Solid Organ Nakli Sonrası Uzun Dönem Komplikasyonlar ve Hemşirelik Bakımı
Özet
Solid organ nakli olan hastalar, uzun dönemde genellikle immünsüpresif tedaviye bağlı olarak enfeksiyonlar, kardiyovasküler komplikasyonlar (aritmiler, hipertansiyon, koroner arter hastalığı vb.), gastrointestinal ve hepatik komplikasyonlar, endokrinolojik ve metabolik komplikasyonlar (diyabet, dislipidemi, metabolik sendrom vb.), nörolojik komplikasyonlar (nöropatiler vb.), onkolojik komplikasyonlar ve kas-iskelet sistemi komplikasyonları (osteopeni ve osteoporoz vb.) gibi birçok komplikasyon açısından risk altındadır. Bu komplikasyonlar; kötü prognoza, yaşam kalitesinin azalmasına, yüksek morbidite ve mortalite oranları ile sağlık bakım maliyetlerinin artmasına neden olabilen nakil sonrası organ reddiyle sonuçlanabilir. Bu nedenlerle, solid organ alıcılarında uzun dönem komplikasyonların önlenmesi yaşamsal önem taşımaktadır. Bu kapsamda, solid organ nakil alıcılarının risk faktörleri açısından değerlendirilmesi, erken tanı, etkin tedavi ve bakım girişimleri ile hasta sonuçlarının iyileştirilmesi önemlidir.
Referanslar
Munagala MR, Phancao A. Managing cardiovascular risk in the post solid organ transplant recipient. Med Clin North Am; 2016;100(3):519-533. doi: 10.1016/j.mcna.2016.01.004
Sen A, Callisen H, Libricz S, et al. Complications of solid organ transplantation: cardiovascular, neurologic, renal, and gastrointestinal. Crit Care Clin; 2019;35(1):169-186. doi: 10.1016/j.ccc.2018.08.011
Nassar M,NsoN, Lakhdar S, Kondaveeti R, et al. New onset hypertension after transplantation. World J Transplant; 2022;12(3):42-54. doi: 10.5500/wjt.v12.i3.42
Akıcı M. Organ nakli komplikasyonları. In: Çevik C, Özyürek P (eds.) Organ nakli hemşireliği. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri; 2017. p. 219.
Severova-Andreevska G, Danilovska I, Sikole A, et al. Hypertension after kidney transplantation: clinical significance and therapeutical aspects. Open Access Maced J Med Sci; 2019;7(7):1241-1245. doi: 10.3889/oamjms.2019.264
Craig EV, Heller MT. Complications of liver transplant. Abdom Radiol (NY); 2021;46(1):43-67. doi: 10.1007/s00261-019-02340-5
VanWagner LB, Holl JL, Montag S, et al. Blood pressure control according to clinical practice guidelines is associated with decreased mortality and cardiovascular events among liver transplant recipients. Am J Transplant; 2020;20(3):797-807. doi: 10.1111/ajt.15706
Kıyan E. Akciğer naklinde geç dönem medikal komplikasyonlar. Güncel Göğüs Hastalıkları Serisi; 2020;8(1):127-135. DOI: 10.5152/gghs.2020.010
Ciğerci Y. Kalp nakli ve hemşirelik bakımı. In: Çevik C, Özyürek P (eds.) Organ nakli hemşireliği. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri; 2017. p. 122-123.
Grewal HS, Thaniyavarn T, Arcasoy SM, et al. Common noninfectious complications following lung transplantation. Clin Chest Med; 2023;44(1):179-190. doi: 10.1016/j.ccm.2022.11.001
Noble J, Terrec F, Malvezzi P, et al. Adverse effects of immunosuppression after liver transplantation. Best Pract Res Clin Gastroenterol; 2021;54-55:101762. doi: 10.1016/j.bpg.2021.101762
Park MS. Medical complications of lung transplantation. J Chest Surg; 2022;55(4):338-356. doi: 10.5090/jcs.22.066
Zielińska K, Kukulski L, Wróbel M, et al. New onset diabetes after transplantation (NODAT)—scientific data review. Clinical Diabetology; 2020;9(5):356-366. DOI: 10.5603/DK.2020.0047
Ahmed SH, Biddle K, Augustine T, et al. Post-transplantation diabetes mellitus. Diabetes Ther; 2020;11(4):779-801. doi: 10.1007/s13300-020-00790-5
Adegunsoye A, Strek ME, Garrity E, et al. Comprehensive care of the lung transplant patient. Chest; 2017;152(1):150-164. doi: 10.1016/j.chest.2016.10.001
Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) Blood Pressure Work Group. KDIGO 2021 clinical practice guideline for the management of blood pressure in chronic kidney disease. Kidney Int; 2021;99(3S):S1-S87. doi: 10.1016/j.kint.2020.11.003
Becchetti C, Dirchwolf M, Banz V, et al. Medical management of metabolic and cardiovascular complications after liver transplantation. World J Gastroenterol; 2020;26(18):2138-2154. doi: 10.3748/wjg.v26.i18.2138
Soylu D, Ceyhan Ö, Kartın PT. Böbrek nakli sonrası metabolik sendrom risk faktörlerinin yönetiminde hemşirelik bakımı. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi; 2019;28(1):60-65. doi:10.17827/aktd.381352
Onur H. Karaciğer nakli yapılan çocuk hastalarda endikasyon, komplikasyon ve sağkalımın değerlendirilmesi [Tıpta uzmanlık tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi; 2021.
