Aydın Sancağı'nda İtalyan İşgali
Özet
19. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan milliyetçi hareketler, yeni devletlerin doğmasına yol açtı. İmparatorluklara karşı verilen bağımsızlık savaşları sonucu kurulan millî devletler, kısa bir süre sonra yayılmacı hedefler gütmeye başladılar. İtalya da bu devletlerden birisidir. Avrupa’nın büyük devletleri arasına en son giren İtalya da Osmanlı Devleti topraklarını hedef coğrafya olarak belirledi. Bunun ilk uygulaması olarak fazla zorluk çekmeden Trablusgarp’a yerleştikten sonra gözünü batı Anadolu bölgesine dikti. İtalya’nın I. Dünya Savaşı’na girmesinde bu bölgeye yerleşme isteği de etkili oldu. İngiltere ve Fransa ile imzaladığı gizli antlaşmalarla Antalya’dan İzmir’e kadar geniş bir bölgenin kendisine vaat edilmesini sağladı. I. Dünya Savaşı sonunda verilen pek çok söz gibi İtalyanlara yapılan vaatler de göz ardı edildi. Bunun üzerine İtalyanlar, Müttefiklerinden bağımsız bir Türkiye siyaseti izlediler. Bu siyasetin uzantısı olarak Antalya ile başlayan işgal hareketine giriştiler. İtalyan işgalleri, 1919’da Aydın sancağına bağlı olan Söke ve Çine’yi de içine alacak şekilde genişledi. İtalyanlar buralarda da genel işgal siyasetlerini takip ederek, Türklerin dostluk, güven ve kalplerini kazanmaya çalıştılar. Böylece işgal bölgelerini en azından yarı sömürge haline getirmek, bu olmazsa mümkün olduğunca uzun süre işgal bölgesinin zenginliklerinden faydalanmak istediler. Ancak Anadolu’da Mustafa Kemal Paşa liderliğinde başlayan ve “Tam Bağımsızlık” anlayışıyla verilen Mill3i Mücadele hareketi aynı zamanda İtalya’ya karşı da yürütülmekteydi. Bu savaşın başarıya ulaşması İtalyanlar üzerinde de caydırıcı oldu. İtalyanlar, Türkler tarafından silahla gönderilmektense kendiliklerinden gitmeyi tercih ederek işgal bölgelerini boşalttılar.
Referanslar
Archivio Centrale dello Stato.
Archivio Storico Diplomatico Ministero delgi Affari Ester.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Arşivi.
Ufficio Storico Stato Maggiore dell’Esercito.
Ahenk, 25 Mayıs 1919; 24 Temmuz 1919.
Babalık, 20 Nisan 1922.
Corrieredella Sera, 21 Agosto 1915.
IlGiornaled’Italia, 5, 18 Marzo 1919.
IlPopolod’Italia, 4 Agosto 1915;
İkdam, 6 Eylül 1919.
L’Idea Nazionale, 22 Agosto 1915.
Peyâm, 11 Ağustos 1919.
Tasvir-i Efkâr, 23 Teşrin-i sâni 1913.
AKER, M. Şefik, İstiklâl Harbi’nde 57.Tümen ve Aydın Milli Cidali, C I-II-III, Askeri Matbaa, İstanbul 1937.
ATATÜRK, Gazi Mustafa Kemal, Nutuk-Söylev, C II- III, TTK Yayınları, Ankara 1984, 1989.
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, -IV-, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1991.
BAYUR, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, C I, Kısım: 1; C III, Kısım: 4, TTK Yayınları, Ankara 1983.
BEVİONE, Giuseppe, L’AsiaMinore e l’Italia, Torino 1914.
CANDELORO, Giorgio, Storiadell’Italiamoderna, Volume: 8, Feltrinelli Ed., Milano 1989.
CATALUCCİO, Francesco, “Diplomaziadiguerra e negoziatidipacesullaspartizionedell’AsiaOttomana, (1915-1923)”, ArchivioStoricoItaliano, Anno: CXXIV, No:450, (1966 II), Firenze 1966, ss. 208-249.
COPPOLA, Francesco, “La crisiorientale e l’Italia”, Politica, -VII-, (15 Gennaio 1921), ss. 37-56.
