1901 Depreminde Erzurum İdadisi
Özet
Osmanlı Devleti’nde 18.yy’dan itibaren birçok farklı alanda başlayan reform hareketleri eğitim alanında da kendini göstermiştir. Bu bağlamda gelişmiş Batı ülkeleri örnek alınarak hem askeri hem de sivil eğitimde pek çok yenilik yapılmıştır. Osmanlı Devleti’nde eğitimin çağdaşlaştırılması hususunda Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile ortaöğretim kurumu olarak planlanması kararlaştırılan idadiler de yeni açılan okullar arasında yer almıştır. Osmanlı Devleti’nde yeniliklerin merkezi İstanbul olmuştur. Eğitim alanında da yapılan yenilikler, ilk olarak İstanbul’da daha sonrada taşrada uygulanmaya çalışılmıştır. Tarih boyunca medeniyetlerin kavşak noktası olan ve bu konumunu her geçen gün güçlendiren Erzurum, birçok alanda olduğu gibi eğitim konusunda da köklü bir geçmişe sahiptir. Sadece şehir merkezinde değil bağlı bulunan sancak ve kazalarda da pek çok eğitim kurumu mevcuttur. Erzurum stratejik öneminden dolayı Tanzimat’tan sonra Osmanlı Devleti’nin farklı alanlarda yaptığı yeniliklerin Anadolu’daki merkezlerinden biri olmuştur. Şehirde önemli sayıda yerli ve yabancı dilde eğitim veren okul açılmıştır. Erzurum İdadisi de bölgenin eğitim ihtiyacını karşılamak için açılan okullar arasındadır. İdadi, özellikle bölgedeki Müslüman halkın çocuklarının eğitilmesinde büyük rol oynamıştır. 8 Kasım 1901 tarihinde şehirde meydana gelen depremde birçok eğitim kurumunun yanı sıra Erzurum idadisi de zarar görmüştür. Valilik ile Sadaret arasında yapılan yazışmalar neticesinde idadinin hasar gören yerleri tamir edilmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada; idadi kavramı açıklanarak Erzurum İdadisinin kuruluşu ile müfredatı hakkında bilgi verilmiş ve 8 Kasım 1901 depreminin idadi üzerinde bıraktığı etkiden bahsedilmiştir. Bunun yanı sıra Erzurum’un coğrafi konumu, nüfusu ve depremselliği konusunda da bilgiler izah edilmiştir. Araştırma yapılırken Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivindeki belgeler, Erzurum Vilayet Salnameleri, Osmanlı Devleti Maarif Salnameleri, gazeteler ile konu hakkında yazılan kitap, makale ve tezlerden de istifade edilmiştir.
Referanslar
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, (BOA).
Bâb-ı Âli Evrak Odası Evrakı (BEO.): 1744/130797, 1745/130829.
1748/131058, 1749/131173.
Dâhiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT.): 2561/113, 2567/78, 2574/107, 2594/99.
Yıldız Perakende Evrâkı Umumî (Y.PRK.UM.): 56/130, 61/10
Maarif Nezâreti Mektubî Kalemi (MF.MKT.): 118/28, 121/26, 591/15, 652/16, 656/53.
Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y.A.HUS.): 422/31.
Salnâme-i Vilâyet-i Erzurum (H.1318-M.1900).
Maarif Salnâmesi (H.1316-M.1898).
Maarif Salnâmesi (H.1317-M.1899).
Maarif Salnâmesi (H.1318-M.1900).
Maarif Salnâmesi (H.1319-M.1901).
Maarif Salnâmesi (H.1321-M.1903).
İkdam gazetesi, Nr: 2653, 2654, 2655, 2685.
The Feıldıng Star, 18 Kasım 1901.
Altun, Esin. (2023). Erzurum Merkez Sancağında Âfetler (1843-1911), (Tez No.835471) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi- Erzurum), Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Akyüz, Y. (2001). Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul.
Atalay, İ. (1978). Erzurum Ovası ve Çevresinin Jeolojisi ve Jeomorfolojisi, Sevinç Matbası, Ankara.