Brown AS, Beener C, Lowrie M. Comorbidities and gastroparesis: a retrospective study. The Journal for Nurse Practitioners; 2022;18(3):324-327.
Egboh SC, Abere S. Gastroparesis: a multidisciplinary approach to management. Cureus; 2022;14(1):e21295. doi: 10.7759/cureus.21295.
Blackett JW, Benvenuto L, Leiva-Juarez MM, et al. Risk factors and outcomes for gastroparesis after lung transplantation. Dig Dis Sci; 2022;67(6):2385-2394. doi: 10.1007/s10620-021-07249-y
Stojek M, Jasiński T. Gastroparesis in the intensive care unit. Anaesthesiol Intensive Ther; 2021;53(5):450-455. doi: 10.5114/ait.2021.110959
Tielemans MM, van Boekel GAJ, van Gelder T, et al. Immunosuppressive drugs and the gastrointestinal tract in renal transplant patients. Transplant Rev (Orlando); 2019;33(2):55-63. doi: 10.1016/j.trre.2018.11.001
Ahmed MSO, Forde H, Smith D. Diabetic gastroparesis: clinical features, diagnosis and management. Ir J Med Sci; 2023;192(4):1687-1694. doi: 10.1007/s11845-022-03191-8
Bhidayasiri R, Phuenpathom W, Tan AH, et al. Management of dysphagia and gastroparesis in Parkinson's disease in real-world clinical practice- Balancing pharmacological and non-pharmacological approaches. Front Aging Neurosci; 2022;14:979826. doi: 10.3389/fnagi.2022.979826
Gao Q, Li L, Zhang M, et al. The effects of cluster nursing on the incidences of gastroparesis syndrome, negative emotions, and the curative effect after laparoscopic radical gastrectomy. Int J Clin Exp Med; 2020;13(4), 2134-2143.
Bhat M, Usmani SE, Azhie A, et al. Metabolic consequences of solid organ transplantation. Endocr Rev; 2021;42(2):171-197. doi: 10.1210/endrev/bnaa030
Kugler C, Einhorn I, Gottlieb J, Postoperative weight gain during the first year after kidney, liver, heart, and lung transplant: a prospective study. Prog Transplant; 2015;25(1):49-55. doi: 10.7182/pit2015668
Beckmann S, Denhaerynck K, Stampf S, et al. New-onset obesity after liver transplantation-outcomes and risk factors: the Swiss transplant cohort study. Transpl Int; 2018;31(11):1254-1267. doi: 10.1111/tri.13308
Jomphe V, Bélanger N, Beauchamp-Parent C, et al. New-onset obesity after lung transplantation: ıncidence, risk factors, and clinical outcomes. Transplantation; 2022;106(11):2247-2255. doi: 10.1097/TP.0000000000004222
Yılmaz R. Posttransplant metabolik sorunlar. In: Türkmen A (ed.) Transplantasyon nefrolojisi: pratik uygulama önerileri. Ankara: Buluş Tasarım ve Matbaacılık Hizmetleri San. Tic; 2016. p. 121-126.
Hecking M, Sharif A, Eller K, et al. Management of post-transplant diabetes: immunosuppression, early prevention, and novel antidiabetics. Transpl Int; 2021;34(1):27-48. doi: 10.1111/tri.13783
Munoz Pena JM, Cusi K. Post-transplant diabetes mellitus: recent developments in pharmacological management of hyperglycemia. J Clin Endocrinol Metab; 2023:dgad395. doi: 10.1210/clinem/dgad395. Epub ahead of print.
Mizrahi N, Braun M, Ben Gal T, et al. Post-transplant diabetes mellitus: incidence, predicting factors and outcomes. Endocrine; 2020;69(2):303-309. doi: 10.1007/s12020-020-02339-9
Sinangil A, Çelik V, Barlas S, ve ark. Nakil sonrası diabetes mellitus. İstanbul Bilim Üniversitesi Florence Nightingale Transplantasyon Dergisi; 2016;1(1):35-42. doi: 10.5606/fng.transplantasyon.2016.007
Cuomo G, Cioffi G, Di Lorenzo A, et al. Proprotein convertase subtilisin/kexin type 9 ınhibitors use for atherogenic dyslipidemia in solid organ transplant patients. J Clin Med; 2022;11(11):3247. doi: 10.3390/jcm11113247
Warden BA, Duell PB. Management of dyslipidemia in adult solid organ transplant recipients. J Clin Lipidol; 2019;13(2):231-245. doi: 10.1016/j.jacl.2019.01.011.
Iannuzzo G, Cuomo G, Di Lorenzo A, et al. Dyslipidemia in transplant patients: which therapy? J Clin Med; 2022;11(14):4080. doi: 10.3390/jcm11144080
Chauhan K, Khan A, Chowdhury S, et al. A comprehensive review on the risk of metabolic syndrome and cardiovascular disease after liver transplantation. Livers; 2022;2(2), 85-96.
