Türk Basınında Sahiplik Yapısı ve Yoğunlaşma Sorunu
Özet
Bu çalışmanın amacı, Türk basınında sahiplik yapısı ve yoğunlaşma sorununu ana hatlarıyla ortaya koymaktır. Bu amaçla çalışmada, literatür taraması yapılarak Türk basınında sahiplik yapısının zaman içindeki değişimi ile yoğunlaşma sorununun nedenleri ve medyada yarattığı etkiler ortaya konmuştur. Çalışmada, Türk medya sahipliğinin, geçmişten günümüze aile şirketlerinden büyük sermaye gruplarına geçecek şekilde bir değişim yaşadığı, 1950’lerden önce gazete sahiplerinin genellikle gazetecilerden oluştuğu görülmüştür. Ancak özellikle 1990’lardan itibaren büyük sermaye gruplarının medya sektörüne girmesi ve kontrolü ele geçirmesiyle, geleneksel aile şirketlerine dayalı “geleneksel medya sahipliği” modeli yerini medya dışı sektörlerde faaliyet gösteren büyük sermaye gruplarının hâkim olduğu “yeni medya sahipliği”ne bırakmıştır. Medyada yoğunlaşma/ tekelleşme süreci açısından da, 1950’lerden sonra özellikle 1970 ve 1980’ler arasında, medyada sektör dışından gelen iş insanlarının etkisiyle birleşme ve holdingleşme eğilimi gözlenmiştir. Sonrasında özellikle 1980-1990 yılları arasında büyük şirketlerin birleşmelerle daha da büyüyerek piyasaya hâkim olduğu tekelci kapitalizme doğru bir geçiş süreci yaşanmıştır. Böylece holdingleşme süreci yerini birkaç güçlü sermaye grubunun etkin olduğu yoğunlaşma sürecine bırakmıştır. Türk medya sahipliği ve yoğunlaşması, medyanın işlevsel yapısını ve demokratik karakterini önemli ölçüde etkilemiş, tekelleşme olgusu medyanın demokratik, özgür ve çeşitli görüşlere açık bir platform olarak işlev görmesini neredeyse tamamen engellemiştir. Ayrıca tekelleşme genellikle tek tip içeriklerin hâkim olduğu bir iletişim ortamı oluşturmuştur. Bu durum, medyanın demokratik karakterini ve çeşitliliğini korumak adına yapılması gereken reformların önemini vurgulamaktadır.
Referanslar
Adaklı, G. (2001). Yayıncılık Alanında Mülkiyet ve Kontrol, içinde Medya Politikaları, Kejanlıoğlu, D. B., Çelenk, S; Adaklı, G. (der.), Ankara: İmge, s. 146.
Atılgan, S. (2001). Türk Basın Sendikacılığında Gazetecilerin Yasal Hakları. İstanbul: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
Atılgan, S. (2001). Küreselleşme ve Günümüzde Medya Sektörü, Marmara İletişim Dergisi, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayını, Sayı:11, s. 233–246.
Avşar, Z. (2004). Medyada Yoğunlaşma ve Şeffaflaşma: Yasal Düzenlemeler, Beklentiler ve Sorun Alanları, İletişim: araştırmaları, 2 (2), 87-112.
Baytar, O. (2013). Teorik ve Pratik Açıdan Medya Ekonomisine Bakış. Konya: Çizgi Kitabevi.
Bek, M. G. (2003). Avrupa Birliği ve Türkiye’de İletişim Politikaları, Ankara: Ümit Yayıncılık.
Bulunmaz, B. (2011). Holdingleşme Ekseninde Türk Medyasında Tekelleşme Sorunu, Öneri Dergisi, 9(36), ss. 237-246.
Bulut, S. (2009). Sermayenin Medyası Medyanın Sermayesi: Ekonomi Politik Yaklaşımlar S. Bulut (Der.) içinde, Osmanlı’dan 1980’li Yıllara Basının Mülkiyet Yapısı, Ütopya Yayınevi, ss. 61-74.
Büyükbaykal, G. & Yılmaz, M. (2021). Türk Medyasında Mülkiyet Yoğunlaşması ve Etkileri, Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(2), 537-551.
Dağtaş, E. (2013). Medya Ekonomisi ve İşletmeciliği, E. Dağtaş (Ed.) içinde, Medyada Sahiplik Sorunu ve Tekelleşme Eğilimleri, Anadolu Üniversitesi, AÖF Yayınları, s. 30-58.
