Mondros Mütarekesinden İtalyan ve Yunan İşgaline Aydın Sancağı
Özet
I.Dünya Savaşı sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasında Batı Anadolu’da İzmir’in ard bölgesinde verimli toprakları, madenleri İzmir- Aydın demir yolu ile zengin bir cazibe alanı olarak görünen Aydın sancağı aynı zamanda toprak paylaşımı konusunda İtalyan- Yunan rekabetine de sahne olmuştur. İtilaf Devletleri tarafından sancağın sınırları dâhilinde kalan Aydın- İzmir demir yolu hattı boyunca Menderes Nehri’nin kuzey bölümü Yunanlılara, güney bölümü İtalyanlara bırakılmıştır. Merkezî yönetim itilaf devletleriyle iyi ilişkiler içinde olmak politikası nedeniyle İzmir’de birtakım yöneticileri değiştirirken, Aydın’a müdahale etmemiştir. Bunda Aydın şehrinde Hürriyet ve İtilaf Fırkasının güçlü olmasının ve merkez yönetiminin etkisinde bulunmasının rolü vardı. Buna rağmen Damat Ferit Paşa Hükûmeti taşradaki karışıklığa ve huzursuzluğa son vermek ve merkezi hükûmetin otoritesini pekiştirmek amacıyla biri Anadolu’ya diğeri Trakya’ya olmak üzere iki nasihat heyeti göndermeyi kararlaştırmıştır. Anadolu’ya gönderilen heyetlerden biri sonuç alamasa da Aydın’a da uğramıştır. Söke ve çevresinde Rum eşkıyanın eylemleri Aydın kentinde korku yaratırken, güvenliği sağlayacak tek güç olan 57. Tümen ise darmadağın bir haldeydi. İzmir’in işgali protesto edilmiş ancak ilk etapta direniş için bir birlik oluşturulamamıştır.
Aydın sancağı Osmanlı Devleti’nin diğer idari birimleri gibi mütareke ve devam eden süreçte istikrarlı bir yönetime sahip olamamıştır. Eşkıyalık olaylarıyla sarsılan bölgede peş peşe gelip giden mutasarrıflar istikrarsızlığın başlıca sebebi idi. Aydın sancağı mütareke ve Yunan işgali öncesi 240 bine yaklaşan nüfusuyla Türk çoğunluğa sahiptir. Adalara oldukça yakın olan Söke dışında sancağın hiçbir kazasında gayrimüslimler özellikle Rum nüfus Türk nüfusa oranla çoğunluk olmamıştır. Aydın’ın Yunan işgali öncesi nüfus yapısı kozmopolit bir yapı göstermesine karşın, şehrin nüfusça en kalabalık unsuru müslüman Türkler olmuştur. Aydın sancağında Türklerden sonra sırasıyla Rumlar, Yahudiler, Ermeniler ile daha çok İngiliz, Amerikalı ve İtalyan uyruklulardan oluşan yabancılar yer alıyordu. Aydın, yabancı gözlemcilerin bile ifadelerine yansıdığı gibi tam bir Türk şehri idi. Ancak Türkler nüfus yoğunluğuna paralel olarak Aydın sancağının zenginliklerinden yeteri kadar pay sahibi olamamışlardır. Mütareke Dönemi’nde sancaktaki Türk nüfusta eksilme ve artma olmadığı, buna karşın adalardan girip çıkan Rumların zaman zaman nüfus dengelerini özellikle kıyı şeridinde değiştirdiğini görmekteyiz.
Bu çalışmada, Mondros Ateşkes sonrası İtalyan- Yunan paylaşım rekabetine sahne olan Aydın sancağında işgale karşı sivil direniş oluşumları ve halkın gösterdiği ilk tepkiler ortaya koyulmaya çalışılırken, Siyasal ve sosyal gelişmeler çerçevesinde başta Yörük Ali Efe müfrezesi olmak üzere Aydın bölgesinde Kuvayımilliyesi’nin faaliyetleri değerlendirilecektir.
Referanslar
ATASE Arş, D.52-7, Ds.1-5, Kl:400, a.6/3420
ATASE Arş, İSH,K.6, G.41, B.41-1.
ATASE Arş, İSH, K.11, G.24, B.24-2; 24-3.
ATASE Arş, Kl:14, D. 55, Fh:106
ATASE Arş, KI:81, Ds:128-301, F:5/1-4.
