Kadın Hayatının Evreleri
Özet
Kadın hayatı; başlıca çocukluk, adölesan, cinsel olgunluk, menopoz ve senium dönemlerinden oluşmaktadır. Bu dönemlerden her biri kendine özgü fiziksel, psişik ve hormonal farklılıklar göstermektedir. Kadınların cinsel sağlık ve üreme sağlığına ilişkin gereksinimleri daha çok adölesan dönemde ortaya çıkmakta, cinsel olgunluk döneminde ise en üst düzeye çıkmaktadır. Ancak cinsel sağlık ve üreme sağlığına ilişkin sorunlar yalnızca bu dönemler ile sınırlı değildir. Özellikle hormonal değişikliklerin sıklıkla görüldüğü menopoz döneminde kadınlar pek çok yönden olumsuz etkilenmektedir. Menopozu takiben senium döneminde ise kadınların hem bilişsel hem de fiziksel yeterlilikleri azalmakta ve buna bağlı sağlık gereksinimleri artmaktadır. Dolayısıyla hemşirelerin kadın hayatının her evresine ilişkin semptom ve sorunları erken tanılaması, eğitim ve danışmanlık hizmetlerini planlanması son derece önemlidir.
Referanslar
Aggarwal N, Raveendran A, Khandelwal N, Sen R K, Thakur J S, Dhaliwal L K, ... & Manoharan S R R. Prevalence and related risk factors of osteoporosis in peri-and postmenopausal Indian women. Journal of Mid-Life Health, 2011;2(2):81-85.
Aksoy A, Buldum A, Aksu A, Vefikuluçay Yılmaz D. Kadının cinsel ve üreme sağlığını etkileyen faktörler. 1. Uluslararası Mersin Sempozyumu. 2018, s. 71-85.
Altunok H, Atalay B I, Önsüz M F, Işıklı B. Yaşlılık döneminde önerilen tarama testleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2016;15(6):588-595.
American Cancer Society. Global Cancer Facts & Figures, 2018. 4th Edition, 1-73. https://www.cancer.org/research/cancer-facts-statistics/global.html adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
American College of Obstetricians and Gynaecologists (ACOG). ACOG practice bulletin no. 141: Management of menopausal symptoms. Obstetrics & Gynecology, 2014;123(1):202-216.
Anbesu E W, Asgedom D K. Menstrual hygiene practice and associated factors among adolescent girls in sub-Saharan Africa: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 2023;23(1):1-14.
Andreas S, Schulz H, Volkert J, Dehoust M, Sehner S, Suling A, ... & Härter M. Prevalence of mental disorders in elderly people: The European MentDis_ICF65+ study. The British Journal of Psychiatry, 2017;210(2):125-131.
Arıkan D, Çelebioğlu A, Güdücü Tüfekçi F. Çocukluk dönemlerinde büyüme ve gelişme. İçinde: Conk Z, Başbakkal Z, Bal Yılmaz H, Bolışık B, ed. Pediatri Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi, 2021, s. 63-99.
Bankole A, Malarcher S. Removing barriers to adolescents’ access to contraceptive information and services. Stud Fam Plann., 2010;41(2):117-124.
Bengtsson T, Scott K. Population aging and the future of the welfare state: The example of Sweden. Population and Development Review, 2011;37:158–170.
Bonanni E, Schirru A, Di Perri M C, Bonuccelli U, Maestri M. Insomnia and hot flashes. Maturitas, 2019;126:51-54.
Bozkurt Ö D, Sevil Ü. Menopoz ve cinsel yaşam. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2016;3(4): 497-503.
Bulut E, Çilingir D. Yaşlı ayrımcılığı ve hemşirelik bakımına yansımaları. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2016;15(5):446-449.
Burger H G, Hale G E, Dennerstein L, Robertson D M. Cycle and hormone changes during perimenopause: The key role of ovarian function. Menopause. 2008;15(4):603-612.
Byrnes J P. Cognitive development during adolescence. In: Adams G R., Berzonsky M D, ed. Blackwell Handbook of Adolescence. 1st edt. Hoboken, New Jersey:Wiley-Blackwell Publishing. 2006, p. 227-246.
Chinsembu K C. Sexually transmitted infections in adolescents. The Open Infectious Diseases Journal, 2009;3(1):107-117.
Chokroverty S. Overview of sleep & sleep disorders. Indian J Med Res. 2010;131:126-140.
Çubukcu A T, Çiçek A. Yaş altmış iş bitmemiş: Yaşlılık. Journal of Social Sciences and Humanities, 2023;7(2):491-503.
Çunkuş N, Yiğitoğlu G T, Akbaş E. Yaşlılık ve toplumsal dışlanma. Geriatrik Bilimler Dergisi. 2019;2(2):58-67.
de la Calle M, Bartha J L, Lopez C M, Turiel M, Martinez N, Arribas S M, Ramiro-Cortijo, D. Younger age in adolescent pregnancies is associated with higher risk of adverse outcomes. International Journal of Environmental Research and Public Health, 2021;18(16):8514.