Atalay, İ. (1982). Türkiye Jeoformolojisine Giriş, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Yayınları No: 9, İzmir
Aydın, T., & Gülenç. A, (2021, 16-17 Eylül). Taşrada Modern Bir Askerî Eğitim Kurumu: Erzurum Mekteb-i İdâdî-i Askerî, Türk Askeri Eğitim ve Öğretim Tarihi Sempozyum Bildirileri, (Edit: Kocaoğlu, B., Taşdemir, A., & Bilgü, H.,), Milli Savunma Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 123-140.
Cevizliler, E. (2006). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Erzurum’da Eğitim (1839-1923),[Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Çetin, K. (1998). Erzurum’un XIX. Yüzyıl Tarihî Coğrafyası (Erzurum Merkez, Ova ve Pasin-î Ulya, (Tez No. 72772) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Demirel, D. (2007). Osmanlı Devleti’nde Sultaniler ve İdadiler, (Tez No.214380) [Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi- Samsun).
Doğanay, H. (1989). “Erzurum’un Genel Coğrafî Özellikleri”, Şehr-i Mübârek Erzurum, Erzurum Belediyesi Kültür Yayınları:1, Yorum Matbaacılık Ankara.
Eraslan, C. (2017). Objektiften Yansıyanlarla Sultan II. Abdülhamid Döneminde Eğitim, Üsküdar Belediyesi, İstanbul. 3, 123- 140.
Eyidoğan, H., Güçlü, U., Değirmenci, E., & Utku, Z. (1991). Türkiye Büyük Depremleri Makro Sismik Rehberi (1900-1988), İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü, Kurtiş Matbaası, İstanbul.
Görür, D. E. (2023), “Erzurum’da Siyasi, İktisadi ve İçtimai Hayat (1901-1904)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (43), 1-42.
Gülmez, A. (2021a). Erzurum Mülkî İdâdîsi, Lap Lambert Akademic Publishing, Moldova.
Gülmez, A. (2021b, Aralık), “Osmanlı Devleti’nde İdâdîler”, Uluslararası Alan Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2(2), 106-131.
Hoffmeıster, E. W. (1911). Durch Armenıen Eıne Wanderung und Der Zug Xenophons Bis Zum Schwarzen Meere Eine Militar Geographische Studie, Leipzig, Berlin.
İrkin, Z., Satılmış, S. (2023), 1901 Erzurum Depremi ve Afet Yönetimi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (17), 129-51.
Karataş, Y. (2010). II. Abdülhamit Dönemi’nde Erzurum (Sosyal, Ekonomik, İdari ve Demografik Yapı), (Tez No. 263961) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
Lahn, E. (2001). Türkiye Depremleri İzahlı Kataloğu. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Lynch, H,F,B. (1965). Armenıa Travels and Studıes, Vol. II, The Turkish Provinces, Khayats, Beirut,
Mr. Stapleton, (1902, January). “Eastern Turkey Mission-Earthquage at Erzroom” The Missionary Herald, 118(1).
Mr. Stapleton, (1902, March) “Eastern Turkey Mission-The Earthquage at Erzroom”, The Missionary Herald, Vol: 118 (3).
Orhan, M. (2006). Osmanlı Devleti’nde Vilayet Yatılı İdadileri, (Tez No.209438) [Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi-Niğde] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Özger, Y. (2023). 1901 Depreminde Erzurum Valisi Nazım Bey’in Afet Yönetim Stratejileri, Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi (Mart 2023), 11(34), 214-228.
Özgüven, B. (1990). İdadi Binaları. Tarih ve Toplum, 82, 44-47.
Özsoy, M. H. (2001). Erzurum’da Türk Eğitim Tarihi Kronolojisi, Erzurum Lisesi Kültür Eğitim Vakfı Yayınları I, Ankara.
Özsoy, M. H. (2002). Fotoğraflarla Erzurum Lisesi Tarihi, Erzurum Lisesi Kültür Eğitim Vakfı Yayınları II, Ankara.
Sakaoğlu, N. (2003). Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Unat, F, R. (1964). Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış, Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
Yarbaşı, M., Bayraktutan, S., A. & Kadirov, A. (2003). “Atatürk Üniversitesi- Yenişehir (Erzurum) Yerleşim Alanı Zemini Geotektonik Özellikleri”, Pamukkkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 9(3), Denizli, 289-298.