Hami M, Sabbagh MG, Sefidgaran A, et al. Prevalence of the metabolic syndrome in kidney transplant recipients: A single-center study. Saudi J Kidney Dis Transpl; 2017;28(2):362-367. doi: 10.4103/1319-2442.202786
Dhar R. Neurologic complications of transplantation. Neurocrit Care; 2018;28(1):4-11. doi: 10.1007/s12028-017-0387-6
Pedroso JL, Dutra LA, Braga-Neto P, Abrahao A, Andrade JBC, Silva GLD, Viana LA, Pestana JOM, Barsottini OG. Neurological complications of solid organ transplantation. Arq Neuropsiquiatr; 201;75(10):736-747. doi: 10.1590/0004-282X20170132
Dhar R. Neurologic complications of transplantation. Handb Clin Neurol; 2017;141:545-572. doi: 10.1016/B978-0-444-63599-0.00030-2
Pizzi M, Ng L. Neurologic Complications of solid organ transplantation. Neurol Clin; 2017;35(4):809-823. doi: 10.1016/j.ncl.2017.06.013
Kıyan E. Akciğer naklinde geç dönem medikal komplikasyonlar. Güncel Göğüs Hastalıkları Serisi; 2020;8(1):127-135
Weiss N, Thabut D. Neurological complications occurring after liver transplantation: role of risk factors, hepatic encephalopathy, and acute (on chronic) brain ınjury. Liver Transpl; 2019;25(3):469-487. doi: 10.1002/lt.25420
Kırtıl, İ. , Ongün, P. , Öztekin, D. Karaciğer transplantasyonu sonrası nörolojik işlev bozuklukları ve hemşirelik bakımı. Tıp Fakültesi Klinikleri Dergisi; 2018;1(2):53-59 .
Avila JD, Živković S. The neurology of solid organ transplantation. Curr Neurol Neurosci Rep; 2015;15(7):38. doi: 10.1007/s11910-015-0560-2
Nguyen C, Shapiro R. Renal failure and transplantation following nonrenal solid-organ transplantation. Curr Opin Organ Transplant; 2012;17(5):525-530. doi: 10.1097/MOT.0b013e3283574388
Swanson KJ. Kidney disease in non-kidney solid organ transplantation. World J Transplant; 2022; 12(8):231-249. doi: 10.5500/wjt.v12.i8.231
Ölçücüoğlu E, Taştemur S, Karaaslan M, ve ark. Renal transplantasyon sonrası erken dönemde rezistif indeksin prediktif rolü. Fırat Tıp Dergisi; 2023;28(1):12-16.
Saygılı ES, Seyahi N, Durak H, ve ark. Greft sağkalımını etkileyen faktörlerin transplant böbrek biyopsileriyle değerlendirilmesi. Dicle Med J; 2018;45(3):237-244.
Uysal H, Karataş C. Kronik böbrek yetersizliğinde fonksiyonel sağlık örüntülerine göre hemşirelik bakımı: olgu sunumu. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi; 2017;4(2):49-61.
Varol E, Karaca Sivrikaya S. Kronik Böbrek Yetmezliğinde Yaşam Kalitesi ve Hemşirelik. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi; 2018;8(2):89-96.
Topbaş E. Kronik böbrek hastalığının önemi, evreleri ve evrelere özgü bakımı. Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2015;10(1):53-59.
Çakaloğlu Y. Karaciğer nakli hastasında geç dönem problemleri. Am J Gastroenterol; 2010; 105: 621-23
Kişin Çağan Ş, Öz EN. Karaciğer nakli hastasında ameliyat sonrası hemşirelik bakımı: Olgu sunumu. Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi; 2023;27(1):54-66.
Afşar B., Elsürer R., Yılmaz Mİ. Böbrek nakli sonrası tekrarlayan glomerülonefritler. Türk Nefroloji Diyaliz ve Transplantasyon Dergisi; 2010;19(3):151-156.
Lim WH, Shingde M, Wong G. Recurrent and de novo Glomerulonephritis After Kidney Transplantation. Front Immunol; 2019;10:1944. doi: 10.3389/fimmu.2019.01944
Yılmaz M, Karakoç A. Böbrek Naklinde Alıcı ve Donörlerin Değerlendirilmesi. Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2015 (2)
Esendağlı DR, Ntiamoah P, Küpeli E, Bhardwaj A, Ghosh S, Mukhopadhyay S, Metha AC. Recurrence of primary disease folllowing lung transplantation. ERJ Open Res; 2022;8:00038-2022. doi: 10.1183/23120541.00038-2022
Rızalar S. Akciğer transplantasyonu uygulanan bireyin hemşirelik bakımı. Koç Üniversitesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi; 2019;16(2):144-151.
Büyükkale S, Bakan N, Çitak N, İşgörücü Ö., Sayar A. Akciğer naklinde güncel durum değerlendirmesi. Türk Göğüs Kalp Damar Cerrahisi Dergisi; 2016;24(2):398-407.