Dişli D, Kaydırak M M. Kanıt Temelli Yaklaşım Perspektifinde Postpartum Bakımın Optimizasyonu. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2021;6(2):143-151.
Dönmez H, Türkmen A S. Çocuklarda büyüme ve gelişme. İçinde: Arslan. S, Pediatri Hemşireliğinin Temelleri. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri. 2023, s. 152-165.
El Khoudary S R & Thurston R C. Cardiovascular implications of the menopause transition: Endogenous sex hormones and vasomotor symptoms. Obstetrics and Gynecology Clinics., 2018;45(4):641-661.
Ferlay J, Ervik M, Lam F, Laversanne M, Colombet M, Mery L, Piñeros M, Znaor A, Soerjomataram I, Bray F (2024). Global Cancer Observatory: Cancer Today. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer. https://gco.iarc.who.int/todayadresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Fışkın G. Menopozal dönemde kardiyovasküler sorunlar ve güncel yaklaşımlar. İçinde: Kızılkaya Beji N, Yüksel Koçak D, ed. Her Yönüyle Menopoz. Antalya: Antalya Nobel Kitabevi. 2022, s. 63-82.
Freedman R R. Menopausal hot flashes: Mechanisms, endocrinology, treatment. The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology. 2014;142:115-120.
George A, Jacobs T, Ved R, Jacobs T, Rasanathan K Zaidi S A. Adolescent health in the Sustainable Development Goal era: Are we aligned for multisectoral action? BMJ Global Health, 2021;6:e004448.
Gerst-Emerson K, Jayawardhana J. Loneliness as a public health issue: The impact of loneliness on health care utilization among older adults. American Journal of Public Health, 2015;105(5):1013-1019.
Gözüyeşil E. Jinekolojik kanserler. İçinde: Nazik E, ed. Doğum, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 669-701.
Güner Emül T, Aksu A. Menopoz döneminde görülen kas-kemik dokusu değişimleri, semptom yönetimi ve hemşirelik yaklaşımları. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, s. 131-156.
Hotun Şahin N, Gümüşay M. Genital yol enfeksiyonları ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar. İçinde: Hotun Şahin N, ed. Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Doğum. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2023, s. 433-448.
Joffe H, Massler A, Sharkey K M. Evaluation and management of sleep disturbance during the menopause transition. In Seminars in Reproductive Medicine, 2010;28(5):404-421.
Kaptan G. Yaşlanma ve yaşlılıkla ilgili tanımlamalar. İçinde: Kaptan G, ed. Geriatriye Çok Yönlü Bakış. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2016, s. 1-14.
Kara P, Nazik E. İnfertilitenin epidemiyolojisi, etiyolojisi ve risk faktörleri. İçinde: Vefikuluçay Yılmaz D, Güner Emül T, ed. İnfertilite Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 55-76.
Keskinbora H K. Ageism-ageing-yaşçılık-yaşlı ayrımcılığı. İçinde: Kaptan G, ed. Geriatriye Çok Yönlü Bakış. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2016, s. 163-181
Kılıçlı A, Zeyneloğlu S. Menopoz döneminin tanımı ve sınıflandırılması. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, ss. 1-28.
Küçükoğlu S, Çelebi A. Adölesanda büyüme ve gelişme. İçinde: Çelebioğlu A, ed. Adölesan Sağlığı ve Hemşirelik Yaklaşımları. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2019, s. 9-17.
Lees B, Meredith L R, Kirkland A E, Bryant B E, Squeglia L M. Effect of alcohol use on the adolescent brain and behavior. Pharmacol Biochem Behav., 2020;192:172906.
Lekamwasam S, Wijayaratne L, Rodrigo M, Hewage U. Prevalence of osteoporosis among postmenopausal women in Sri Lanka: A cross‐sectional community study. APLAR Journal of Rheumatology, 2007;10(3):234-238.
Levine K B, Williams R E, Hartmann K E. Vulvovaginal atrophy is strongly associated with female sexual dysfunction among sexually active postmenopausal women. Menopause, 2008;15(4):661-666.
Ma C, Xi B, Li Z, Wu H, Zhao M, Liang Y, Boet P. Prevalence and trends in tobacco use among adolescents aged 13–15 years in 143 countries, 1999–2018: Findings from the global youth tobacco surveys. Lancet Child Adolesc Health., 2021;5:245-55.
Monterrosa-Castro A, Marrugo-Flórez M, Romero-Pérez I, Fernández-Alonso A M, Chedraui P, Pérez-López F R. Assessment of sleep quality and correlates in a large cohort of Colombian women around menopause. Menopause, 2013;20(4):464-469.
Mora Cancino A M, Hernandez Valencia M. Pregnancy in adolescence: What it is like in today’s society. Perinatol Reprod Hum., 2015;29:76-82.