ATASE Arş, Kl:181, Ds:81, Fh:130.
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:63.
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:64,
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:117
BOA, A.VRK, 831/32
BOA, A.VRK 831/39,
BOA, A.VRK, 831/99,
BOA, DH.EUM.ADL., 44/63.
BOA, DH.EUM.AYŞ., 3/27
BOA, DH.EUM.AYŞ., 4/28 .
BOA, DH.EUM.AYŞ., 6/85 .
BOA, DH.EUM.AYŞ., 65/16.
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/10,
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/14,
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/19
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/21
BOA, DH.ŞFR. 71/133.
BOA, DH.ŞFR., 83/48,
BOA, DH.ŞFR, 95/135
BOA, DH.ŞFR.,613/33 .
Ahenk
Anadolu
Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi
Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi
Belgelerle Türk Tarihi Dergisi
Demokrat İzmir
Dün Ve Bugün Dergisi
İstiklal Harbi Gazetesi
Köylü
Müsavat
Sulh ve Selamet
Türkoloji Kültürü
Yeni Söke
AKER, M. Şefik, 57. Tümen ve Aydın Milli Cidali, Cilt:II, Askeri Matbaa, Ankara 1937.
AKKOYUN, Turan, İstiklal Savaşında Aydın Kuva-yı Milliyesi D.E:Ü Atatürk İlkeleri Ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir 1988.
AKKOYUN, Turan, Milli Mücadele’de Aydın Kuva-yı Milliyesi, Kümbet Yayınları, Afyonkarahisar, 2014.
AKŞİN, Sina, İstanbul Hükümetleri Ve Milli Mücadele, İstanbul 1976.
ALPKAYA, Şükrü Oğuz, Yörük Ali Efe, Der. Atilla Oral, Demkar Yay., İstanbul 2009.
APAK, Rahmi , İstiklal Savaşında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu. TTK Yayını, İstanbul 1942.
ARMAĞAN, A. Munis, Bozmenderes’ten Bozdağlar’a Kuvayı Milliye, İzmir 2005.
ASRAV, Mehmet Ali, “Tarihte Yunan Mezalimi ve Söke”, Yeni Söke 16 Nisan 1996
ATAMER, Hamdi, “Milli Direnme”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, sayı:10, İstanbul 1968.
AYDINEL, Sıtkı, Güneybatı Anadolu Kuva-yı Milliye Harekatı, Kültür Bak. Yay, Ankara1993.
BAYAR, Celal, Bende Yazdım, C:6, Baha Yayınevi, İstanbul 1968.
BERBER, Ferhat, “Milli Mücadele’de Söke’ye Bir Bakış”, Birinci Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji Ve Sanat Tarihi Sempozyumu,15-16 Kasım 2001 Söke, (Ed:Adnan Öztürk) İzmir 2002, s.98-108.
BERBER, Engin, Sancılı Yıllar: İzmir 1918-1922 Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, Ayraç Yayınları, Ankara 1997.
BERBER, Engin, Yeni Onbinlerin Gölgesinde Bir Sancak İzmir (30 Ekim 1918- 15 Mayıs 1919), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1997.
BERBER, Engin, “Ötekinin Gözünden Aydın’ın İşgali ve Yunan Yönetimi” Milli Mücadele’de Aydın Sancağı ve Yörük Ali Efe, Edit: Günver Güneş- Mehmet Başaran, Aydın Belediyesi Kültür Yayını, Aydın 2008, s.83-95.
BURHAN, Sabahattin, Sökeli Cafer Efe, Nesil Yayınları, İstanbul 2002.
COŞAR, Ömer Sami, İstiklal Harbi Gazetesi 28 Mayıs 1919.
ÇAĞBAYIR, Yaşar, Söke, Ayma Matbaa, İzmir 1989.
ÇELEBİ, Mevlüt, “İzmir’in İşgalinden Önce Şehzade Abdurrahim Başkanlığında Anadolu’ya Gönderilen Nasihat Heyeti (16 Nisan -18 Mayıs 1919), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C:6, sayı 18, Ankara 1990, s.561-589.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Milli Mücadele de İtalyan İşgalleri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, cilt:9, sayı:26, Ankara 1993
ÇELEBİ, Mevlüt, “Kuşadası’nda İtalyan İşgali (1919-1922)”, Geçmişten Geleceğe Kuşadası Sempozyumu 22- 26 Şubat 2000, Edit:Ayşe Şerifoğlu, İzmir 2001.