ÇAĞLAR, Günay, İtalyanların Menderes Bölgesini Boşaltmaları ve Bu Esnada Ortaya Çıkan Bazı Hadiseler, Erzurum 1996.
ÇELEBİ, Mevlüt, “İtalyan Sömürgeciliğinin Hedef Kenti Antalya”, Son Bin Yılda Antalya Sempozyumu, (18-19 Aralık 2003), Yayına Hazırlayanlar: Necdet Ekinci-Hatice Akın, Akdeniz Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayını, Antalya 2006, ss. 169-186.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Millî Mücadele’de İtalyan İşgalleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C IX, S 26, (Mart 1993), ss. 395-416.
ÇELEBİ, Mevlüt, Millî Mücadele Döneminde Türk-İtalyan İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2002.
Dİ SAN MARTİNO, Perrone, Önasya Diktatörü Mustafa Kemal ve Zaferi, Çev: Hikmet Uçar, İstanbul 1955.
EMECEN, Feridun, “Aydın”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 4. Cilt, (1991), ss. 235-237.
FLUSSİ, Luciano, “La diplomaziadellecannoniere: Glisbarchiitaliani in Anatolia nel 1919”, AnalisiStorica, Anno: I, No: 1, (Luglio-Dicembre 1983), ss. 39-56.
GİANNİNİ, Amedeo, La Questione Orientale alla conferenza della Pace, Roma 1921.
GİANNİNİ, Amedeo, L’ultimafase della Questione Orientale, (1913-1932), Roma 1933.
GİORDANO, Giancarlo, Carlo Sforza: La diplomazia 1896-1921, FrancoAngeli, Milano 1987.
GRASSİ, Fabio L., “Trablusgarp’tan Kurtuluş Savaşı’na İtalyan Politikasında İzmir”, Kuva-yı Milliye’nin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, Uluslararası Sempozyum Bildirileri, 6-8 Eylül 2009, I. Kitap, Yayına Hazırlayan: Oktay Gökdemir, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayını, İzmir 2010, ss. 94-106.
GRASSİ, Fabio L., L’Italia e la questione turca (1919-1923), Opinionepubblica e politicaestera, Silvio Zamorani Ed. Torino 1996.
GÜN, İsmail-ÖZDEMİR, Ahmet, Söke Tarihi ve Coğrafyası, -I-, Aydın 1943.
KURAT, Yuluğ Tekin, Osmanlı İmparatorluğu’nun Paylaşılması, Ankara l986.
KURTCEPHE, İsrafil, Türk-İtalyan ilişkileri (1911-1916), TTK Yayınları, Ankara 1995.
“L’Anatolia”, Politica -I-, (15 Dicembre 1918), ss.107-111.
MANETTİ, Carlo, politica italiananel Levante e l’espansione economica in Anatolia, Firenze 1921.
MASSALA, Anna, “Echidellaguerradiindipendenza Turca nellastampaitaliana, (1919-1923)”,Atti del simposiodiricerhe e distudi perunos viluppo scientific odei rapport iItalo-Turchi, (Ankara-İstanbul 9-14 Ekim 1980), Giuffré Ed. Milano 1981, ss. 81-106.
MONTANELLİ, Indro, Storia d’italia, Vol: VI, (1861-1919), EdizioneperOggi, Milano 2006.
ÖZTÜRK, Yücel, “İngiliz Kıdemli Yüzbaşı H. C. Luke’un Yunan İşgali Sonrasında Aydın Vilâyeti’ndeki Gözlemleri (10-21 Eylül 1919)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C 13, S 74, Yıl: (2020), ss. 211-225.
PACE, Biagio, Dalla pianuradi Adalia alla valle del Meandro, Casa Editrice‘Alpes’, Milano, 1927.
PİZZİGALLO, Matteo, “L’’ultimo’accordocon la Sublime Porta e la finedell’occupazioneitaliana in Anatolia (1922)”, Analisi Storica, Anno: I, No:1, (Luglio-Dicembre 1983), ss. 57-84.
SFORZA, Carlo, L’Italia, dal 1914 al 1944, qualeio la vidi, A. Mondadori, Roma 1944.