Nappi R E, Cucinella L, Martini E, Cassani C. The role of hormone therapy in urogenital health after menopause. Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism, 2021;35(6):101595.
Naumova I, Castelo-Branco C. Current treatment options for postmenopausal vaginal atrophy. International Journal of Women's Health. 2018;10:387–395.
Oğul Z. Adölesan ve gençlerde cinsel sağlık üreme sağlığı: Etkileyen faktörler ve sorunlar. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 2021;7(2):149-165.
Osten-Sacken T, Uwer T. Is female genital mutilation an Islamic problem? Middle East Quart J., 2007;14:29-36.
Ozkan S, Alatas Erkan S, Zencir M. Women’s quality of life in the premenopausal and postmenopausal periods. Quality of Life Research, 2005;14:1795–1801.
Ören M, Kızıltepe R, Özekes B Ç. Yaşlılıkta cinsellik. Ege Tıp Dergisi, 2016;55:38-44.
Özcan H, Oskay Ü. Menopoz döneminde semptom yönetiminde kanıta dayalı uygulamalar. Göztepe Tıp Dergisi, 2013;28(4):157-163.
Özcebe H. Sağlığın geliştirilmesi ve korunması. İçinde: Akın L, Özcebe H, Haznedaroğlu D, Özbaş S, Serim H, ed. Adölesan Sağlığı ve Gelişimi Eğitici Eğitimi Rehberi Kitabı. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2002, s. 1-8,
Özdemir A A, Köse S. Adölesan sağlığına giriş. İçinde: Çelebioğlu A, ed. Adölesan Sağlığı ve Hemşirelik Yaklaşımları. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2019, s. 1-8.
Özsoy S. Klimakterium ve menopoz. İçinde: Arslan Özkan, H, ed. Hemşirelik ve Ebelik İçin Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2019, s. 732-733.
Parlaz E A, Tekgül N, Karademirci E, Öngel K. Ergenlik dönemi: Fiziksel büyüme, psikolojik ve sosyal gelişim süreci. Turkish Family Physician, 2012;3(2):10-16.
Polo-Kantola P. Sleep problems in midlife and beyond. Maturitas, 2011;68(3):224-232.
Portman D J, Gass M L. Genitourinary syndrome of menopause: New terminology for vulvovaginal atrophy from the International Society for the Study of Women's Sexual Health and the North American Menopause Society. The Journal of Sexual Medicine, 2014;11(12):2865-2872.
RCOG Royal College of Nursing. Menopause RCN guidance for nurses, midwives and health visitors, 2020. https://www.rcn.org.uk/Professional-Development/publications/rcn-menopause-guidance-for-nurses-midwives-and-health-visitors-uk-pub-009326adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Reyhan F, Özerdoğan N, Arık E. İhmal edilen bir konu: Yaşlılıkta cinsellik. Sağlık Bilimleri Dergisi, 2018;27(1):76-79.
Rushwan H. Female genital mutilation: A tragedy for women’s reproductive health. Afr J Urol., 2013;19(3):130-133.
Sanders R A. Adolescent psychosocial, social, and cognitive development. Pediatrics in Review, 2013;4(8):354.
Santhya KG. Early marriage and sexual and reproductive health vulnerabilities of young women: A synthesis of recent evidence from developing countries. Curr Opin Obstet Gynecol., 2011;23:334-339.
Sarmento A C A, Costa A P F, Vieira-Baptista P, Giraldo P C, Eleutério J, & Gonçalves A K. Genitourinary syndrome of menopause: Epidemiology, physiopathology, clinical manifestation and diagnostic. Frontiers in reproductive health, 2021;3,779398.
Simon J A, Nappi R E, Kingsberg S A, Maamari R, Brown V. Clarifying Vaginal Atrophy’s Impact on Sex and Relationships (CLOSER) survey: Emotional and physical impact of vaginal discomfort on North American postmenopausal women and their partners. Menopause, 2014;21(2):137-142.
Sis Çelik A, Pasinlioğlu T. Klimakteryum ve menopoz. İçinde: Nazik E, ed. Doğum, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 717-745.
Sommer M, Caruso B A, Şahin M, Calderon T, Cavill S, Mahon T, Philips-Howard P. A time for global action: Addressing girls’ menstrual hygiene management needs in schools. PLoS Med., 2016;13(2):e1001962
Stoddart H, Whitley E, Harvey I, Sharp D. What determines the use of home care services by elderly people? Health Soc Care Community. 2002 Sep;10(5):348-60.
Şahin E, Oskay Ü. Menopoz tanım ve terminolojisi. İçinde: Kızılkaya Beji N, Yüksel Koçak D, ed. Her Yönüyle Menopoz. Antalya: Antalya Nobel Kitabevi. 2022, s. 1-10.
Şimşek S. Türkiye’de kadın sağlığı sorunları ve etkileyen faktörler. World Women Studıes Journal, 2022;7(1):37-44.