ÇELEBİ, Mevlüt, Milli Mücadele Döneminde Türk- İtalyan İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay, Ankara 2002.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Söke’de İtalyan İşgali (1919-1922)”, I. Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji Ve Sanat Tarihi Sempozyumu, (Ed: Adnan Öztürk), İzmir 2002, s.121-129.
ÇOKONA, Ari, 20. Yy Başlarında Anadolu ve Trakya’daki Rum Yerleşmeleri, Literatür Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2017.
DEMİRAYAK, Sadettin, Kuva-yı Milliye’nin Aydın’da Doğuşu, Başkar Matbaası, Aydın 2007.
GÖKBEL, Asaf- Şölen, Hikmet, Aydın İli Tarihi, Aydın 1936.
GÖKBEL, Asaf, Milli Mücadele’de Aydın, Aydın 1964.
GÜN, İsmail- ÖZDEMİR, Ahmet, Söke Tarihi ve Coğrafyası I, Aydın 1943.
GÜNEŞ, Günver, “ Kurtuluş Savaşında Yunan İşgal Döneminde Söke”, Birinci Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Sempozyumu, Edit: A. Adnan Öztürk, İzmir 2002, s.109-120.
GÜNEŞ, Günver, “Yunan İşgalinin Söke ve Çevresinde Yarattığı Tahribat”, Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl:5, Sayı:10, Ankara 2007, s.15-40.
GÜNEŞ, Günver, Tanzimattan Cumhuriyet’e Aydın Yahudileri, Türkoloji Kültürü, Cilt:1, Sayı:2, Erzurum 2008. s. 45-67.
GÜNEŞ, Günver, “İzmir’in İşgali Ve Aydın’daki Yankıları”, Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl: 5, Sayı:9, Şubat 2007, Genelkurmay ATASE Yayını, Ankara 2007,
GÜNEŞ, Günver, “Aydın ve Çevresinde Yunan İşgali ve Sivil Direniş’in Örgütlenmesi: Heyet-i Milliyeler”, Kuva-yı Milliyenin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, Uluslararası Sempozyum Bildirileri, 6-8 Eylül 2009, II. Kitap, Yay. Haz., Oktay Gökdemir, Ankara 2010, s.15-48.
HALICI, Şaduman, Milli Mücadele’de Kuşadası ve Söke 1919-1922, İzmir 2009.
HUYUGÜZEL, Ömer Faruk, İzmir Fikir Ve Sanat Adamları (1850- 1950), Kültür Bakanlığı Yay. Ankara 2000. İzmir Ve Çevresi Resmi, Özel Binalar İstatistiği- 1918, (Yayına Haz: Erkan Serçe), Akademi Kitabevi, İzmir 1998.
KAMBER, Lütfi Arif, “Abdürrahim Heyeti Aydın’dan Nasıl Kaçtı”, Dün Ve Bugün Dergisi, Cilt: I, sayı:7, 16 Aralık 1955.
MEHMET Arif, Anadolu İnkılabı, Milli Mücadele Anıları, Haz: Bülent Demirbaş, Arba Yayınları, İstanbul 1987.
MEHMETEFENDİOĞLU, Ahmet, “İşgal Öncesinde ve İşgalde Söke’de Güvenlik”, Milli Mücadele’de Söke Cephesi ve Sökeli Cefer Efe Paneli, 31 Mart 2006, Ed: Günver Güneş, İstanbul, 2007, s.29-39.
MİHALİDİS, Kostas, Küçük Asya Seferi, ATASE Arş. Kütüphanesi, Basılmamış Daktilo Metin, (Çev. S. Karaoğlu).
MİLDANOĞLU, Zakarya, İzmir Ermenileri, Aras Yayıncılık, İstanbul 2017.
MUSLU, Ahmet Zeki, “Kıllıoğlu Hüseyin Efe Üzerine Kısa Bir Yorum”, Çine Kuvayı Milliye Müzesi Açılışı ve Kurtuluş Savaşı ve Çine Panelleri, Edt: Günver Güneş, Arif A. Uyguç, Aydın 2009, s.141-171.
NAKRACAS, Georgios, Anadolu ve Rum Göçmenlerinin Kökeni, Belge Yayınları, İstanbul 2003.
