Aile Planlaması ve Kontraseptif Yöntemler

Birnur Yeşildağ; Zehra Gölbaşı

doi:10.37609/akya.3201

Yazarlar

Birnur Yeşildağ

https://orcid.org/0000-0002-4239-1295

Zehra Gölbaşı

https://orcid.org/0000-0002-0410-7433

DOI: https://doi.org/10.37609/akya.3201.c12102

Özet

Üreme sağlığını güçlendirme amacına yönelik en temel ve basit sağlık hizmeti olan aile planlaması, çiftlerin istenilen zaman ve sayıda çocuk sahibi olmaya karar vermeleri ya da bireysel isteklerine göre çocuk sayısı ve doğum aralığını belirlemesidir. Tarihsel süreç içinde ülkelerin nüfus ile ilgili temel demografik değişkenlerine parelel olarak aile planlaması hizmetlerinin kapsamı da değişime uğramıştır. Bu değişikler nedeniyle bazı dönemlerde çiftlerin kontraseptif kullanımına izin verilirken bazı dönemlerde kontraseptif yöntem kullanımı yasaklanmıştır. Kontraseptif yöntemlerin hem üreme sağlığı hem de sürdürülebilir nüfus artışı, eğitim, istihdam, ekonomik kalkınma, kadının güçlenmesi gibi konular üzerinde olumlu etkileri bulunmaktadır. Bu etkileri nedeniyle anne, bebek, aile ve topluma çeşitli katkı sağlamaktadır. Günümüzde kadın ve erkekler tarafından kullanabilecek çeşitli kontraseptif yöntemler bulunmaktadır. Bu yöntemlerin kullanımı ile bireylerin çocuk sahibi olması, istenmeyen gebeliklerin önlenmesi, gebelikler arası sürenin planlanması, erken ve ileri yaş gebeliklerin önlenmesi ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma amaçlanmaktadır. Belirlenen amaçlar doğrultusunda çiftlerin kendileri için en güvenilir kontraseptif yöntemi kullanabilmesi önemlidir. Bu nedenle sağlık profesyonellerin kontraseptif yöntem hizmeti almak isteyen hem yeni kullanıcı hem de sürekli kullanıcının yöntem seçiminde danışmanlık yapma ve yöntem uygunluğu açısından tıbbi olarak değerlendirmede önemli sorumlulukları bulunmaktadır. Sağlık profesyonellerinden kontraseptif danışmanlığını ve verilen hizmetin izleminde güncel bilgiye dayalı olarak hizmet vermesi beklenmektedir. Bu bilgiler doğrultusunda bu bölümde kadınlara ve erkeklere yönelik modern kontraseptif yöntemler ile doğal kontraseptif yöntemlerin etki mekanizması, yöntemin endikasyon ve kontrendikasyonları ile yöntemin nasıl kullanılabileceği açıklanacaktır. Bu doğrultuda kadınlara yönelik hormonal kontraseptifler, rahim içi araç, bariyer yöntemler ve cerrahi sterilizasyon yöntemleri ele alınacaktır. Erkeklere yönelik kontraseptif yöntemlerden kondom, vazektomi ve hormonal kontrasepsiyon açıklanacaktır.

Referanslar

ACOG CommitteeOpinion No. 762: PrepregnancyCounseling. ObstetGynecol. 2019;133(1):78-89. doi:10.1097/AOG.0000000000003013.

AmericanCollege of ObstetriciansandGynecologists (ACOG). BarrierMethods of Birth Control. Spermicide, Condom, Sponge, DiaphragmandCervical Cup. 2018. (16/03/2024 tarihinde https://www.acog.org/Patients/FAQs/Barrier-Methods-of-Birth-Control-Spermicide-Condom-Sponge-Diaphragm-and-Cervical-Cap?IsMobileSet=fa adresinden ulaşılmıştır).

Atalay Şimşek S, Atalay, E. Türkiye nüfus politikalarına genel bakış. TurkishStudiesSocial, 2020; 15(7), 41-5.

Bostan H, Sertkaya Doğan Ö. Türkiye’nin demografik dönüşümü ve nüfus projeksiyonlarına göre fırsatlar. Doğu Coğrafya Dergisi, 2019; 24(41), 61-90.https://doi.org/10.17295/ataunidcd.535018.

Can B, Avcı S. “Demografik Geçiş Teorisi Açısından Türkiye’nin Demografik Geçiş Aşamaları ve Nüfuslanma Süreci”, Doğu Coğrafya Dergisi, 2021; 26 (46); 229-252.https://doi.org/10.17295/ataunidcd.996656.

Can B, Avcı S. Demografik geçiş teorisi açısından Türkiye’nin demografik geçiş aşamaları ve nüfuslanma süreci. Doğu Coğrafya Dergisi, 2021; 26 (46), 229-252. DOİ: https://doi.org/ 10.17295/ataunidcd.996656.

Can B. Cumhuriyet Döneminde Türkiye’nin Nüfus Politikaları: Yeni Bir Kronolojik Sınıflandırma. Troyacademy; 2023; 8 (1), 1-37. DOI: https://doi.org/10.31454/troyacademy.1130042.

CentersforDisease Control andPrevention. ReproductiveHealth, 2021. (16/03/2024 tarihinde https://www.cdc.gov/reproductivehealth/contraception/index.htm adresinden ulaşılmıştır).

CNGOF [Natural Family Planning MethodsAndBarrier: CNGOF ContraceptionGuidelines]. Contraception 2021. ReproductiveHealth. (16/03/2024 tarihinde https://www.cdc. gov/reproductivehealth/contraception/index.htm adresinden ulaşılmıştır).