Kemaloğlu C, Bayezid Ö. Kalp nakli yapılmış bir hastada ikinci kalp nakli gerekliliği ve işlemin yönetimi. Turkiye Klinikleri J Cardiovasc Surg; 2018;10(2):165-168.
Taşkıran E, Akar H, Yıldırım M, Erbaş O. Karaciğer nakli: Endikasyonlar, kontrendikasyonlar, rejeksiyon ve uzun dönem takip. İstanbul Bilim Üniversitesi Florence Nightingale Transplantasyon Dergisi; 2016;1(2):59-66.
Tuncer M, Khorshtd L. Böbrek nakli hastalarında immünsüpresan tedaviye uyum ve hemşirenin sorumlulukları. Türk Nefroloji, Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Derneği Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2018:13(1):26-31.
Dolgun E, Van Gierbsbergen MY, Özdemir N, ve ark. Böbrek nakli sonrası hastaların evde kendilerini koruma konusundaki girişimlerinin incelenmesi. Turk Neph Dial Transplant; 2017;26(3):271-274.
Karabulut N, Yaman Aktaş Y. Karaciğer transplantasyonu sonrası hastaların yaşadığı sorunlar ve hemşirelik girişimleri. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi; 2012;1(1):37-42.
Friman TK, Jäämaa‐Holmberg S, Åberg F, et al. (2022). Cancer risk and mortality after solid organ transplantation: A population‐based 30‐year cohort study in Finland. Int J Cancer; 2022,150(11):1779-1791. doi: 10.1002/ijc.33934
Munagala M, Phancao A. Malignancy: An adverse effect of immunosuppression. Handb Exp Pharmacol; 2022,272:315-335. doi: 10.1007/164_2021_554.
Chapman JR, Webster AC, Wong G. Cancer in the transplant recipient. Cold Spring Harb Perspect Med; 2013,3(7):a015677. doi: 10.1101/cshperspect.a015677
Acuna SA. Etiology of increased cancer incidence after solid organ transplantation. Transplant Rev (Orlando); 2018;32(4):218-224. doi: 10.1016/j.trre.2018.07.001
Abdi A, Öktelik FB, Biçer MD, Gürol AO. Solid-organ transplantasyonu olan hastalarda kanser immünoterapisi. Experimed; 2020;10(2):87-96. doi: 10.26650/experimed.2020.0036
Au E, Wong G, Chapman JR. Cancer in kidney transplant recipients. Nat Rev Nephrol; 2018,14(8):508-520. doi: 10.1038/s41581-018-0022-6
Vachani C. Solid organ transplant and cancer risk 2022. (11/06/2023 tarihinde https://www.oncolink.org/risk-and-prevention/medications-health-history-and-cancer-risk/solid-organ-transplant-and-cancer-risk adresinden ulaşılmıştır)
Chadban SJ, Ahn C, Axelrod DA, et al. KDIGO Clinical Practice Guideline on the Evaluation and Management of Candidates for Kidney Transplantation. Transplantation; 2020,104(4S1 Suppl 1):S11-103. doi: 10.1097/tp.0000000000003136
Acuna SA, Huang JW, Dossa F, Shah PS, Kim SJ, Baxter NN. Cancer recurrence after solid organ transplantation: A systematic review and meta-analysis. Transplant Rev (Orlando); 2017;31(4):240-248. doi: 10.1016/j.trre.2017.08.003
Engels EA, Haber G, Hart A, et al. Solid organ transplantation and survival among individuals with a history of cancer transplant and survival among individuals with prior cancer. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev; 2021,30(7):1312-1319. doi: 10.1158/1055-9965.EPI-21-0044
Berman H, Shimshak S, Reimer D, et al. Skin cancer in solid organ transplant recipients: A review for the nondermatologist. Mayo Clin Proc; 2022,97(12):2355-2368. doi: 10.1016/j.mayocp.2022.07.004
Transplant Recipient International Organization (TRIO). 10 best practices 2021. (11/06/2023 tarihinde https://www.triowebptc.org/link/best-practices.html adresinden ulaşılmıştır)
Movassaghi S, Nasiri Toosi M, Bakhshandeh A, Niksolat F, Khazaeipour Z, Tajik A. Frequency of musculoskeletal complications among the patients receiving solid organ transplantation in a tertiary health-care center. Rheumatol Int; 2012,32(8):2363-2366. doi: 10.1007/s00296-011-1970-3
Brunova J, Kratochvilova S, Stepankova J. Osteoporosis therapy with denosumab in organ transplant recipients. Front Endocrinol; 2018,9:162. doi: 10.3389/fendo.2018.00162
Kulak CA, Borba VZ, Kulak Júnior J, Custódio MR. Bone disease after transplantation: Osteoporosis and fractures risk. Arq Bras Endocrinol Metabol; 2014,58:484-492. doi: 10.1590/0004-2730000003343
Lee ES, Lim JH, Cho JH, et al. Pretransplant osteoporosis and osteopenia are risk factors for fractures after kidney transplantation. Transplant Proc; 2019,51(8):2704–2709. doi: 10.1016/j.transproceed.2019.03.07
Kovvuru K, Kanduri SR, Vaitla P, et al. Risk factors and management of osteoporosis post-transplant. Medicina; 2020,56(6):302. doi: 10.3390/medicina56060302
Vangala C, Pan J, Cotton RT, Ramanathan V. Mineral and bone disorders after kidney transplantation. Front Med; 2018,5:211. doi: 10.3389/fmed.2018.00211.