ÖZGÜN, Cihan, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Aydın İlinde İktisadi Değişim, , Dokuz Eylül Üni., AİİTE, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi İzmir 2006Selvi, Haluk, İşgal ve Protesto, Değişim Yayınları, İstanbul 2007.
ÖZTÜRK, A. Adnan, Türkiye’de Modern Eğitimin Gelişimi Ve Aydın İli, Aydın Valiliği Yayını, Aydın 1999.
PANCAR, Emine, Aydın ve Muğla Kuva-yı Milliyesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İzmir 2010.
PARLAK, Türkmen Parlak, İşgalden Kurtuluş’a Yunan Ege’ye Nasıl Geldi, İzmir Sosyal Hizmetler Vakfı Kültür Yayınları, İzmir 1982.
RODAS, Mihail, Yunanistan Küçük Asya da, 1918- 1922, Atina 1958.
SARI, Muhammed-ŞİMŞEK, Muttalip “Milli Mücadele Yıllarında Aydın Sancağında Gayr-ı Müslimlerin Faaliyetleri”, Büyük Taarruz 90. Yılında Uluslar arası Milli Mücadele ve Zafer Yolu Sempozyumu, Cilt: II, Yay Haz; Arzu Güvenç- Murat Saygın, Ankara 2014. s.959-984.
SOTİRİU, Dido, Benden Selam Söyle Anadolu’ya, Alan Yayınları. 12. Baskı, İstanbul 1996.
ŞAPOLYO, Enver Behnan Şapolyo, Kuva-yı Milliye Tarihi, Ankara 1957.
ŞİMŞEK, Muttalip, 20.Yüzyılın Başlarında Aydın ve Menteşe Sancaklarında Gayr-ı Müslimlerin Demografik ve Sosyo Ekonomik Durumu 1900-1925, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, AİİTE Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya 2013..
TAÇALAN, Nurdoğan, “Bütün Ege Yunan’a Karşı: Mülazım Sıtkı Efendi’nin Şehit Edilişi”, Demokrat İzmir, 29 Ocak 1968.
TAÇALAN, Nurdoğan, Ege de Kurtuluş Savaşı Başlarken, İstanbul 1970.
TANSEL, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C:I, MEB Yayını, İstanbul 1991.
TEKELİ, İlhan- İLKİN, Selim, Ege’deki Sivil Direnişten Kurtuluş Savaşı’na Geçerken Uşak Heyet-i Merkeziyesi ve İbrahim Tahtakılıç Bey, TTK Yay. Ankara 1989.
TEKİN, Saadet, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Nazilli, Dokuz Eylül Üni., Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Ens., Yayınlanmamış Doktora Tezi İzmir 1997.
TUNALI, Ayten Can, “Çine Milli Ordu Müftüsü Esad Efendi ve Aydın Kuva-yı Milliyesi”, Kuva-yı Milliye’nin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, II. Kitap, Haz; Oktay Gökdemir, İBB APİKAM Yayını, İzmir, 2010, s. 258-272.
TUNAYA, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler (1859-1952), İstanbul 1952.
TURAN, Mustafa, Yunan Mezalimi (İzmir, Aydın, Manisa, Denizli (1919-1923), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1999.
Türk İstiklal Harbi I, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Genel Kurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara 1962.
Türk İstiklal Harbi, Batı Cephesi, II. Cilt, 1. Kısım, Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi; Ankara 1963.
Türk Parlamento Tarihi, Milli Mücadele Ve TBMM I. Dönem 1918-1923, C:3, Ankara 1995.
ÜLKER, Necmi, “Mondros Mütarekesi Döneminde Aydın Vilayeti’nin Nüfusuna Dair Bir Belge”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. V, İzmir, 1990, s. 35-36.
YAPUCU, Pullukçuoğlu Olcay, Modernleşme Sürecinde Bir Sancak; Aydın, Kitap Yayınevi, İstanbul 2007.
YAŞAR, Hakan, II. Meşrutiyet’in İlanından Yunan İşgaline Batı Anadolu’da Eşkıyalık (1908-1919), Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara 2015.
Referanslar
ATASE Arş, D.52-7, Ds.1-5, Kl:400, a.6/3420
ATASE Arş, İSH,K.6, G.41, B.41-1.
ATASE Arş, İSH, K.11, G.24, B.24-2; 24-3.