T.C. Sağlık Bakanlığı, Doğum öncesi bakım yönetim rehberi, 2018. https://khgmsaglikhizmetleridb.saglik.gov.tr/Eklenti/28085/0/dogumoncesibakimyonetimrehberipdf.pdf adresinden 18 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Dairesi Başkanlığı. HIV – AIDS, 2022. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/hastaliklar/h%C4%B1v-a%C4%B1ds.html adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Kadın ve Üreme Sağlığı Dairesi Başkanlığı. Doğum sonu bakım yönetim rehberi, 2018. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kadin-ve-ureme-sagligi-db/Rehberler/dogum_sonu_bakim_2020.pdf adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye anne ölümleri raporu (2015-2019). https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Raporlar/Turkiye_Anne_Olumleri_Raporu_2015-2019.pdf#:~:text=En%20%C3%B6nemli%20obstetrik%20komplikasyonlar%3B%20d%C3%BC%C5%9F%C3%BCk,kanamalar%2C%20distosi%20ve%20obstetrik%20embolilerdir. adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Takeda Y. Understanding the life stages of women to enhance your practice. JMAJ, 2010;53(5):273–278.
Tang S, Liu M, Yang T, Ye C, Gong Y, Yao L, ... & Bai, Y. Association between falls in elderly and the number of chronic diseases and health-related behaviors based on CHARLS 2018: Health status as a mediating variable. BMC Geriatrics, 2022;22(1):374.
Taylor T N, Munoz-Plaza C E, Goparaju L, Martinez O, Holman S, Minkoff H L, ... & Wilson, T. E. “The pleasure is better as I’ve gotten older”: Sexual health, sexuality, and sexual risk behaviors among older women living with HIV. Archives of Sexual Behavior. 2017;46:1137-1150.
Tereci D, Turan G, Kasa N, Öncel T, Arslansoyu N. Yaşlılık kavramına bir bakış. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 2016;16(1):84-116.
Toker, S. Dünyada ve Türkiye’de kadınlarda cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları: Güncel veriler. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2023;10(2):31-38.
Towbin K E, Solages M M, Stubbe D. Adolescent development. In: Tasman A, Kay J, Lieberman J A, First M B, Riba, M B, ed.Psychiatry. 2015, p. 192-212.
Türk Delibalta R. Menopoz döneminde endokrin değişimler ve fizyopatolojisi. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, s. 29-51.
Türker U A. Menopoz. İçinde: Dinçgez Çakmak B, ed. Jinekolojide Pratik Bilgiler. Lyon: Livre de Lyon, 2020, s. 93-104
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Kanser Dairesi Başkanlığı. Türkiye kanser istatistikleri, 2019. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/Dokumanlar/Istatistikler/Turkiye_Kanser_Istatistikleri_2017_OZETLI.pdf adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Ankara, Türkiye, 2019.
United Nations (UN). Global issues, ageing. https://www.un.org/en/global-issues/ageing adresinden 28 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
United Nations Population Fund (UNFPA) Türkiye. Türkiye Kadın Dernekleri Federasyonuev içi şiddet acil yardım hattı 2007-2021 yılları arası verilerinin istatistiksel analizi. https://turkiye.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/tkdf_ev_ici_siddet_acil_yardim_hatti_2023_raporu_1.pdfadresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
United Nations Population Fund (UNFPA). Motherhood in childhood: Facing the challenge of adolescent pregnancy. Available online: https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/EN-SWOP2013.pdf adresinden 18 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Volkert J, Schulz H, Ha¨rter M, Wlodarczyk O, Andreas S. The prevalence of mental disorders in older people in Western countries: A meta-analysis. Ageing Res Rev., 2013;12:339–53.
Woog S, Singh A, Browne J, Philbin, J. Adolescent women’s need for and use of sexual and reproductive health services in developing countries. New York, Guttmacher Institute, 2015.
World Health Organization (WHO), 2022.WHO recommendations on maternal and newborn care for a positive postnatal experience. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/353586/9789240044074-eng.pdf?sequence=1adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO), 2023. Global Accelerated Action for the Health of Adolescents (AA-HA!). Guidance to support country ımplementation. Second Edition.
World Health Organization (WHO), 2023. Maternal mortality. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Abuse of older people, 2022. https://www.who.int/health-topics/abuse-of-older-people#tab=tab_1 adresinden 3 Nisan 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Ageing and health, 2022. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health adresinden 28 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Infertility prevalence estimates, 1990–2021. https://www.who.int/publications/i/item/978920068315adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Sexually transmitted infections (STIs). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)?gad_source=1&gclid=CjwKCAiA3JCvBhA8EiwA4kujZsuiEIoKe4tfmsqbe5XRWZByAP1Tug6JcWLqTEQVjdK5SmOfmb1OoRoC9JgQAvD_BwE. adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Yazıcı S, Çuvadar A. Genital sistem enfeksiyonlarının önlenmesi ve ebelik. Sağlık Profesyonelleri Araştırma Dergisi, 2019;1(1):33-37.