Kidney Disease: Improving Global Outcomes. KDIGO 2017 clinical practice guideline update for the diagnosis, evaluation, prevention, and treatment of chronic kidney disease–mineral and bone disorder (CKD-MBD). Official Journal of the International Society of Nephrology; 2017,7(1):1-59. doi: 10.1016/j.kisu.2017.04.001
Referanslar
Munagala MR, Phancao A. Managing cardiovascular risk in the post solid organ transplant recipient. Med Clin North Am; 2016;100(3):519-533. doi: 10.1016/j.mcna.2016.01.004
Sen A, Callisen H, Libricz S, et al. Complications of solid organ transplantation: cardiovascular, neurologic, renal, and gastrointestinal. Crit Care Clin; 2019;35(1):169-186. doi: 10.1016/j.ccc.2018.08.011
Nassar M,NsoN, Lakhdar S, Kondaveeti R, et al. New onset hypertension after transplantation. World J Transplant; 2022;12(3):42-54. doi: 10.5500/wjt.v12.i3.42
Akıcı M. Organ nakli komplikasyonları. In: Çevik C, Özyürek P (eds.) Organ nakli hemşireliği. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri; 2017. p. 219.
Severova-Andreevska G, Danilovska I, Sikole A, et al. Hypertension after kidney transplantation: clinical significance and therapeutical aspects. Open Access Maced J Med Sci; 2019;7(7):1241-1245. doi: 10.3889/oamjms.2019.264
Craig EV, Heller MT. Complications of liver transplant. Abdom Radiol (NY); 2021;46(1):43-67. doi: 10.1007/s00261-019-02340-5
VanWagner LB, Holl JL, Montag S, et al. Blood pressure control according to clinical practice guidelines is associated with decreased mortality and cardiovascular events among liver transplant recipients. Am J Transplant; 2020;20(3):797-807. doi: 10.1111/ajt.15706
Kıyan E. Akciğer naklinde geç dönem medikal komplikasyonlar. Güncel Göğüs Hastalıkları Serisi; 2020;8(1):127-135. DOI: 10.5152/gghs.2020.010
Ciğerci Y. Kalp nakli ve hemşirelik bakımı. In: Çevik C, Özyürek P (eds.) Organ nakli hemşireliği. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri; 2017. p. 122-123.
Grewal HS, Thaniyavarn T, Arcasoy SM, et al. Common noninfectious complications following lung transplantation. Clin Chest Med; 2023;44(1):179-190. doi: 10.1016/j.ccm.2022.11.001
Noble J, Terrec F, Malvezzi P, et al. Adverse effects of immunosuppression after liver transplantation. Best Pract Res Clin Gastroenterol; 2021;54-55:101762. doi: 10.1016/j.bpg.2021.101762
Park MS. Medical complications of lung transplantation. J Chest Surg; 2022;55(4):338-356. doi: 10.5090/jcs.22.066
Zielińska K, Kukulski L, Wróbel M, et al. New onset diabetes after transplantation (NODAT)—scientific data review. Clinical Diabetology; 2020;9(5):356-366. DOI: 10.5603/DK.2020.0047
Ahmed SH, Biddle K, Augustine T, et al. Post-transplantation diabetes mellitus. Diabetes Ther; 2020;11(4):779-801. doi: 10.1007/s13300-020-00790-5
Adegunsoye A, Strek ME, Garrity E, et al. Comprehensive care of the lung transplant patient. Chest; 2017;152(1):150-164. doi: 10.1016/j.chest.2016.10.001
Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) Blood Pressure Work Group. KDIGO 2021 clinical practice guideline for the management of blood pressure in chronic kidney disease. Kidney Int; 2021;99(3S):S1-S87. doi: 10.1016/j.kint.2020.11.003
Becchetti C, Dirchwolf M, Banz V, et al. Medical management of metabolic and cardiovascular complications after liver transplantation. World J Gastroenterol; 2020;26(18):2138-2154. doi: 10.3748/wjg.v26.i18.2138
Soylu D, Ceyhan Ö, Kartın PT. Böbrek nakli sonrası metabolik sendrom risk faktörlerinin yönetiminde hemşirelik bakımı. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi; 2019;28(1):60-65. doi:10.17827/aktd.381352
Onur H. Karaciğer nakli yapılan çocuk hastalarda endikasyon, komplikasyon ve sağkalımın değerlendirilmesi [Tıpta uzmanlık tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi; 2021.
Brown AS, Beener C, Lowrie M. Comorbidities and gastroparesis: a retrospective study. The Journal for Nurse Practitioners; 2022;18(3):324-327.
Egboh SC, Abere S. Gastroparesis: a multidisciplinary approach to management. Cureus; 2022;14(1):e21295. doi: 10.7759/cureus.21295.