ATASE Arş, Kl:14, D. 55, Fh:106
ATASE Arş, KI:81, Ds:128-301, F:5/1-4.
ATASE Arş, Kl:181, Ds:81, Fh:130.
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:63.
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:64,
ATASE Arş, Kl:401, Ds:2, Fh:117
BOA, A.VRK, 831/32
BOA, A.VRK 831/39,
BOA, A.VRK, 831/99,
BOA, DH.EUM.ADL., 44/63.
BOA, DH.EUM.AYŞ., 3/27
BOA, DH.EUM.AYŞ., 4/28 .
BOA, DH.EUM.AYŞ., 6/85 .
BOA, DH.EUM.AYŞ., 65/16.
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/10,
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/14,
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/19
BOA, DH.EUM. 6.Şb., 48/21
BOA, DH.ŞFR. 71/133.
BOA, DH.ŞFR., 83/48,
BOA, DH.ŞFR, 95/135
BOA, DH.ŞFR.,613/33 .
Ahenk
Anadolu
Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi
Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi
Belgelerle Türk Tarihi Dergisi
Demokrat İzmir
Dün Ve Bugün Dergisi
İstiklal Harbi Gazetesi
Köylü
Müsavat
Sulh ve Selamet
Türkoloji Kültürü
Yeni Söke
AKER, M. Şefik, 57. Tümen ve Aydın Milli Cidali, Cilt:II, Askeri Matbaa, Ankara 1937.
AKKOYUN, Turan, İstiklal Savaşında Aydın Kuva-yı Milliyesi D.E:Ü Atatürk İlkeleri Ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir 1988.
AKKOYUN, Turan, Milli Mücadele’de Aydın Kuva-yı Milliyesi, Kümbet Yayınları, Afyonkarahisar, 2014.
AKŞİN, Sina, İstanbul Hükümetleri Ve Milli Mücadele, İstanbul 1976.
ALPKAYA, Şükrü Oğuz, Yörük Ali Efe, Der. Atilla Oral, Demkar Yay., İstanbul 2009.
APAK, Rahmi , İstiklal Savaşında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu. TTK Yayını, İstanbul 1942.
ARMAĞAN, A. Munis, Bozmenderes’ten Bozdağlar’a Kuvayı Milliye, İzmir 2005.
ASRAV, Mehmet Ali, “Tarihte Yunan Mezalimi ve Söke”, Yeni Söke 16 Nisan 1996
ATAMER, Hamdi, “Milli Direnme”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, sayı:10, İstanbul 1968.
AYDINEL, Sıtkı, Güneybatı Anadolu Kuva-yı Milliye Harekatı, Kültür Bak. Yay, Ankara1993.
BAYAR, Celal, Bende Yazdım, C:6, Baha Yayınevi, İstanbul 1968.
BERBER, Ferhat, “Milli Mücadele’de Söke’ye Bir Bakış”, Birinci Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji Ve Sanat Tarihi Sempozyumu,15-16 Kasım 2001 Söke, (Ed:Adnan Öztürk) İzmir 2002, s.98-108.
BERBER, Engin, Sancılı Yıllar: İzmir 1918-1922 Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, Ayraç Yayınları, Ankara 1997.
BERBER, Engin, Yeni Onbinlerin Gölgesinde Bir Sancak İzmir (30 Ekim 1918- 15 Mayıs 1919), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1997.
BERBER, Engin, “Ötekinin Gözünden Aydın’ın İşgali ve Yunan Yönetimi” Milli Mücadele’de Aydın Sancağı ve Yörük Ali Efe, Edit: Günver Güneş- Mehmet Başaran, Aydın Belediyesi Kültür Yayını, Aydın 2008, s.83-95.
BURHAN, Sabahattin, Sökeli Cafer Efe, Nesil Yayınları, İstanbul 2002.
COŞAR, Ömer Sami, İstiklal Harbi Gazetesi 28 Mayıs 1919.
ÇAĞBAYIR, Yaşar, Söke, Ayma Matbaa, İzmir 1989.
ÇELEBİ, Mevlüt, “İzmir’in İşgalinden Önce Şehzade Abdurrahim Başkanlığında Anadolu’ya Gönderilen Nasihat Heyeti (16 Nisan -18 Mayıs 1919), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C:6, sayı 18, Ankara 1990, s.561-589.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Milli Mücadele de İtalyan İşgalleri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, cilt:9, sayı:26, Ankara 1993
ÇELEBİ, Mevlüt, “Kuşadası’nda İtalyan İşgali (1919-1922)”, Geçmişten Geleceğe Kuşadası Sempozyumu 22- 26 Şubat 2000, Edit:Ayşe Şerifoğlu, İzmir 2001.