Ekzen, N. (1999). Medya ve Ekonomi: Türk Basın Endüstrisinde Yoğunlaşma-Toplulaşma Tekelleşme Yapısı (1965-1995). İçinde Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar. Der. K. Alemdar. İstanbul: Afa Yayıncılık ve TÜSES Vakfı: 85-107.
Erdem, B. (2015). Türkiye’de Yeni Medya Düzeninin Oluşumunda Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nun Rolü, İnsan&İnsan, Sayı/Issue 6, 37-54.
Geray, H. (2003). İletişim ve Teknoloji, Uluslararası Birikim Düzeninde Yeni Medya Politikaları. Ankara: Ütopya Yayınevi.
Kadıoğlu, Z. K. (2018). Türkiye’de Medya Sahipliği Ekseninde Mülkiyet Yapılarındaki Değişimin Kronolojik Analizi (1950-2010), İnsan & İnsan, Yıl/Year 5, Sayı/Issue 16, 100-120.
Kuyucu, M. (2011). Türkiye’de Medya Ekonomisi (1980-2010), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kuyucu, M. (2013). Türkiye’de Çapraz Medya Sahipliği: Medya Ekonomisine Olumsuz Etkileri ve Bu Etkilerin Önlenmesine Yönelik Öneriler, Selçuk İletişim, 8 (1), 144-163.
Özer, Ö. (2006). Medya Okuryazarlığı, İçinde, Medya Alanında Tekelleşme: Ankara’daki Muhabirlerin Tekelleşmenin Sonuçlarına Yönelik Değerlendirmeleri, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayını, 1. Baskı, 100-115.
Özsever, A. (2004). Tekelci Medyada Örgütsüz Gazeteci. Ankara: İmge Kitabevi.
Sönmez, M. (1996). Türk Medya Sektöründe Yoğunlaşma ve Sonuçları. Birikim. (92/Aralık): 76-86.
Sönmez, M. (2003). Filler ve Çimenler. Medya ve Finans Sektöründe Doğan/Anti-Doğan Savaşı. İstanbul: İletişim Yayınları.
Şen, S. B. Ç. (2019). Türkiye’de Yazılı ve Görsel Basında Sahiplik Yapısı ve Editoryal Bağımsızlık İlişkisinin Eleştirel Ekonomi Politik Yaklaşım Üzerinden İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Tılıç, D. (1998). Utanıyorum Ama Gazeteciyim: Türkiye ve Yunanistan’da Gazetecilik. İstanbul: İletişim Yayınları.
Topuz, H. vd. (1989). Basında Tekelleşmeler. (TÜSES ve İLAD ortak yayını). İstanbul: Mozaik Basım ve Yayıncılık AŞ.
Topuz, H. (2023). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, 9. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul.
Uluç, G. (2003). Küreselleşen Medya: İktidar ve Mücadele Alanı, İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
Ural, A. (2010). Medya-Sermaye-Siyaset Üçgeni “Satılık Medya”. İstanbul: Siyah Beyaz Kitap.
Yeşil, M. M. (2015). Ekonomi-Politik Yaklaşımı Bağlamında Medyada Tekelleşme Sorunu: Gazeteciler Üzerindeki Yansımalar, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1), 144-157.
Yıldız, G. D. (2010). Medya, Tekelleşme ve Türkiye Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
Referanslar
Adaklı, G. (2001). Yayıncılık Alanında Mülkiyet ve Kontrol, içinde Medya Politikaları, Kejanlıoğlu, D. B., Çelenk, S; Adaklı, G. (der.), Ankara: İmge, s. 146.
Atılgan, S. (2001). Türk Basın Sendikacılığında Gazetecilerin Yasal Hakları. İstanbul: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
Atılgan, S. (2001). Küreselleşme ve Günümüzde Medya Sektörü, Marmara İletişim Dergisi, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayını, Sayı:11, s. 233–246.
Avşar, Z. (2004). Medyada Yoğunlaşma ve Şeffaflaşma: Yasal Düzenlemeler, Beklentiler ve Sorun Alanları, İletişim: araştırmaları, 2 (2), 87-112.
Baytar, O. (2013). Teorik ve Pratik Açıdan Medya Ekonomisine Bakış. Konya: Çizgi Kitabevi.