Blackett JW, Benvenuto L, Leiva-Juarez MM, et al. Risk factors and outcomes for gastroparesis after lung transplantation. Dig Dis Sci; 2022;67(6):2385-2394. doi: 10.1007/s10620-021-07249-y
Stojek M, Jasiński T. Gastroparesis in the intensive care unit. Anaesthesiol Intensive Ther; 2021;53(5):450-455. doi: 10.5114/ait.2021.110959
Tielemans MM, van Boekel GAJ, van Gelder T, et al. Immunosuppressive drugs and the gastrointestinal tract in renal transplant patients. Transplant Rev (Orlando); 2019;33(2):55-63. doi: 10.1016/j.trre.2018.11.001
Ahmed MSO, Forde H, Smith D. Diabetic gastroparesis: clinical features, diagnosis and management. Ir J Med Sci; 2023;192(4):1687-1694. doi: 10.1007/s11845-022-03191-8
Bhidayasiri R, Phuenpathom W, Tan AH, et al. Management of dysphagia and gastroparesis in Parkinson's disease in real-world clinical practice- Balancing pharmacological and non-pharmacological approaches. Front Aging Neurosci; 2022;14:979826. doi: 10.3389/fnagi.2022.979826
Gao Q, Li L, Zhang M, et al. The effects of cluster nursing on the incidences of gastroparesis syndrome, negative emotions, and the curative effect after laparoscopic radical gastrectomy. Int J Clin Exp Med; 2020;13(4), 2134-2143.
Bhat M, Usmani SE, Azhie A, et al. Metabolic consequences of solid organ transplantation. Endocr Rev; 2021;42(2):171-197. doi: 10.1210/endrev/bnaa030
Kugler C, Einhorn I, Gottlieb J, Postoperative weight gain during the first year after kidney, liver, heart, and lung transplant: a prospective study. Prog Transplant; 2015;25(1):49-55. doi: 10.7182/pit2015668
Beckmann S, Denhaerynck K, Stampf S, et al. New-onset obesity after liver transplantation-outcomes and risk factors: the Swiss transplant cohort study. Transpl Int; 2018;31(11):1254-1267. doi: 10.1111/tri.13308
Jomphe V, Bélanger N, Beauchamp-Parent C, et al. New-onset obesity after lung transplantation: ıncidence, risk factors, and clinical outcomes. Transplantation; 2022;106(11):2247-2255. doi: 10.1097/TP.0000000000004222
Yılmaz R. Posttransplant metabolik sorunlar. In: Türkmen A (ed.) Transplantasyon nefrolojisi: pratik uygulama önerileri. Ankara: Buluş Tasarım ve Matbaacılık Hizmetleri San. Tic; 2016. p. 121-126.
Hecking M, Sharif A, Eller K, et al. Management of post-transplant diabetes: immunosuppression, early prevention, and novel antidiabetics. Transpl Int; 2021;34(1):27-48. doi: 10.1111/tri.13783
Munoz Pena JM, Cusi K. Post-transplant diabetes mellitus: recent developments in pharmacological management of hyperglycemia. J Clin Endocrinol Metab; 2023:dgad395. doi: 10.1210/clinem/dgad395. Epub ahead of print.
Mizrahi N, Braun M, Ben Gal T, et al. Post-transplant diabetes mellitus: incidence, predicting factors and outcomes. Endocrine; 2020;69(2):303-309. doi: 10.1007/s12020-020-02339-9
Sinangil A, Çelik V, Barlas S, ve ark. Nakil sonrası diabetes mellitus. İstanbul Bilim Üniversitesi Florence Nightingale Transplantasyon Dergisi; 2016;1(1):35-42. doi: 10.5606/fng.transplantasyon.2016.007
Cuomo G, Cioffi G, Di Lorenzo A, et al. Proprotein convertase subtilisin/kexin type 9 ınhibitors use for atherogenic dyslipidemia in solid organ transplant patients. J Clin Med; 2022;11(11):3247. doi: 10.3390/jcm11113247
Warden BA, Duell PB. Management of dyslipidemia in adult solid organ transplant recipients. J Clin Lipidol; 2019;13(2):231-245. doi: 10.1016/j.jacl.2019.01.011.
Iannuzzo G, Cuomo G, Di Lorenzo A, et al. Dyslipidemia in transplant patients: which therapy? J Clin Med; 2022;11(14):4080. doi: 10.3390/jcm11144080
Chauhan K, Khan A, Chowdhury S, et al. A comprehensive review on the risk of metabolic syndrome and cardiovascular disease after liver transplantation. Livers; 2022;2(2), 85-96.