ÇELEBİ, Mevlüt, Milli Mücadele Döneminde Türk- İtalyan İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay, Ankara 2002.
ÇELEBİ, Mevlüt, “Söke’de İtalyan İşgali (1919-1922)”, I. Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji Ve Sanat Tarihi Sempozyumu, (Ed: Adnan Öztürk), İzmir 2002, s.121-129.
ÇOKONA, Ari, 20. Yy Başlarında Anadolu ve Trakya’daki Rum Yerleşmeleri, Literatür Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2017.
DEMİRAYAK, Sadettin, Kuva-yı Milliye’nin Aydın’da Doğuşu, Başkar Matbaası, Aydın 2007.
GÖKBEL, Asaf- Şölen, Hikmet, Aydın İli Tarihi, Aydın 1936.
GÖKBEL, Asaf, Milli Mücadele’de Aydın, Aydın 1964.
GÜN, İsmail- ÖZDEMİR, Ahmet, Söke Tarihi ve Coğrafyası I, Aydın 1943.
GÜNEŞ, Günver, “ Kurtuluş Savaşında Yunan İşgal Döneminde Söke”, Birinci Uluslar arası Aşağı Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Sempozyumu, Edit: A. Adnan Öztürk, İzmir 2002, s.109-120.
GÜNEŞ, Günver, “Yunan İşgalinin Söke ve Çevresinde Yarattığı Tahribat”, Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl:5, Sayı:10, Ankara 2007, s.15-40.
GÜNEŞ, Günver, Tanzimattan Cumhuriyet’e Aydın Yahudileri, Türkoloji Kültürü, Cilt:1, Sayı:2, Erzurum 2008. s. 45-67.
GÜNEŞ, Günver, “İzmir’in İşgali Ve Aydın’daki Yankıları”, Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl: 5, Sayı:9, Şubat 2007, Genelkurmay ATASE Yayını, Ankara 2007,
GÜNEŞ, Günver, “Aydın ve Çevresinde Yunan İşgali ve Sivil Direniş’in Örgütlenmesi: Heyet-i Milliyeler”, Kuva-yı Milliyenin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, Uluslararası Sempozyum Bildirileri, 6-8 Eylül 2009, II. Kitap, Yay. Haz., Oktay Gökdemir, Ankara 2010, s.15-48.
HALICI, Şaduman, Milli Mücadele’de Kuşadası ve Söke 1919-1922, İzmir 2009.
HUYUGÜZEL, Ömer Faruk, İzmir Fikir Ve Sanat Adamları (1850- 1950), Kültür Bakanlığı Yay. Ankara 2000. İzmir Ve Çevresi Resmi, Özel Binalar İstatistiği- 1918, (Yayına Haz: Erkan Serçe), Akademi Kitabevi, İzmir 1998.
KAMBER, Lütfi Arif, “Abdürrahim Heyeti Aydın’dan Nasıl Kaçtı”, Dün Ve Bugün Dergisi, Cilt: I, sayı:7, 16 Aralık 1955.
MEHMET Arif, Anadolu İnkılabı, Milli Mücadele Anıları, Haz: Bülent Demirbaş, Arba Yayınları, İstanbul 1987.
MEHMETEFENDİOĞLU, Ahmet, “İşgal Öncesinde ve İşgalde Söke’de Güvenlik”, Milli Mücadele’de Söke Cephesi ve Sökeli Cefer Efe Paneli, 31 Mart 2006, Ed: Günver Güneş, İstanbul, 2007, s.29-39.
MİHALİDİS, Kostas, Küçük Asya Seferi, ATASE Arş. Kütüphanesi, Basılmamış Daktilo Metin, (Çev. S. Karaoğlu).
MİLDANOĞLU, Zakarya, İzmir Ermenileri, Aras Yayıncılık, İstanbul 2017.
MUSLU, Ahmet Zeki, “Kıllıoğlu Hüseyin Efe Üzerine Kısa Bir Yorum”, Çine Kuvayı Milliye Müzesi Açılışı ve Kurtuluş Savaşı ve Çine Panelleri, Edt: Günver Güneş, Arif A. Uyguç, Aydın 2009, s.141-171.