Bek, M. G. (2003). Avrupa Birliği ve Türkiye’de İletişim Politikaları, Ankara: Ümit Yayıncılık.
Bulunmaz, B. (2011). Holdingleşme Ekseninde Türk Medyasında Tekelleşme Sorunu, Öneri Dergisi, 9(36), ss. 237-246.
Bulut, S. (2009). Sermayenin Medyası Medyanın Sermayesi: Ekonomi Politik Yaklaşımlar S. Bulut (Der.) içinde, Osmanlı’dan 1980’li Yıllara Basının Mülkiyet Yapısı, Ütopya Yayınevi, ss. 61-74.
Büyükbaykal, G. & Yılmaz, M. (2021). Türk Medyasında Mülkiyet Yoğunlaşması ve Etkileri, Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(2), 537-551.
Dağtaş, E. (2013). Medya Ekonomisi ve İşletmeciliği, E. Dağtaş (Ed.) içinde, Medyada Sahiplik Sorunu ve Tekelleşme Eğilimleri, Anadolu Üniversitesi, AÖF Yayınları, s. 30-58.
Ekzen, N. (1999). Medya ve Ekonomi: Türk Basın Endüstrisinde Yoğunlaşma-Toplulaşma Tekelleşme Yapısı (1965-1995). İçinde Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar. Der. K. Alemdar. İstanbul: Afa Yayıncılık ve TÜSES Vakfı: 85-107.
Erdem, B. (2015). Türkiye’de Yeni Medya Düzeninin Oluşumunda Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nun Rolü, İnsan&İnsan, Sayı/Issue 6, 37-54.
Geray, H. (2003). İletişim ve Teknoloji, Uluslararası Birikim Düzeninde Yeni Medya Politikaları. Ankara: Ütopya Yayınevi.
Kadıoğlu, Z. K. (2018). Türkiye’de Medya Sahipliği Ekseninde Mülkiyet Yapılarındaki Değişimin Kronolojik Analizi (1950-2010), İnsan & İnsan, Yıl/Year 5, Sayı/Issue 16, 100-120.
Kuyucu, M. (2011). Türkiye’de Medya Ekonomisi (1980-2010), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kuyucu, M. (2013). Türkiye’de Çapraz Medya Sahipliği: Medya Ekonomisine Olumsuz Etkileri ve Bu Etkilerin Önlenmesine Yönelik Öneriler, Selçuk İletişim, 8 (1), 144-163.
Özer, Ö. (2006). Medya Okuryazarlığı, İçinde, Medya Alanında Tekelleşme: Ankara’daki Muhabirlerin Tekelleşmenin Sonuçlarına Yönelik Değerlendirmeleri, Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayını, 1. Baskı, 100-115.
Özsever, A. (2004). Tekelci Medyada Örgütsüz Gazeteci. Ankara: İmge Kitabevi.
Sönmez, M. (1996). Türk Medya Sektöründe Yoğunlaşma ve Sonuçları. Birikim. (92/Aralık): 76-86.
Sönmez, M. (2003). Filler ve Çimenler. Medya ve Finans Sektöründe Doğan/Anti-Doğan Savaşı. İstanbul: İletişim Yayınları.
Şen, S. B. Ç. (2019). Türkiye’de Yazılı ve Görsel Basında Sahiplik Yapısı ve Editoryal Bağımsızlık İlişkisinin Eleştirel Ekonomi Politik Yaklaşım Üzerinden İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Tılıç, D. (1998). Utanıyorum Ama Gazeteciyim: Türkiye ve Yunanistan’da Gazetecilik. İstanbul: İletişim Yayınları.
Topuz, H. vd. (1989). Basında Tekelleşmeler. (TÜSES ve İLAD ortak yayını). İstanbul: Mozaik Basım ve Yayıncılık AŞ.
Topuz, H. (2023). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, 9. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul.
Uluç, G. (2003). Küreselleşen Medya: İktidar ve Mücadele Alanı, İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
Ural, A. (2010). Medya-Sermaye-Siyaset Üçgeni “Satılık Medya”. İstanbul: Siyah Beyaz Kitap.
Yeşil, M. M. (2015). Ekonomi-Politik Yaklaşımı Bağlamında Medyada Tekelleşme Sorunu: Gazeteciler Üzerindeki Yansımalar, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1), 144-157.
Yıldız, G. D. (2010). Medya, Tekelleşme ve Türkiye Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
