(3): 884. doi:10.3390/jcm13030884
Morris D, Flores M, Harris L, et al. Larval therapy and larval excretions/secretions: a potential treatment for biofilm in chronic wounds? A systematic review. Microorganisms. 2023;11(2): 457. doi:10.3390/microorganisms11020457
Dağlı A., Yüksel S. Kronik Yara İyileşmesinde Maggotların Etkisi. Karakurt P (ed) Sağlık Bilimleri Araştırmaları: Hemşirelik & Ebelik-III içinde. Gaziantep: Özgür Yayın-Dağıtım Co. Ltd.; 2023. p.165-175.
Gieroń M, Słowik-Rylska M, Kręcisz B. Effectiveness of maggot debridement therapy in treating chronic wounds – review of current literature. Medical Studies. 2018;34(4): 325–331. doi:10.5114/ms.2018.80949
Xu J, Zgheib C, Hodges MM, et al. Mesenchymal stem cells correct impaired diabetic wound healing by decreasing ECM proteolysis. Physiological Genomics. 2017; 49(10): 541-548. doi:10.1152/physiolgenomics.00090.2016
Özçakır EC, Kutlubay Z. Kök hücre. Kartal SP (ed.) Dermatoloji - Güncel. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2023. p.191-193.
Hashemi SS, Mohammadi AA, Kabiri H, et. al. The healing effect of Wharton’s jelly stem cells seeded on biological scaffold in chronic skin ulcers: A randomized clinical trial. Journal of Cosmetic Dermatology. 2019;18(6): 1961-1967. doi:10.1111/jocd.12931
Nandhini J, Karthikeyan E, Rajeshkumar S. Nanomaterials for wound healing: current status and futuristic frontier. Biomedical Technology 2024;6: 26-45. doi:10.1016/j.bmt.2023.10.001