Contraceptive Action Plan. Promoting Knowledge andOpportunity. ContraceptiveCounseling Model. (16/03/2024 tarihinde https://www.contraceptiveactionplan.org/index.php/tools-and-resources-menu-item/cap-5steps-of-contraceptive-counseling-modeladresinden ulaşılmıştır).

DPT. (1963). Birinci Kalkınma Planı 1963-1967. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1968). İkinci Kalkınma Planı 1968-1972. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1973). Üçüncü Kalkınma Planı 1973-1977. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1979). Dördüncü Kalkınma Planı 1979-1983. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1984). Beşinci Kalkınma Planı 1985-1989. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1989). Altıncı Kalkınma Planı 1990-1994. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (1995). Yedinci Kalkınma Planı 1996-2000. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (2000). Sekizinci Kalkınma Planı 2001-2005. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007-2013. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (2013). Onuncu Kalkınma Planı 2014-2018. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

DPT. (2019). On Birinci Kalkınma Planı 2019-2023. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.

Faculty of Sexual&Reproductive Healthcare (FSRH). ForContraceptiveUse. UKMEC 2016. (16/03/2024 tarihinde https://www.fsrh.org/standards-and-guidance/documents/ukmec-2016 adresinden ulaşılmıştır).

Gökburun, İ. Türkiye’nin demografik dönüşüm sürecinde nüfus politikalarının rolü. Gelecek Vizyonlar Dergisi, 4 (Coğrafya Özel Sayısı); 2020; 1-15.DOI: 10.29345/futvis.141.

Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Nüfus ve Sağlık Araştırmaları Serisi. Ankara, 2021. (16/03/2024 tarihinde https://hips.hacettepe.edu.tr/tr/nufus_ve_saglik_arastirmalari_serisi-59.adresinden ulaşılmıştır).

Hassoun D. Méthodes De ContraceptionNaturelle Et MéthodesBarrières. RPC Contraception Modern contraceptiveuse, unmetneed, anddemandsatisfiedamongwomen of reproductiveagewhoaremarriedor in a union in thefocuscountries of theFamily Planning 2020 initiative: a systematicanalysisusingtheFamily Planning EstimationTool. Lancet. LondonEngland. 2018; 391(10123), 870–882.

Köse M, Sertkaya Doğan Ö. Nüfus Politikaları Bağlamında Türkiye Nüfusunun Demografik Dönüşümü, Yapısal Değişimi Ve Geleceği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi; 2022;74, 247-267.DOI: 10.51290/dpusbe.1152311.

Puri MC, Huber-Krum S, Canning D, Guo M, Shah IH. Does family planning counseling reduceunmet need for modern contraception among post partum women: Evidence from a stepped-wedge cluster randomized trial in Nepal. PLoS ONE; 2021; 16(3): e0249106. https://doi.org/10.1371/journal. pone.0249106.

Sağlık Bakanlığı. Ulusal Aile Planlaması Hizmet Rehberi. (16/03/2024 tarihinde https://mersinism.saglik.gov.tr/Eklenti/11202/0/97836rehber-cilt-2pdf.pdfadresinden ulaşılmıştır).

Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği. Oral Kontrasepsiyon Kılavuzu. (16/03/2024 tarihinde.https://www.tjod.org/wp-content/uploads/2013/05/oral_kontrasepsiyon_kilavuzu.pdf adresinden ulaşılmıştır).

United Nations Department of EconomicandSocialAffairs, PopulationDivision. World contraceptiveuseestimatesandprojections of familyplanning 2019. (16/03/2024 tarihinde from:https://www.un.org/en/development/desa/population.publications/dataset/contraception/wcu2019.asp. adresinden ulaşılmıştır).

United Nations Department of EconomicandSocialAffairs, PopulationDivision. World Family Planning 2022: Meeting theChangingNeedsforFamily Planning: ContraceptiveUseBy Age andMethod. 2022.UN DESA/POP/2022/TR/NO.4.

United Nations Department of EconomicandSocialAffairs, PopulationDivision. (2019). Family Planning andthe 2030Agenda forsustainabledevelopment: Data Booklet. United Nations PopulationFund (UNFPA) (2020). Family Planning (16/03/2024 tarihinde https://www.unfpa.org/family-planning adresinden ulaşılmıştır).

United Nations PopulationFund (UNFPA). Familyplanning, (16/03/2024 tarihinde https://www.unfpa.org/family-planning#readmore expand adresinden ulaşılmıştır).

World Family Planning 2022. Meeting thechangingneedsforfamilyplanning: Contraceptiveusebyageandmethod. Department of EconomicandSocialAffairsPopulationDivision. United Nations New York, 2022. (16/03/2024 tarihinde https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/files/documents/2023/Feb/undesa_pd_2022_world-family-planning.pdf adresinden ulaşılmıştır).

World HealthOrganization (WHO) Human ReproductionProgramme. Sexualandreproductivehealth. 2018. (16/03/2024 tarihinde http://www.who.int/reproductivehealth/topics/i nfertility/burden/en/. adresinden ulaşılmıştır).

World HealthOrganization (WHO). Family Planning. A Global HandbookForProvıders. Evidence-basedguidancedevelopedthroughworldwidecollaboration. Updated 4th edition 2022. (16/03/2024 tarihinde https://fphandbook.org/sites/default/files/WHO-JHU-FPHandbook-2022Ed-v221115a.pdf adresinden ulaşılmıştır).

World HealthOrganization (WHO). Family Planning/ContraceptionMethods. 2020. (16/03/2024 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/family-planning-contraception adresinden ulaşılmıştır).