Hami M, Sabbagh MG, Sefidgaran A, et al. Prevalence of the metabolic syndrome in kidney transplant recipients: A single-center study. Saudi J Kidney Dis Transpl; 2017;28(2):362-367. doi: 10.4103/1319-2442.202786
Dhar R. Neurologic complications of transplantation. Neurocrit Care; 2018;28(1):4-11. doi: 10.1007/s12028-017-0387-6
Pedroso JL, Dutra LA, Braga-Neto P, Abrahao A, Andrade JBC, Silva GLD, Viana LA, Pestana JOM, Barsottini OG. Neurological complications of solid organ transplantation. Arq Neuropsiquiatr; 201;75(10):736-747. doi: 10.1590/0004-282X20170132
Dhar R. Neurologic complications of transplantation. Handb Clin Neurol; 2017;141:545-572. doi: 10.1016/B978-0-444-63599-0.00030-2
Pizzi M, Ng L. Neurologic Complications of solid organ transplantation. Neurol Clin; 2017;35(4):809-823. doi: 10.1016/j.ncl.2017.06.013
Kıyan E. Akciğer naklinde geç dönem medikal komplikasyonlar. Güncel Göğüs Hastalıkları Serisi; 2020;8(1):127-135
Weiss N, Thabut D. Neurological complications occurring after liver transplantation: role of risk factors, hepatic encephalopathy, and acute (on chronic) brain ınjury. Liver Transpl; 2019;25(3):469-487. doi: 10.1002/lt.25420
Kırtıl, İ. , Ongün, P. , Öztekin, D. Karaciğer transplantasyonu sonrası nörolojik işlev bozuklukları ve hemşirelik bakımı. Tıp Fakültesi Klinikleri Dergisi; 2018;1(2):53-59 .
Avila JD, Živković S. The neurology of solid organ transplantation. Curr Neurol Neurosci Rep; 2015;15(7):38. doi: 10.1007/s11910-015-0560-2
Nguyen C, Shapiro R. Renal failure and transplantation following nonrenal solid-organ transplantation. Curr Opin Organ Transplant; 2012;17(5):525-530. doi: 10.1097/MOT.0b013e3283574388
Swanson KJ. Kidney disease in non-kidney solid organ transplantation. World J Transplant; 2022; 12(8):231-249. doi: 10.5500/wjt.v12.i8.231
Ölçücüoğlu E, Taştemur S, Karaaslan M, ve ark. Renal transplantasyon sonrası erken dönemde rezistif indeksin prediktif rolü. Fırat Tıp Dergisi; 2023;28(1):12-16.
Saygılı ES, Seyahi N, Durak H, ve ark. Greft sağkalımını etkileyen faktörlerin transplant böbrek biyopsileriyle değerlendirilmesi. Dicle Med J; 2018;45(3):237-244.
Uysal H, Karataş C. Kronik böbrek yetersizliğinde fonksiyonel sağlık örüntülerine göre hemşirelik bakımı: olgu sunumu. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi; 2017;4(2):49-61.
Varol E, Karaca Sivrikaya S. Kronik Böbrek Yetmezliğinde Yaşam Kalitesi ve Hemşirelik. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi; 2018;8(2):89-96.
Topbaş E. Kronik böbrek hastalığının önemi, evreleri ve evrelere özgü bakımı. Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2015;10(1):53-59.
Çakaloğlu Y. Karaciğer nakli hastasında geç dönem problemleri. Am J Gastroenterol; 2010; 105: 621-23
Kişin Çağan Ş, Öz EN. Karaciğer nakli hastasında ameliyat sonrası hemşirelik bakımı: Olgu sunumu. Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi; 2023;27(1):54-66.
Afşar B., Elsürer R., Yılmaz Mİ. Böbrek nakli sonrası tekrarlayan glomerülonefritler. Türk Nefroloji Diyaliz ve Transplantasyon Dergisi; 2010;19(3):151-156.
Lim WH, Shingde M, Wong G. Recurrent and de novo Glomerulonephritis After Kidney Transplantation. Front Immunol; 2019;10:1944. doi: 10.3389/fimmu.2019.01944
Yılmaz M, Karakoç A. Böbrek Naklinde Alıcı ve Donörlerin Değerlendirilmesi. Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2015 (2)
Esendağlı DR, Ntiamoah P, Küpeli E, Bhardwaj A, Ghosh S, Mukhopadhyay S, Metha AC. Recurrence of primary disease folllowing lung transplantation. ERJ Open Res; 2022;8:00038-2022. doi: 10.1183/23120541.00038-2022
Rızalar S. Akciğer transplantasyonu uygulanan bireyin hemşirelik bakımı. Koç Üniversitesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi; 2019;16(2):144-151.
Büyükkale S, Bakan N, Çitak N, İşgörücü Ö., Sayar A. Akciğer naklinde güncel durum değerlendirmesi. Türk Göğüs Kalp Damar Cerrahisi Dergisi; 2016;24(2):398-407.
Kemaloğlu C, Bayezid Ö. Kalp nakli yapılmış bir hastada ikinci kalp nakli gerekliliği ve işlemin yönetimi. Turkiye Klinikleri J Cardiovasc Surg; 2018;10(2):165-168.
Taşkıran E, Akar H, Yıldırım M, Erbaş O. Karaciğer nakli: Endikasyonlar, kontrendikasyonlar, rejeksiyon ve uzun dönem takip. İstanbul Bilim Üniversitesi Florence Nightingale Transplantasyon Dergisi; 2016;1(2):59-66.
Tuncer M, Khorshtd L. Böbrek nakli hastalarında immünsüpresan tedaviye uyum ve hemşirenin sorumlulukları. Türk Nefroloji, Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Derneği Nefroloji Hemşireliği Dergisi; 2018:13(1):26-31.