SFORZA, Carlo, Un anno dipolitica estera, (raccolti a cura diAmedeoGiannini), Roma 1921.
SİLLANİ, Tommaso, “L’Asia Minore”, Nuova Antologia, Anno: 51, Volume: CLXXXI, Fasc., 1055 (1 Gennaio 1916), ss. 66-79.
ŞAPOLYO, Enver Behnan, Kuvâ-yı Milliye Tarihi, Ankara 1957.
TOSCANA, Mario, Gliaccordidi San Giovannidi Moriana, Giufre Ed., Milano 1936.
TURAN, Şerafettin, “Rodos ve 12 Ada’nın Türk Hâkimiyetinden Çıkışı”, Belleten, C XXIX, S 113 (Ocak 1965), ss.77-119.
Türk İstiklâl Harbi, Batı Cephesi, Kısım: 1, Genelkurmay Başkanlığı Yayını, Ankara 1963.
Türk İstiklâl Harbi, -I-, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Genelkurmay Başkanlığı Yayını, Ankara 1962.
TÜTENK, Ahmet Âkif, Milli Mücadele’de Denizli, İzmir 1949.
ULUBELEN, Erol, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, İstanbul 1967.
Referanslar
Archivio Centrale dello Stato.
Archivio Storico Diplomatico Ministero delgi Affari Ester.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Arşivi.
Ufficio Storico Stato Maggiore dell’Esercito.
Ahenk, 25 Mayıs 1919; 24 Temmuz 1919.
Babalık, 20 Nisan 1922.
Corrieredella Sera, 21 Agosto 1915.
IlGiornaled’Italia, 5, 18 Marzo 1919.
IlPopolod’Italia, 4 Agosto 1915;
İkdam, 6 Eylül 1919.
L’Idea Nazionale, 22 Agosto 1915.
Peyâm, 11 Ağustos 1919.
Tasvir-i Efkâr, 23 Teşrin-i sâni 1913.
AKER, M. Şefik, İstiklâl Harbi’nde 57.Tümen ve Aydın Milli Cidali, C I-II-III, Askeri Matbaa, İstanbul 1937.
ATATÜRK, Gazi Mustafa Kemal, Nutuk-Söylev, C II- III, TTK Yayınları, Ankara 1984, 1989.
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, -IV-, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1991.
BAYUR, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, C I, Kısım: 1; C III, Kısım: 4, TTK Yayınları, Ankara 1983.
BEVİONE, Giuseppe, L’AsiaMinore e l’Italia, Torino 1914.
CANDELORO, Giorgio, Storiadell’Italiamoderna, Volume: 8, Feltrinelli Ed., Milano 1989.
CATALUCCİO, Francesco, “Diplomaziadiguerra e negoziatidipacesullaspartizionedell’AsiaOttomana, (1915-1923)”, ArchivioStoricoItaliano, Anno: CXXIV, No:450, (1966 II), Firenze 1966, ss. 208-249.
COPPOLA, Francesco, “La crisiorientale e l’Italia”, Politica, -VII-, (15 Gennaio 1921), ss. 37-56.
ÇAĞLAR, Günay, İtalyanların Menderes Bölgesini Boşaltmaları ve Bu Esnada Ortaya Çıkan Bazı Hadiseler, Erzurum 1996.
ÇELEBİ, Mevlüt, “İtalyan Sömürgeciliğinin Hedef Kenti Antalya”, Son Bin Yılda Antalya Sempozyumu, (18-19 Aralık 2003), Yayına Hazırlayanlar: Necdet Ekinci-Hatice Akın, Akdeniz Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayını, Antalya 2006, ss. 169-186.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Millî Mücadele’de İtalyan İşgalleri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C IX, S 26, (Mart 1993), ss. 395-416.
ÇELEBİ, Mevlüt, Millî Mücadele Döneminde Türk-İtalyan İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2002.
Dİ SAN MARTİNO, Perrone, Önasya Diktatörü Mustafa Kemal ve Zaferi, Çev: Hikmet Uçar, İstanbul 1955.
EMECEN, Feridun, “Aydın”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 4. Cilt, (1991), ss. 235-237.