Yıldırım B, Özkahraman Ş, Ersoy S. Yaşlılıkta görülen fizyolojik değişiklikler ve hemşirelik bakımı. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2012;2(2):19-23.
Referanslar
Aggarwal N, Raveendran A, Khandelwal N, Sen R K, Thakur J S, Dhaliwal L K, ... & Manoharan S R R. Prevalence and related risk factors of osteoporosis in peri-and postmenopausal Indian women. Journal of Mid-Life Health, 2011;2(2):81-85.
Aksoy A, Buldum A, Aksu A, Vefikuluçay Yılmaz D. Kadının cinsel ve üreme sağlığını etkileyen faktörler. 1. Uluslararası Mersin Sempozyumu. 2018, s. 71-85.
Altunok H, Atalay B I, Önsüz M F, Işıklı B. Yaşlılık döneminde önerilen tarama testleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2016;15(6):588-595.
American Cancer Society. Global Cancer Facts & Figures, 2018. 4th Edition, 1-73. https://www.cancer.org/research/cancer-facts-statistics/global.html adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
American College of Obstetricians and Gynaecologists (ACOG). ACOG practice bulletin no. 141: Management of menopausal symptoms. Obstetrics & Gynecology, 2014;123(1):202-216.
Anbesu E W, Asgedom D K. Menstrual hygiene practice and associated factors among adolescent girls in sub-Saharan Africa: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 2023;23(1):1-14.
Andreas S, Schulz H, Volkert J, Dehoust M, Sehner S, Suling A, ... & Härter M. Prevalence of mental disorders in elderly people: The European MentDis_ICF65+ study. The British Journal of Psychiatry, 2017;210(2):125-131.
Arıkan D, Çelebioğlu A, Güdücü Tüfekçi F. Çocukluk dönemlerinde büyüme ve gelişme. İçinde: Conk Z, Başbakkal Z, Bal Yılmaz H, Bolışık B, ed. Pediatri Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi, 2021, s. 63-99.
Bankole A, Malarcher S. Removing barriers to adolescents’ access to contraceptive information and services. Stud Fam Plann., 2010;41(2):117-124.
Bengtsson T, Scott K. Population aging and the future of the welfare state: The example of Sweden. Population and Development Review, 2011;37:158–170.
Bonanni E, Schirru A, Di Perri M C, Bonuccelli U, Maestri M. Insomnia and hot flashes. Maturitas, 2019;126:51-54.
Bozkurt Ö D, Sevil Ü. Menopoz ve cinsel yaşam. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2016;3(4): 497-503.
Bulut E, Çilingir D. Yaşlı ayrımcılığı ve hemşirelik bakımına yansımaları. TAF Preventive Medicine Bulletin, 2016;15(5):446-449.
Burger H G, Hale G E, Dennerstein L, Robertson D M. Cycle and hormone changes during perimenopause: The key role of ovarian function. Menopause. 2008;15(4):603-612.
Byrnes J P. Cognitive development during adolescence. In: Adams G R., Berzonsky M D, ed. Blackwell Handbook of Adolescence. 1st edt. Hoboken, New Jersey:Wiley-Blackwell Publishing. 2006, p. 227-246.
Chinsembu K C. Sexually transmitted infections in adolescents. The Open Infectious Diseases Journal, 2009;3(1):107-117.
Chokroverty S. Overview of sleep & sleep disorders. Indian J Med Res. 2010;131:126-140.
Çubukcu A T, Çiçek A. Yaş altmış iş bitmemiş: Yaşlılık. Journal of Social Sciences and Humanities, 2023;7(2):491-503.
Çunkuş N, Yiğitoğlu G T, Akbaş E. Yaşlılık ve toplumsal dışlanma. Geriatrik Bilimler Dergisi. 2019;2(2):58-67.
de la Calle M, Bartha J L, Lopez C M, Turiel M, Martinez N, Arribas S M, Ramiro-Cortijo, D. Younger age in adolescent pregnancies is associated with higher risk of adverse outcomes. International Journal of Environmental Research and Public Health, 2021;18(16):8514.
Dişli D, Kaydırak M M. Kanıt Temelli Yaklaşım Perspektifinde Postpartum Bakımın Optimizasyonu. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2021;6(2):143-151.
Dönmez H, Türkmen A S. Çocuklarda büyüme ve gelişme. İçinde: Arslan. S, Pediatri Hemşireliğinin Temelleri. Ankara: Nobel Tıp Kitabevleri. 2023, s. 152-165.
El Khoudary S R & Thurston R C. Cardiovascular implications of the menopause transition: Endogenous sex hormones and vasomotor symptoms. Obstetrics and Gynecology Clinics., 2018;45(4):641-661.