Yarbaşı, N. (2011). Erzurum Şehir Merkezi Batı Kesiminin Geoteknik Haritalanması, (Tez No.105330) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi- Erzurum] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yeryüzü ve Deprem-Dünyada ve Türkiye’de Depremler, (2000), Boyut Yayınları, İstanbul.
Yıldız, H. (2017). Erzurum Lisesi Üzerine Tarihsel Bir İnceleme, (Tez No.475982) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum), Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yılmaz, M, A. (2015). Maarif Salnamelerine Göre Osmanlı Devleti Eğitim Sisteminde İdadiler (1898-1903), (Tez No. 412277) [Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi-Kahramanmaraş]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Zeynal, A. (2011). Selçukludan Günümüze Erzurum Eğitim Kurumları Tarihi, Zafer Ofset, Erzurum.
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Yayınevi, Ankara.
Sertoğlu, M. (1986). Osmanlı Tarih Lügatı, Enderun Kitabevi, İstanbul.
https://birimler.atauni.edu.tr/depremaraştırma-merkezi Erişim Tarihi: 14.06.20022.
https://wwwresearchgate.net. Erişim Tarihi:18.06.2022.
Son Depremler Listesi, (2021), AFAD, https://deprem.afad.gov.tr/last-earthquakes.
Referanslar
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, (BOA).
Bâb-ı Âli Evrak Odası Evrakı (BEO.): 1744/130797, 1745/130829.
1748/131058, 1749/131173.
Dâhiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT.): 2561/113, 2567/78, 2574/107, 2594/99.
Yıldız Perakende Evrâkı Umumî (Y.PRK.UM.): 56/130, 61/10
Maarif Nezâreti Mektubî Kalemi (MF.MKT.): 118/28, 121/26, 591/15, 652/16, 656/53.
Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y.A.HUS.): 422/31.
Salnâme-i Vilâyet-i Erzurum (H.1318-M.1900).
Maarif Salnâmesi (H.1316-M.1898).
Maarif Salnâmesi (H.1317-M.1899).
Maarif Salnâmesi (H.1318-M.1900).
Maarif Salnâmesi (H.1319-M.1901).
Maarif Salnâmesi (H.1321-M.1903).
İkdam gazetesi, Nr: 2653, 2654, 2655, 2685.
The Feıldıng Star, 18 Kasım 1901.
Altun, Esin. (2023). Erzurum Merkez Sancağında Âfetler (1843-1911), (Tez No.835471) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi- Erzurum), Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Akyüz, Y. (2001). Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul.
Atalay, İ. (1978). Erzurum Ovası ve Çevresinin Jeolojisi ve Jeomorfolojisi, Sevinç Matbası, Ankara.
Atalay, İ. (1982). Türkiye Jeoformolojisine Giriş, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Yayınları No: 9, İzmir
Aydın, T., & Gülenç. A, (2021, 16-17 Eylül). Taşrada Modern Bir Askerî Eğitim Kurumu: Erzurum Mekteb-i İdâdî-i Askerî, Türk Askeri Eğitim ve Öğretim Tarihi Sempozyum Bildirileri, (Edit: Kocaoğlu, B., Taşdemir, A., & Bilgü, H.,), Milli Savunma Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 123-140.
Cevizliler, E. (2006). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Erzurum’da Eğitim (1839-1923),[Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Çetin, K. (1998). Erzurum’un XIX. Yüzyıl Tarihî Coğrafyası (Erzurum Merkez, Ova ve Pasin-î Ulya, (Tez No. 72772) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Demirel, D. (2007). Osmanlı Devleti’nde Sultaniler ve İdadiler, (Tez No.214380) [Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi- Samsun).
Doğanay, H. (1989). “Erzurum’un Genel Coğrafî Özellikleri”, Şehr-i Mübârek Erzurum, Erzurum Belediyesi Kültür Yayınları:1, Yorum Matbaacılık Ankara.
Eraslan, C. (2017). Objektiften Yansıyanlarla Sultan II. Abdülhamid Döneminde Eğitim, Üsküdar Belediyesi, İstanbul. 3, 123- 140.
