Gelveri Çömlekçiliği ve Kilinin Temmoku Sırlarda Etkisi
Özet
Aksaray iline bağlı turistik bir ilçe olan Gelveri, bugünkü adıyla Güzelyurt Kapadokya bölgesinde yer almaktadır. İlçenin tarihi erken Hristiyanlık dönemi ile başladığı düşünülmekte iken yapılan arkeolojik çalışmalarla Orta Kalkolitik döneme kadar uzandığı öğrenilmiştir. Tarih boyunca farklı isimlerle anılan Gelveri, 1965 yılında Güzelyurt ismini almıştır. İlçe 1924 Mübadele öncesinde bir Rum köyü olarak İlçede farklı dönemlere ait tarihi yapılar yer almaktadır. Seramik tarihi açısından önemli bir mekez olan Gelveri’de yapılan arkeolojik çalışmalar sonunda Orta Kalkolik döneme tarihlenen seramik buluntular ile yakın tarihte Rumlar dönemine çömlekçiliğin oldukça ileri düzeyde olduğu araştırmalar sonucunda ortaya çıkmıştır. Ateşin bulunmasıyla insanlık tarihi kadar eski olan seramik, tarihsel süreç içerisinde farklı biçimlerde karşımıza çıkmıştır. İlk yapıldıkları dönemde ihtiyacını karşılamak suretiyle kap-kacak, belge niteliği taşıyan tabletler ve dini amaçlı idol olarak yapılmış, ilerleyen teknoloji ile zaman içerisinde insanlığın birçok ihtiyacını karşılamasının yansıra sanatsal ifade biçimine de dönüşmüştür. Seramik yüzeyi ince bir tabaka şeklinde kaplayan sırlar endüstriyel ve artistik olarak sınıflandırılmaktadır. Temmoku sırlar ise yüksek sıcaklıkta gelişebilen ve bünyesinde yüksek oranda demir barındıran, açık kahverengiden siyaha kadar değişen, yüzeyinde benekler ve çizgiler oluşan artistik sırlar grubunda yer alan bir sır çeşididir. Bu çalışmanın temelini Gelveri çömlekçiliğinin tarihsel süreci ve çömlekçilikte kullanılan kilin Temmoku sır bünyesinde etkisi oluşturmaktadır.
Referanslar
Arcasoy, A. (1983) Seramik Teknolojisi, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, No:2, İstanbul.
Genç, S., & Taçyıldız, E. (2012). Temmoku sırları. Sanat ve Tasarım Dergisi, 2(2), 187-202.
Genç, S. (2013). Artistik seramik sırları. İstanbul: Boyut Matbaacılık
Genç, S. (2022). Artistik Seramik Sırları Sır Sanatı. İstanbul: Boyut Matbaacılık.
Gülçur, S., Kiper, Y. (2009). Gelveri-Yüksekkilise 2007 Yılı Sondaj Çalışması, XXX. Kazı Sonuçları Toplantısı.
Güngördü, F. V. (2021). Merkezi volkanik Kapadokya’nın erken tarihöncesi toplulukları üzerine yeni bulgular, Avanos örnekleri; Topraktepe ve Türkmenlik tepesi.
Konyalı, İ. H. (1974). Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Aksaray Tarihi. İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası
Özbudak, O. (2012) Kapadokya MÖ 6. Binyıl Kronolojisinin Kayıp Halkası: Gelveri Çanak Çömleği Üzerine En Son Çalışmalar, Colloquıum Anatolıcum, XI, İstanbul, 2012, 267-297
Özdemir, R. (2015). Gelveri'den Nea Karvali'ye Ortodoks Karamanlılar. Milli Folklor, 27.
Özkanlı, N.N. (2017). Gelveri Çömlekçiliği Ve "Çamurda Kadın Eli" Projesi, Ramazan Ata, Ayşegül Can, (Ed.), II. Uluslararası Aksaray Sempozyumu İçinde S. 499-510 Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih Ve Kültür Araştırmaları Uygulama Ve Araştırma Merkezi Yayını.
Özkanlı, N.N. (2021). Güzelyurt Kilinin Seramik Ham Sır Bünyelerinde Renklendirici Olarak Etkilerinin İncelenmesi, Ramazan Ata, Ayşegül Can, (Ed.), Vı. Uluslararası Aksaray Sempozyumu S. 107-117 Aksaray.
Özkanlı, N. N. (2022). Güzelyurt Çömlekçi Kilinin Farklı Sır Bünyelerinde ve Farklı Fırın Atmosferlerinde Değerlendirilmesi. Kalemişi-Türk Sanatları Dergisi, 10(20), 1-12.
Taçyıldız, E. (2018). Seramik sırının sırrı. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
Tezcan, B. (1958). Aksaray Çevresinden Derlenen Eserler. Belleten, XXII.
Vainker, S. (2005). Chinese pottery and porcelain. London: The British Museum Press.
Virgin, L. E. (2008). Chinese art treasures on display: Later Jades and Ceramics At The Worcester Art Museum. U.S.A: Worcester Art Museum.
Wood, N. (1999). Chinese glazes: Their origins, chemistry, and recreation. University of Pennsylvania Press.
Görsel 1: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 2: Özbudak, M. O. (2010). Gelveri Kültürü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Prehistorya Bilim Dalı, İstanbul.