Ferlay J, Ervik M, Lam F, Laversanne M, Colombet M, Mery L, Piñeros M, Znaor A, Soerjomataram I, Bray F (2024). Global Cancer Observatory: Cancer Today. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer. https://gco.iarc.who.int/todayadresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Fışkın G. Menopozal dönemde kardiyovasküler sorunlar ve güncel yaklaşımlar. İçinde: Kızılkaya Beji N, Yüksel Koçak D, ed. Her Yönüyle Menopoz. Antalya: Antalya Nobel Kitabevi. 2022, s. 63-82.
Freedman R R. Menopausal hot flashes: Mechanisms, endocrinology, treatment. The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology. 2014;142:115-120.
George A, Jacobs T, Ved R, Jacobs T, Rasanathan K Zaidi S A. Adolescent health in the Sustainable Development Goal era: Are we aligned for multisectoral action? BMJ Global Health, 2021;6:e004448.
Gerst-Emerson K, Jayawardhana J. Loneliness as a public health issue: The impact of loneliness on health care utilization among older adults. American Journal of Public Health, 2015;105(5):1013-1019.
Gözüyeşil E. Jinekolojik kanserler. İçinde: Nazik E, ed. Doğum, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 669-701.
Güner Emül T, Aksu A. Menopoz döneminde görülen kas-kemik dokusu değişimleri, semptom yönetimi ve hemşirelik yaklaşımları. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, s. 131-156.
Hotun Şahin N, Gümüşay M. Genital yol enfeksiyonları ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar. İçinde: Hotun Şahin N, ed. Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Doğum. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2023, s. 433-448.
Joffe H, Massler A, Sharkey K M. Evaluation and management of sleep disturbance during the menopause transition. In Seminars in Reproductive Medicine, 2010;28(5):404-421.
Kaptan G. Yaşlanma ve yaşlılıkla ilgili tanımlamalar. İçinde: Kaptan G, ed. Geriatriye Çok Yönlü Bakış. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2016, s. 1-14.
Kara P, Nazik E. İnfertilitenin epidemiyolojisi, etiyolojisi ve risk faktörleri. İçinde: Vefikuluçay Yılmaz D, Güner Emül T, ed. İnfertilite Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 55-76.
Keskinbora H K. Ageism-ageing-yaşçılık-yaşlı ayrımcılığı. İçinde: Kaptan G, ed. Geriatriye Çok Yönlü Bakış. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2016, s. 163-181
Kılıçlı A, Zeyneloğlu S. Menopoz döneminin tanımı ve sınıflandırılması. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, ss. 1-28.
Küçükoğlu S, Çelebi A. Adölesanda büyüme ve gelişme. İçinde: Çelebioğlu A, ed. Adölesan Sağlığı ve Hemşirelik Yaklaşımları. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2019, s. 9-17.
Lees B, Meredith L R, Kirkland A E, Bryant B E, Squeglia L M. Effect of alcohol use on the adolescent brain and behavior. Pharmacol Biochem Behav., 2020;192:172906.
Lekamwasam S, Wijayaratne L, Rodrigo M, Hewage U. Prevalence of osteoporosis among postmenopausal women in Sri Lanka: A cross‐sectional community study. APLAR Journal of Rheumatology, 2007;10(3):234-238.
Levine K B, Williams R E, Hartmann K E. Vulvovaginal atrophy is strongly associated with female sexual dysfunction among sexually active postmenopausal women. Menopause, 2008;15(4):661-666.
Ma C, Xi B, Li Z, Wu H, Zhao M, Liang Y, Boet P. Prevalence and trends in tobacco use among adolescents aged 13–15 years in 143 countries, 1999–2018: Findings from the global youth tobacco surveys. Lancet Child Adolesc Health., 2021;5:245-55.
Monterrosa-Castro A, Marrugo-Flórez M, Romero-Pérez I, Fernández-Alonso A M, Chedraui P, Pérez-López F R. Assessment of sleep quality and correlates in a large cohort of Colombian women around menopause. Menopause, 2013;20(4):464-469.
Mora Cancino A M, Hernandez Valencia M. Pregnancy in adolescence: What it is like in today’s society. Perinatol Reprod Hum., 2015;29:76-82.
Nappi R E, Cucinella L, Martini E, Cassani C. The role of hormone therapy in urogenital health after menopause. Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism, 2021;35(6):101595.
Naumova I, Castelo-Branco C. Current treatment options for postmenopausal vaginal atrophy. International Journal of Women's Health. 2018;10:387–395.
Oğul Z. Adölesan ve gençlerde cinsel sağlık üreme sağlığı: Etkileyen faktörler ve sorunlar. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 2021;7(2):149-165.
Osten-Sacken T, Uwer T. Is female genital mutilation an Islamic problem? Middle East Quart J., 2007;14:29-36.