NAKRACAS, Georgios, Anadolu ve Rum Göçmenlerinin Kökeni, Belge Yayınları, İstanbul 2003.
ÖZGÜN, Cihan, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Aydın İlinde İktisadi Değişim, , Dokuz Eylül Üni., AİİTE, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi İzmir 2006Selvi, Haluk, İşgal ve Protesto, Değişim Yayınları, İstanbul 2007.
ÖZTÜRK, A. Adnan, Türkiye’de Modern Eğitimin Gelişimi Ve Aydın İli, Aydın Valiliği Yayını, Aydın 1999.
PANCAR, Emine, Aydın ve Muğla Kuva-yı Milliyesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İzmir 2010.
PARLAK, Türkmen Parlak, İşgalden Kurtuluş’a Yunan Ege’ye Nasıl Geldi, İzmir Sosyal Hizmetler Vakfı Kültür Yayınları, İzmir 1982.
RODAS, Mihail, Yunanistan Küçük Asya da, 1918- 1922, Atina 1958.
SARI, Muhammed-ŞİMŞEK, Muttalip “Milli Mücadele Yıllarında Aydın Sancağında Gayr-ı Müslimlerin Faaliyetleri”, Büyük Taarruz 90. Yılında Uluslar arası Milli Mücadele ve Zafer Yolu Sempozyumu, Cilt: II, Yay Haz; Arzu Güvenç- Murat Saygın, Ankara 2014. s.959-984.
SOTİRİU, Dido, Benden Selam Söyle Anadolu’ya, Alan Yayınları. 12. Baskı, İstanbul 1996.
ŞAPOLYO, Enver Behnan Şapolyo, Kuva-yı Milliye Tarihi, Ankara 1957.
ŞİMŞEK, Muttalip, 20.Yüzyılın Başlarında Aydın ve Menteşe Sancaklarında Gayr-ı Müslimlerin Demografik ve Sosyo Ekonomik Durumu 1900-1925, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, AİİTE Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Konya 2013..
TAÇALAN, Nurdoğan, “Bütün Ege Yunan’a Karşı: Mülazım Sıtkı Efendi’nin Şehit Edilişi”, Demokrat İzmir, 29 Ocak 1968.
TAÇALAN, Nurdoğan, Ege de Kurtuluş Savaşı Başlarken, İstanbul 1970.
TANSEL, Selahattin, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C:I, MEB Yayını, İstanbul 1991.
TEKELİ, İlhan- İLKİN, Selim, Ege’deki Sivil Direnişten Kurtuluş Savaşı’na Geçerken Uşak Heyet-i Merkeziyesi ve İbrahim Tahtakılıç Bey, TTK Yay. Ankara 1989.
TEKİN, Saadet, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Nazilli, Dokuz Eylül Üni., Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Ens., Yayınlanmamış Doktora Tezi İzmir 1997.
TUNALI, Ayten Can, “Çine Milli Ordu Müftüsü Esad Efendi ve Aydın Kuva-yı Milliyesi”, Kuva-yı Milliye’nin 90. Yılında İzmir ve Batı Anadolu, II. Kitap, Haz; Oktay Gökdemir, İBB APİKAM Yayını, İzmir, 2010, s. 258-272.
TUNAYA, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler (1859-1952), İstanbul 1952.
TURAN, Mustafa, Yunan Mezalimi (İzmir, Aydın, Manisa, Denizli (1919-1923), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1999.
Türk İstiklal Harbi I, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Genel Kurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara 1962.
Türk İstiklal Harbi, Batı Cephesi, II. Cilt, 1. Kısım, Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi; Ankara 1963.
Türk Parlamento Tarihi, Milli Mücadele Ve TBMM I. Dönem 1918-1923, C:3, Ankara 1995.
ÜLKER, Necmi, “Mondros Mütarekesi Döneminde Aydın Vilayeti’nin Nüfusuna Dair Bir Belge”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. V, İzmir, 1990, s. 35-36.
YAPUCU, Pullukçuoğlu Olcay, Modernleşme Sürecinde Bir Sancak; Aydın, Kitap Yayınevi, İstanbul 2007.
YAŞAR, Hakan, II. Meşrutiyet’in İlanından Yunan İşgaline Batı Anadolu’da Eşkıyalık (1908-1919), Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara 2015.