Görsel 3: Özbudak, M. O. (2010). Gelveri Kültürü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Prehistorya Bilim Dalı, İstanbul.
Görsel 4: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 5: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 6: Bozis, S. (2004). Kapadokya Lezzeti, Kapadokyalı Rumların Yemek Kültürü. İstanbul: Tarihi Vakfı Yurt Yayınları.
Görsel 7: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 8: Muharrem Vurgun
Görsel 9: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 10: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 11: Çalışkan, 2019: 217
Görsel 12: Demir, B, Karasu, B. (2019). Tenmoku Sırları. El-Cezerî Journal of Science and Engineering. Vol: 6, No: 1, 80-96
Görsel 13: http://www.e-yakimono.net/guide/html/tenmoku.html
Görsel 14: https://www.apollo-magazine.com/art-diary/chanoyu-art-of-tea-ceremony-tokyo-national-museum/)
Görsel 15: Nilüfer Nazende Özkanlı.
Referanslar
Arcasoy, A. (1983) Seramik Teknolojisi, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, No:2, İstanbul.
Genç, S., & Taçyıldız, E. (2012). Temmoku sırları. Sanat ve Tasarım Dergisi, 2(2), 187-202.
Genç, S. (2013). Artistik seramik sırları. İstanbul: Boyut Matbaacılık
Genç, S. (2022). Artistik Seramik Sırları Sır Sanatı. İstanbul: Boyut Matbaacılık.
Gülçur, S., Kiper, Y. (2009). Gelveri-Yüksekkilise 2007 Yılı Sondaj Çalışması, XXX. Kazı Sonuçları Toplantısı.
Güngördü, F. V. (2021). Merkezi volkanik Kapadokya’nın erken tarihöncesi toplulukları üzerine yeni bulgular, Avanos örnekleri; Topraktepe ve Türkmenlik tepesi.
Konyalı, İ. H. (1974). Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Aksaray Tarihi. İstanbul: Fatih Yayınevi Matbaası
Özbudak, O. (2012) Kapadokya MÖ 6. Binyıl Kronolojisinin Kayıp Halkası: Gelveri Çanak Çömleği Üzerine En Son Çalışmalar, Colloquıum Anatolıcum, XI, İstanbul, 2012, 267-297
Özdemir, R. (2015). Gelveri'den Nea Karvali'ye Ortodoks Karamanlılar. Milli Folklor, 27.
Özkanlı, N.N. (2017). Gelveri Çömlekçiliği Ve "Çamurda Kadın Eli" Projesi, Ramazan Ata, Ayşegül Can, (Ed.), II. Uluslararası Aksaray Sempozyumu İçinde S. 499-510 Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih Ve Kültür Araştırmaları Uygulama Ve Araştırma Merkezi Yayını.
Özkanlı, N.N. (2021). Güzelyurt Kilinin Seramik Ham Sır Bünyelerinde Renklendirici Olarak Etkilerinin İncelenmesi, Ramazan Ata, Ayşegül Can, (Ed.), Vı. Uluslararası Aksaray Sempozyumu S. 107-117 Aksaray.
Özkanlı, N. N. (2022). Güzelyurt Çömlekçi Kilinin Farklı Sır Bünyelerinde ve Farklı Fırın Atmosferlerinde Değerlendirilmesi. Kalemişi-Türk Sanatları Dergisi, 10(20), 1-12.
Taçyıldız, E. (2018). Seramik sırının sırrı. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
Tezcan, B. (1958). Aksaray Çevresinden Derlenen Eserler. Belleten, XXII.
Vainker, S. (2005). Chinese pottery and porcelain. London: The British Museum Press.
Virgin, L. E. (2008). Chinese art treasures on display: Later Jades and Ceramics At The Worcester Art Museum. U.S.A: Worcester Art Museum.
Wood, N. (1999). Chinese glazes: Their origins, chemistry, and recreation. University of Pennsylvania Press.
Görsel 1: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 2: Özbudak, M. O. (2010). Gelveri Kültürü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Prehistorya Bilim Dalı, İstanbul.
Görsel 3: Özbudak, M. O. (2010). Gelveri Kültürü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı Prehistorya Bilim Dalı, İstanbul.
Görsel 4: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 5: Nilüfer Nazende Özkanlı
Görsel 6: Bozis, S. (2004). Kapadokya Lezzeti, Kapadokyalı Rumların Yemek Kültürü. İstanbul: Tarihi Vakfı Yurt Yayınları.
Görsel 7: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 8: Muharrem Vurgun
Görsel 9: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 10: Gülçur, S., Demirtaş, I., & Çaylı, P. (2010). Tarihöncesi yerleşmeler ile çevrenin modellenmesinde sözlü tarih ve etnoarkeolojinin yeri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (8), 275-300.
Görsel 11: Çalışkan, 2019: 217
Görsel 12: Demir, B, Karasu, B. (2019). Tenmoku Sırları. El-Cezerî Journal of Science and Engineering. Vol: 6, No: 1, 80-96
Görsel 13: http://www.e-yakimono.net/guide/html/tenmoku.html
Görsel 14: https://www.apollo-magazine.com/art-diary/chanoyu-art-of-tea-ceremony-tokyo-national-museum/)
Görsel 15: Nilüfer Nazende Özkanlı.