Ozkan S, Alatas Erkan S, Zencir M. Women’s quality of life in the premenopausal and postmenopausal periods. Quality of Life Research, 2005;14:1795–1801.
Ören M, Kızıltepe R, Özekes B Ç. Yaşlılıkta cinsellik. Ege Tıp Dergisi, 2016;55:38-44.
Özcan H, Oskay Ü. Menopoz döneminde semptom yönetiminde kanıta dayalı uygulamalar. Göztepe Tıp Dergisi, 2013;28(4):157-163.
Özcebe H. Sağlığın geliştirilmesi ve korunması. İçinde: Akın L, Özcebe H, Haznedaroğlu D, Özbaş S, Serim H, ed. Adölesan Sağlığı ve Gelişimi Eğitici Eğitimi Rehberi Kitabı. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2002, s. 1-8,
Özdemir A A, Köse S. Adölesan sağlığına giriş. İçinde: Çelebioğlu A, ed. Adölesan Sağlığı ve Hemşirelik Yaklaşımları. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2019, s. 1-8.
Özsoy S. Klimakterium ve menopoz. İçinde: Arslan Özkan, H, ed. Hemşirelik ve Ebelik İçin Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2019, s. 732-733.
Parlaz E A, Tekgül N, Karademirci E, Öngel K. Ergenlik dönemi: Fiziksel büyüme, psikolojik ve sosyal gelişim süreci. Turkish Family Physician, 2012;3(2):10-16.
Polo-Kantola P. Sleep problems in midlife and beyond. Maturitas, 2011;68(3):224-232.
Portman D J, Gass M L. Genitourinary syndrome of menopause: New terminology for vulvovaginal atrophy from the International Society for the Study of Women's Sexual Health and the North American Menopause Society. The Journal of Sexual Medicine, 2014;11(12):2865-2872.
RCOG Royal College of Nursing. Menopause RCN guidance for nurses, midwives and health visitors, 2020. https://www.rcn.org.uk/Professional-Development/publications/rcn-menopause-guidance-for-nurses-midwives-and-health-visitors-uk-pub-009326adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Reyhan F, Özerdoğan N, Arık E. İhmal edilen bir konu: Yaşlılıkta cinsellik. Sağlık Bilimleri Dergisi, 2018;27(1):76-79.
Rushwan H. Female genital mutilation: A tragedy for women’s reproductive health. Afr J Urol., 2013;19(3):130-133.
Sanders R A. Adolescent psychosocial, social, and cognitive development. Pediatrics in Review, 2013;4(8):354.
Santhya KG. Early marriage and sexual and reproductive health vulnerabilities of young women: A synthesis of recent evidence from developing countries. Curr Opin Obstet Gynecol., 2011;23:334-339.
Sarmento A C A, Costa A P F, Vieira-Baptista P, Giraldo P C, Eleutério J, & Gonçalves A K. Genitourinary syndrome of menopause: Epidemiology, physiopathology, clinical manifestation and diagnostic. Frontiers in reproductive health, 2021;3,779398.
Simon J A, Nappi R E, Kingsberg S A, Maamari R, Brown V. Clarifying Vaginal Atrophy’s Impact on Sex and Relationships (CLOSER) survey: Emotional and physical impact of vaginal discomfort on North American postmenopausal women and their partners. Menopause, 2014;21(2):137-142.
Sis Çelik A, Pasinlioğlu T. Klimakteryum ve menopoz. İçinde: Nazik E, ed. Doğum, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2021, s. 717-745.
Sommer M, Caruso B A, Şahin M, Calderon T, Cavill S, Mahon T, Philips-Howard P. A time for global action: Addressing girls’ menstrual hygiene management needs in schools. PLoS Med., 2016;13(2):e1001962
Stoddart H, Whitley E, Harvey I, Sharp D. What determines the use of home care services by elderly people? Health Soc Care Community. 2002 Sep;10(5):348-60.
Şahin E, Oskay Ü. Menopoz tanım ve terminolojisi. İçinde: Kızılkaya Beji N, Yüksel Koçak D, ed. Her Yönüyle Menopoz. Antalya: Antalya Nobel Kitabevi. 2022, s. 1-10.
Şimşek S. Türkiye’de kadın sağlığı sorunları ve etkileyen faktörler. World Women Studıes Journal, 2022;7(1):37-44.
T.C. Sağlık Bakanlığı, Doğum öncesi bakım yönetim rehberi, 2018. https://khgmsaglikhizmetleridb.saglik.gov.tr/Eklenti/28085/0/dogumoncesibakimyonetimrehberipdf.pdf adresinden 18 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Dairesi Başkanlığı. HIV – AIDS, 2022. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/hastaliklar/h%C4%B1v-a%C4%B1ds.html adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Kadın ve Üreme Sağlığı Dairesi Başkanlığı. Doğum sonu bakım yönetim rehberi, 2018. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kadin-ve-ureme-sagligi-db/Rehberler/dogum_sonu_bakim_2020.pdf adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye anne ölümleri raporu (2015-2019). https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Raporlar/Turkiye_Anne_Olumleri_Raporu_2015-2019.pdf#:~:text=En%20%C3%B6nemli%20obstetrik%20komplikasyonlar%3B%20d%C3%BC%C5%9F%C3%BCk,kanamalar%2C%20distosi%20ve%20obstetrik%20embolilerdir. adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Takeda Y. Understanding the life stages of women to enhance your practice. JMAJ, 2010;53(5):273–278.