Dolgun E, Van Gierbsbergen MY, Özdemir N, ve ark. Böbrek nakli sonrası hastaların evde kendilerini koruma konusundaki girişimlerinin incelenmesi. Turk Neph Dial Transplant; 2017;26(3):271-274.
Karabulut N, Yaman Aktaş Y. Karaciğer transplantasyonu sonrası hastaların yaşadığı sorunlar ve hemşirelik girişimleri. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi; 2012;1(1):37-42.
Friman TK, Jäämaa‐Holmberg S, Åberg F, et al. (2022). Cancer risk and mortality after solid organ transplantation: A population‐based 30‐year cohort study in Finland. Int J Cancer; 2022,150(11):1779-1791. doi: 10.1002/ijc.33934
Munagala M, Phancao A. Malignancy: An adverse effect of immunosuppression. Handb Exp Pharmacol; 2022,272:315-335. doi: 10.1007/164_2021_554.
Chapman JR, Webster AC, Wong G. Cancer in the transplant recipient. Cold Spring Harb Perspect Med; 2013,3(7):a015677. doi: 10.1101/cshperspect.a015677
Acuna SA. Etiology of increased cancer incidence after solid organ transplantation. Transplant Rev (Orlando); 2018;32(4):218-224. doi: 10.1016/j.trre.2018.07.001
Abdi A, Öktelik FB, Biçer MD, Gürol AO. Solid-organ transplantasyonu olan hastalarda kanser immünoterapisi. Experimed; 2020;10(2):87-96. doi: 10.26650/experimed.2020.0036
Au E, Wong G, Chapman JR. Cancer in kidney transplant recipients. Nat Rev Nephrol; 2018,14(8):508-520. doi: 10.1038/s41581-018-0022-6
Vachani C. Solid organ transplant and cancer risk 2022. (11/06/2023 tarihinde https://www.oncolink.org/risk-and-prevention/medications-health-history-and-cancer-risk/solid-organ-transplant-and-cancer-risk adresinden ulaşılmıştır)
Chadban SJ, Ahn C, Axelrod DA, et al. KDIGO Clinical Practice Guideline on the Evaluation and Management of Candidates for Kidney Transplantation. Transplantation; 2020,104(4S1 Suppl 1):S11-103. doi: 10.1097/tp.0000000000003136
Acuna SA, Huang JW, Dossa F, Shah PS, Kim SJ, Baxter NN. Cancer recurrence after solid organ transplantation: A systematic review and meta-analysis. Transplant Rev (Orlando); 2017;31(4):240-248. doi: 10.1016/j.trre.2017.08.003
Engels EA, Haber G, Hart A, et al. Solid organ transplantation and survival among individuals with a history of cancer transplant and survival among individuals with prior cancer. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev; 2021,30(7):1312-1319. doi: 10.1158/1055-9965.EPI-21-0044
Berman H, Shimshak S, Reimer D, et al. Skin cancer in solid organ transplant recipients: A review for the nondermatologist. Mayo Clin Proc; 2022,97(12):2355-2368. doi: 10.1016/j.mayocp.2022.07.004
Transplant Recipient International Organization (TRIO). 10 best practices 2021. (11/06/2023 tarihinde https://www.triowebptc.org/link/best-practices.html adresinden ulaşılmıştır)
Movassaghi S, Nasiri Toosi M, Bakhshandeh A, Niksolat F, Khazaeipour Z, Tajik A. Frequency of musculoskeletal complications among the patients receiving solid organ transplantation in a tertiary health-care center. Rheumatol Int; 2012,32(8):2363-2366. doi: 10.1007/s00296-011-1970-3
Brunova J, Kratochvilova S, Stepankova J. Osteoporosis therapy with denosumab in organ transplant recipients. Front Endocrinol; 2018,9:162. doi: 10.3389/fendo.2018.00162
Kulak CA, Borba VZ, Kulak Júnior J, Custódio MR. Bone disease after transplantation: Osteoporosis and fractures risk. Arq Bras Endocrinol Metabol; 2014,58:484-492. doi: 10.1590/0004-2730000003343
Lee ES, Lim JH, Cho JH, et al. Pretransplant osteoporosis and osteopenia are risk factors for fractures after kidney transplantation. Transplant Proc; 2019,51(8):2704–2709. doi: 10.1016/j.transproceed.2019.03.07
Kovvuru K, Kanduri SR, Vaitla P, et al. Risk factors and management of osteoporosis post-transplant. Medicina; 2020,56(6):302. doi: 10.3390/medicina56060302
Vangala C, Pan J, Cotton RT, Ramanathan V. Mineral and bone disorders after kidney transplantation. Front Med; 2018,5:211. doi: 10.3389/fmed.2018.00211.
Kidney Disease: Improving Global Outcomes. KDIGO 2017 clinical practice guideline update for the diagnosis, evaluation, prevention, and treatment of chronic kidney disease–mineral and bone disorder (CKD-MBD). Official Journal of the International Society of Nephrology; 2017,7(1):1-59. doi: 10.1016/j.kisu.2017.04.001