Eyidoğan, H., Güçlü, U., Değirmenci, E., & Utku, Z. (1991). Türkiye Büyük Depremleri Makro Sismik Rehberi (1900-1988), İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü, Kurtiş Matbaası, İstanbul.
Görür, D. E. (2023), “Erzurum’da Siyasi, İktisadi ve İçtimai Hayat (1901-1904)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (43), 1-42.
Gülmez, A. (2021a). Erzurum Mülkî İdâdîsi, Lap Lambert Akademic Publishing, Moldova.
Gülmez, A. (2021b, Aralık), “Osmanlı Devleti’nde İdâdîler”, Uluslararası Alan Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2(2), 106-131.
Hoffmeıster, E. W. (1911). Durch Armenıen Eıne Wanderung und Der Zug Xenophons Bis Zum Schwarzen Meere Eine Militar Geographische Studie, Leipzig, Berlin.
İrkin, Z., Satılmış, S. (2023), 1901 Erzurum Depremi ve Afet Yönetimi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (17), 129-51.
Karataş, Y. (2010). II. Abdülhamit Dönemi’nde Erzurum (Sosyal, Ekonomik, İdari ve Demografik Yapı), (Tez No. 263961) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum], Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
Lahn, E. (2001). Türkiye Depremleri İzahlı Kataloğu. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Lynch, H,F,B. (1965). Armenıa Travels and Studıes, Vol. II, The Turkish Provinces, Khayats, Beirut,
Mr. Stapleton, (1902, January). “Eastern Turkey Mission-Earthquage at Erzroom” The Missionary Herald, 118(1).
Mr. Stapleton, (1902, March) “Eastern Turkey Mission-The Earthquage at Erzroom”, The Missionary Herald, Vol: 118 (3).
Orhan, M. (2006). Osmanlı Devleti’nde Vilayet Yatılı İdadileri, (Tez No.209438) [Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi-Niğde] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Özger, Y. (2023). 1901 Depreminde Erzurum Valisi Nazım Bey’in Afet Yönetim Stratejileri, Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi (Mart 2023), 11(34), 214-228.
Özgüven, B. (1990). İdadi Binaları. Tarih ve Toplum, 82, 44-47.
Özsoy, M. H. (2001). Erzurum’da Türk Eğitim Tarihi Kronolojisi, Erzurum Lisesi Kültür Eğitim Vakfı Yayınları I, Ankara.
Özsoy, M. H. (2002). Fotoğraflarla Erzurum Lisesi Tarihi, Erzurum Lisesi Kültür Eğitim Vakfı Yayınları II, Ankara.
Sakaoğlu, N. (2003). Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
Unat, F, R. (1964). Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış, Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
Yarbaşı, M., Bayraktutan, S., A. & Kadirov, A. (2003). “Atatürk Üniversitesi- Yenişehir (Erzurum) Yerleşim Alanı Zemini Geotektonik Özellikleri”, Pamukkkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 9(3), Denizli, 289-298.
Yarbaşı, N. (2011). Erzurum Şehir Merkezi Batı Kesiminin Geoteknik Haritalanması, (Tez No.105330) [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi- Erzurum] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yeryüzü ve Deprem-Dünyada ve Türkiye’de Depremler, (2000), Boyut Yayınları, İstanbul.
Yıldız, H. (2017). Erzurum Lisesi Üzerine Tarihsel Bir İnceleme, (Tez No.475982) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi-Erzurum), Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yılmaz, M, A. (2015). Maarif Salnamelerine Göre Osmanlı Devleti Eğitim Sisteminde İdadiler (1898-1903), (Tez No. 412277) [Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi-Kahramanmaraş]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Zeynal, A. (2011). Selçukludan Günümüze Erzurum Eğitim Kurumları Tarihi, Zafer Ofset, Erzurum.
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Yayınevi, Ankara.
Sertoğlu, M. (1986). Osmanlı Tarih Lügatı, Enderun Kitabevi, İstanbul.
https://birimler.atauni.edu.tr/depremaraştırma-merkezi Erişim Tarihi: 14.06.20022.
https://wwwresearchgate.net. Erişim Tarihi:18.06.2022.
Son Depremler Listesi, (2021), AFAD, https://deprem.afad.gov.tr/last-earthquakes.