Tang S, Liu M, Yang T, Ye C, Gong Y, Yao L, ... & Bai, Y. Association between falls in elderly and the number of chronic diseases and health-related behaviors based on CHARLS 2018: Health status as a mediating variable. BMC Geriatrics, 2022;22(1):374.
Taylor T N, Munoz-Plaza C E, Goparaju L, Martinez O, Holman S, Minkoff H L, ... & Wilson, T. E. “The pleasure is better as I’ve gotten older”: Sexual health, sexuality, and sexual risk behaviors among older women living with HIV. Archives of Sexual Behavior. 2017;46:1137-1150.
Tereci D, Turan G, Kasa N, Öncel T, Arslansoyu N. Yaşlılık kavramına bir bakış. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 2016;16(1):84-116.
Toker, S. Dünyada ve Türkiye’de kadınlarda cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları: Güncel veriler. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2023;10(2):31-38.
Towbin K E, Solages M M, Stubbe D. Adolescent development. In: Tasman A, Kay J, Lieberman J A, First M B, Riba, M B, ed.Psychiatry. 2015, p. 192-212.
Türk Delibalta R. Menopoz döneminde endokrin değişimler ve fizyopatolojisi. İçinde: Terzioğlu F, Vefikuluçay Yılmaz D, ed. Kadınlığın Dönüm Noktası: Menopoz. Ankara: Vize Yayıncılık. 2023, s. 29-51.
Türker U A. Menopoz. İçinde: Dinçgez Çakmak B, ed. Jinekolojide Pratik Bilgiler. Lyon: Livre de Lyon, 2020, s. 93-104
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Kanser Dairesi Başkanlığı. Türkiye kanser istatistikleri, 2019. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kanser-db/Dokumanlar/Istatistikler/Turkiye_Kanser_Istatistikleri_2017_OZETLI.pdf adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü Ankara, Türkiye, 2019.
United Nations (UN). Global issues, ageing. https://www.un.org/en/global-issues/ageing adresinden 28 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
United Nations Population Fund (UNFPA) Türkiye. Türkiye Kadın Dernekleri Federasyonuev içi şiddet acil yardım hattı 2007-2021 yılları arası verilerinin istatistiksel analizi. https://turkiye.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/tkdf_ev_ici_siddet_acil_yardim_hatti_2023_raporu_1.pdfadresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
United Nations Population Fund (UNFPA). Motherhood in childhood: Facing the challenge of adolescent pregnancy. Available online: https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/EN-SWOP2013.pdf adresinden 18 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Volkert J, Schulz H, Ha¨rter M, Wlodarczyk O, Andreas S. The prevalence of mental disorders in older people in Western countries: A meta-analysis. Ageing Res Rev., 2013;12:339–53.
Woog S, Singh A, Browne J, Philbin, J. Adolescent women’s need for and use of sexual and reproductive health services in developing countries. New York, Guttmacher Institute, 2015.
World Health Organization (WHO), 2022.WHO recommendations on maternal and newborn care for a positive postnatal experience. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/353586/9789240044074-eng.pdf?sequence=1adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO), 2023. Global Accelerated Action for the Health of Adolescents (AA-HA!). Guidance to support country ımplementation. Second Edition.
World Health Organization (WHO), 2023. Maternal mortality. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality adresinden 19 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Abuse of older people, 2022. https://www.who.int/health-topics/abuse-of-older-people#tab=tab_1 adresinden 3 Nisan 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Ageing and health, 2022. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health adresinden 28 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Infertility prevalence estimates, 1990–2021. https://www.who.int/publications/i/item/978920068315adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
World Health Organization (WHO). Sexually transmitted infections (STIs). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)?gad_source=1&gclid=CjwKCAiA3JCvBhA8EiwA4kujZsuiEIoKe4tfmsqbe5XRWZByAP1Tug6JcWLqTEQVjdK5SmOfmb1OoRoC9JgQAvD_BwE. adresinden 20 Mart 2024 tarihinde erişim sağlandı.
Yazıcı S, Çuvadar A. Genital sistem enfeksiyonlarının önlenmesi ve ebelik. Sağlık Profesyonelleri Araştırma Dergisi, 2019;1(1):33-37.
Yıldırım B, Özkahraman Ş, Ersoy S. Yaşlılıkta görülen fizyolojik değişiklikler ve hemşirelik bakımı. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2012;2(2):19-23.