FLUSSİ, Luciano, “La diplomaziadellecannoniere: Glisbarchiitaliani in Anatolia nel 1919”, AnalisiStorica, Anno: I, No: 1, (Luglio-Dicembre 1983), ss. 39-56.
GİANNİNİ, Amedeo, La Questione Orientale alla conferenza della Pace, Roma 1921.
GİANNİNİ, Amedeo, L’ultimafase della Questione Orientale, (1913-1932), Roma 1933.
GİORDANO, Giancarlo, Carlo Sforza: La diplomazia 1896-1921, FrancoAngeli, Milano 1987.
GRASSİ, Fabio L., “Trablusgarp’tan Kurtuluş Savaşı’na İtalyan Politikasında İzmir”, Kuva-yı Milliye’nin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, Uluslararası Sempozyum Bildirileri, 6-8 Eylül 2009, I. Kitap, Yayına Hazırlayan: Oktay Gökdemir, İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayını, İzmir 2010, ss. 94-106.
GRASSİ, Fabio L., L’Italia e la questione turca (1919-1923), Opinionepubblica e politicaestera, Silvio Zamorani Ed. Torino 1996.
GÜN, İsmail-ÖZDEMİR, Ahmet, Söke Tarihi ve Coğrafyası, -I-, Aydın 1943.
KURAT, Yuluğ Tekin, Osmanlı İmparatorluğu’nun Paylaşılması, Ankara l986.
KURTCEPHE, İsrafil, Türk-İtalyan ilişkileri (1911-1916), TTK Yayınları, Ankara 1995.
“L’Anatolia”, Politica -I-, (15 Dicembre 1918), ss.107-111.
MANETTİ, Carlo, politica italiananel Levante e l’espansione economica in Anatolia, Firenze 1921.
MASSALA, Anna, “Echidellaguerradiindipendenza Turca nellastampaitaliana, (1919-1923)”,Atti del simposiodiricerhe e distudi perunos viluppo scientific odei rapport iItalo-Turchi, (Ankara-İstanbul 9-14 Ekim 1980), Giuffré Ed. Milano 1981, ss. 81-106.
MONTANELLİ, Indro, Storia d’italia, Vol: VI, (1861-1919), EdizioneperOggi, Milano 2006.
ÖZTÜRK, Yücel, “İngiliz Kıdemli Yüzbaşı H. C. Luke’un Yunan İşgali Sonrasında Aydın Vilâyeti’ndeki Gözlemleri (10-21 Eylül 1919)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C 13, S 74, Yıl: (2020), ss. 211-225.
PACE, Biagio, Dalla pianuradi Adalia alla valle del Meandro, Casa Editrice‘Alpes’, Milano, 1927.
PİZZİGALLO, Matteo, “L’’ultimo’accordocon la Sublime Porta e la finedell’occupazioneitaliana in Anatolia (1922)”, Analisi Storica, Anno: I, No:1, (Luglio-Dicembre 1983), ss. 57-84.
SFORZA, Carlo, L’Italia, dal 1914 al 1944, qualeio la vidi, A. Mondadori, Roma 1944.
SFORZA, Carlo, Un anno dipolitica estera, (raccolti a cura diAmedeoGiannini), Roma 1921.
SİLLANİ, Tommaso, “L’Asia Minore”, Nuova Antologia, Anno: 51, Volume: CLXXXI, Fasc., 1055 (1 Gennaio 1916), ss. 66-79.
ŞAPOLYO, Enver Behnan, Kuvâ-yı Milliye Tarihi, Ankara 1957.
TOSCANA, Mario, Gliaccordidi San Giovannidi Moriana, Giufre Ed., Milano 1936.
TURAN, Şerafettin, “Rodos ve 12 Ada’nın Türk Hâkimiyetinden Çıkışı”, Belleten, C XXIX, S 113 (Ocak 1965), ss.77-119.
Türk İstiklâl Harbi, Batı Cephesi, Kısım: 1, Genelkurmay Başkanlığı Yayını, Ankara 1963.
Türk İstiklâl Harbi, -I-, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Genelkurmay Başkanlığı Yayını, Ankara 1962.
TÜTENK, Ahmet Âkif, Milli Mücadele’de Denizli, İzmir 1949.
ULUBELEN, Erol, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, İstanbul 1967.
